«Кæцифæнди адæмихатт дæр гъæуама æ зунди цирагъ хуссун ма уадза – цæмæй иннæ адæмихæттити хæццæ еумæ рохс кæна дуйне. Æ цирагъ кæмæн расæттуй, еци адæмæн дуйнеуон бæрæгбони бунат нæбал фæууй. Æнамонд æнцæ, цирагъ кæмæ нæййес, еци адæм, фал мин хатти æнамонддæр ба ’нцæ, рохс кæмæ адтæй, фал æй кæмæн байстонцæ, кенæ ба ’й æхуæдæг æвæгæсæгæй ка ниууагъта, еци адæм…»

Уотæ кæддæр финста Индий дзурддзæугæдæр лæгтæй еу, номдзуд финсæг æма философ Рабиндранат Тагор (1861-1941). Уой фæдзæхст æргъуди кæнгæй, уой зæгъуйнаг ан, æма хуæрзамондæй хайгин æнцæ, сæ зунди тиллæг син багъæуай кæнунбæл уодуæлдайæй ка фæййархайуй, уæхæн адæймæгутæ се ’хсæнæй кæмæн рантæсуй, еци адæм.

Мах, Иристони дзиллæ, сæрустур ан, уæхæн адæймæгутæй нуриуæнгæ дæр æнхæст ке адтан æма нур дæр ке ан, уомæй. Уонæй еу – Калоти Александри фурт Барис, номдзуд ахургонд, историон наукити доктор, Цæгат Иристони науки æскъуæлхт архайæг, ССР Цæдеси наукити Академий этнографий Институти Кавкази хайади раззагдæр наукон косæг.

Калоти Бариси ном урух зундгонд æй куд нæ бæсти, уотæ фæсарæнти наукон æхсæнæдти медæгæ дæр, дæсгай æнзти æвæллайгæй фæллойнæ кодта Иристони æма еумæйагкавказаг этнографи æма адæмон исфæлдистади фарстатæбæл. Ци наукон куститæ ниммухур кодта æма ци фарстатæ рартаста, уонæмæ гæсгæ Калой-фурт ахæссуй зингæ  бунат советон этногрæфти ’хсæн. Æ номи хæццæ баст æй айдагъ Цæгат æма Хонсар Иристони нæ, фал еугур Кавкази этнографион наукæ идарддæр исирæзуни гъуддаги хæццæ.

Æ сабийдоги бонтæ Барис рарвиста æ райгурæн хуæнхаг гъæу Байкоми, кæци æрæнцадæй Захъай коми, Цæгат æма Хонсар Иристони ’хсæн. Сæ цардиуаги уавæртæ фæррæвдзæдæр кæнуни зæрдтæй Калоти бийнонтæ 1927 анзи  ралигъдæнцæ Къостайгъæумæ. Æма ами еуæндæсанздзуд биццеуæн фадуат фæцæй ахур кæнунæн. 1931 анзи, 15 анзи ибæл ку цудæй, уотемæй фæскомцæдесон путевкæмæ гæсгæ Барис ахур кæнунмæ æрвист æрцудæй Ростови косгути факультетмæ (рабфакмæ).

Ахур кæнун кæд гъудæй изæрдалингти уæнгæ, уæддæр иссеридæ рæстæг цæруни равгитæ амал кæнунæн дæр – куста паровозтæ цалцæггæнæн заводи.

Рабфак каст фæцæй 1936 анзи æма раст гъеуæд идарддæр ахур кæнунмæ бацудæй Ростови паддзахадон университети историон факультетмæ, фал иннæ анз ба раййивта Цæгат Иристони паддзахадон педагогон институтмæ, кæций каст фæцæй 1940 анзи.

Æма имæ еци анз фæдздзурдтонцæ Сурх Æфсади рæнгъитæмæ, 1941 анзи феврали иссæй Фæскавкази æфсæддон-политикон училищей ахурдзау.

Устур Фидибæстон тугъд куддæр райдæдта, уотæ Райгурæн бæстæ немуцаг-фашистон æрбалæборгутæй багъæуай кæнуни тохмæ фæннæхстæр æнцæ Калоти Александри фурттæ дæр. Уонæй сæ еу – Хазби – уæди рæстæги зундгонд адтæй  дзиллæн куд искурдиадæгин поэт. Тугъди хуæдразмæ е ’мдзæвгитæй еуеми уотæ финста:

Гъей, ныхæсты ныфс, мæнæй цæй дард дæ!

Гъей, цæй тыхджын дæ, зæрдæйы рад!..

О нæ зæхх, цæрынæн мæ ныййардтай

Æмæ мын дæ урс æхсырæй ратт!

Райдзаст цардиуагæ аразунмæ бæргæ бæлдтæй, фал æй багъудæй уæхæн царди сæрбæлтау знаги нихмæ тохи бацæун.

Æз цæуын… Цæуын, æмæ, чи зоны, фæстаджы балцы… Гъей, цæй даргъ у, цæй алыхуызон у мæ фæндаг! Хорзæй баззай, мæ райгуырæн Ир!.. Уарзын дæ… Уарзын дæ æмæ курын, ма мæ ферох кæн. Ницы дын радтон хорзæй, нæ уыд рæстæг… Ехх! Фæлæ мæ бон уыд уарзын, бауромæн кæмæн нæй, ахæм уарзондзинадæй.

О цас уарзын!..

Бабын уа, мах чи фæхицæн кодта, нæ цард нын чи сызмæста, уый бын бауа!

Цавæр фæндтæ уыд мæ сæры, цæмæты бæллыдтæн!.. Гъей, бæллиццаг цард!..

Калоти Хазби æхсаргинæй фæммард æй Курски къæлæти, цудæй ибæл æдеугурæй дууæ æма инсæй анзи (1921-1943).

Æ поэтикон исфæлдистадæ  ин хъæбæр хуарз зонунцæ ирон адæм. Е ’мдзæвгитæ цалдæр хатти уагъд æрцудæнцæ тугъди фæсте æнзти хецæн киунугутæй.

Иннæ æнсувæр Солтанбег дæр кæрæй-кæронмæ рацудæй тугъди уæззау нæдтæбæл, иристойнаг æфсæддон дохтиртæй фиццаг е иссæй медицинон служби инæлар-майор (1917-1977). Калоти æнсувæрти хестæр Барис службæ кодта артиллерион полкки, уой фæсте каст фæцæй политкосгути цубургонд къурситæ. Немуцаг-фашистон æрбалæборгути нихмæ тугъдтити архайдта фиццаг Калинини фронти, уой фæсте Центрон фронти, знагæй уæгъдæ кодта сахартæ Курск, Воронеж, Белгород. 1943 анзи фæцæй уæззау цæф. Ку фæдздзæбæхдæр æй, уæд æй службæ кæнунмæ рарвистонцæ Мæскумæ, гвардион-минометон хæйттæ аразæг штаби политхайади инструкторæй.

Æфсадæй исæздахтæй 1946 анзи. Æ тугъдон æскъуæлхтдзийнæдти æвдесæн æнцæ æ цуппæрдæс хуæрзеуæги. Фал тугъдæй айдагъ хуæрзеугути хæццæ не ’ссудæй: æ цæргæ-цæрæнбæнтти еци ресæги ристæнцæ æ уæззау цæфти гъæдгинтæ.

Мæскуй ку службæ кодта, уæд Калой-фурт цудæй лекцитæмæ æма наукон сесситæмæ Мæскуй паддзахадон университетмæ æма академион институттæмæ, ами базонгæ ’й берæ зундгонд ахургæндти хæццæ. Раст гъеуæд исфæндæ кодта æ цард наукæн иснивонд кæнун.

Æфсадæй исуæгъдæ уни фæсте Барис иссæй ССР Цæдеси наукити Академий этнографий институти аспирант. Æ наукон разамонæг адтæй зундгонд ирон историк Кокити Геуæрги, 1950 анзæй фæстæмæ ба ин разамунд лæвардта, æнæгъæнæ дуйней дæр æ ном зундгонд кæмæн æй, уæхæн советон ахургонд М. Косвен. М. Косвени хуæрзауодæн  хъæбæр рæстмæ фæббæрæг æй Бариси наукон исбайлæгъадæбæл. Е ин баунаффæ кодта монографи «Осетины» ниффинсуни гъуди дæр. Еци куст иссæй Калоти Бариси исфæлдистадон  хæзнадони тæккæ агъазиаудæр фæллойнæ. Диссертаци багъæуай кæнуни фæсте Калоти Барис косгæ байзадæй этнографий институти, ами косуй нуртæккæ дæр.

Калоти Бариси наукон цардвæндаги агъазиау цау иссæй, евгъуд æноси 50-аг æнзти Абайти Васо Ленинградæй Мæскумæ ке ’рбацудæй æма ССР Цæдеси наукити Академий системи еумæ косун ке райдæдтонцæ, е. Уæдæй фæстæмæ Абайти Васо иссæй Калоти Барисæн æ надамонæг стъалу. Васой фæрци Барис косун райдæдта Нарти кадæнгитæбæл, æ хæццæ архайдта еци агъазиау дзоргæ адæмон исфæлдистади туххæй арæзт еугурцæдесон æмбурдти. Абайти Васо устур æргом раздахта, Калой-фурт нæ адæми мифологий æма равзурди туххæй ци куститæ ниффинста, уонæмæ. Васой фæндæмæ гæсгæ æртасун райдæдта венгрийаг яссти истори дæр.

Фал уæддæр Калоти Бариси наукон архайди сæйраг бунат байахæста нæ адæми истори æртасæн. Финста нæ адæми материалон æма уодварни культури, дзоргæ адæмон исфæлдистади, мифологий зингæ фарстати фæдбæл наукон-зонадон куститæ. Æ кандидатон диссертаций бæлвурд æрлæудтæй, мæздæггаг рауæнти нæ адæмæй цæргæ кæмæн рауадæй, уони историон-этнографион фарстатæбæл. Еци кусти ирдæй æвдист æрцудæй XVIII æноси кæрони будурмæ раледзæг хуæнхаг дзиллитæ культурæ æма цардиуагæ.

Калоти Бариси наукон исфæлдистади сæрмагонд бунат ахæссуй бундорон историон-этнографион рартæст «Осетины». Е мухури рацудæй 1967 анзи рауагъдадæ «Наука»-йи. Уой фæсте нæуæгæй мухургонд æрцудæй (урухдæргонд хузи) 1971 анзи. Ахургонд æ киунуги хъæбæр бæлвурдæй æма æнхæстæй равдиста нæ адæми материалон культурæ (цæрæн бунæттæ, хуаллаг, уæледарæс æма æндæртæ), æхсæнадон æма бийнонти рахастдзийнæдтæ, дин, рохсадæ, культурæ, национ ирæзт. Ахургонд парахаттæй испайда кодта бæлвурд этнографион æрмæгутæй, æрæмбурд сæ кодта куд Цæгати æма Хонсари цæрæн рауæнти, уотæ Стъараполи крайи еумæ нæ адæмæй ка цæруй, уони ’хсæн дæр.

Сæрмагондæй байамонун гъæуй Калоти Бариси арæзт альбом-киунугæ «Материальная культура и прикладное искусство осетин»-и туххæй дæр. Мухури рацудæй 1973 анзи Мæскуй. Аци кусти автор хуарз равдиста нæ адæми  цардиуагæ – сæ цæрæн бунæттæ, уæледарæс, хæдзари дзаумау, косæндзаумæуттæ, циртдзæвæнтæ, нивæфтудтæ, æрмдæснити куститæ æма уотæ идарддæр.

Калой-фурт устур хай бахаста нæ адæми равзурди фарстатæ рартасуни гъуддагмæ дæр. Еци фарстати фæдбæл финст æрцудæй æ докторон диссертаци, уоми бæлвурд равдиста нæ адæми равзурди хæццæ баст фарстатæ æма этнографион менеугутæ. Еци ахсгиаг фарстай фæдбæл ма Барис ниффинста, «Данные этнографии и фольклора о происхождении осетин», «Погребальные и поминальные обряды осетин как источник этногенеза», «Этнографические данные о связи осетин со Средней Азией», «Скифо-сармато-алано-осетинские параллели», «Этногенез и этническая история осетин в трудах В. Абаева» æма æндæр наукон куститæ.

Калоти Бариси исфæлдистадон архайди устур бунат байахæстонцæ нæ адæм æгæрон сæрустур кæмæй æнцæ æма син уæлдай цитгин ка ’й, нæ еци Нарти кадæнгити туххæй фæллæнттæ. Дууæ хатти – 1951 анзи (Абайти Васой хæццæ еумæ) æма 1978 анзи архайдта  Нарти кадæнгити тексттæ æрæмбурд кæнуни æма сæ мухури рауадзуни гъуддаги. Ниффинста син комментаритæ æма фæсдзурд. Сæрмагондæй наукон уац дæр ниффинста Нарти кадæнгити туххæй.

Фæстаг æнзти ахургонд е ’ргом раздахта,  XIII æноси Венгрий территоримæ ци алайнаг æзнæмтæ-ясстæ рафтудæнцæ, уони историмæ. Уордæмæ наукон балций фæццудæй дууæ хатти. Яссти туххæй ци куститæ ниффинста, уонæми равдиста цæмæдесаг ирон-яссаг этнографион æмхузондзийнадæ.

Фал Калой-фурти наукон цæмæдестæ айдагъ нæхе адæми этнографий фæдбæл архайдæй нæ хецæн кæнунцæ: æ фæллæнтти ’хсæн берæ куститæ ес еумæйаг-кавказаг тематики туххæй, финсуй хецæн кавказаг адæмихæттити историбæл дæр. Ахургонд берæ æнзти дæргъи æртаста зундгонд кавказæртасгутæ В.Ф.Миллери æма М.М.Ковалевскийи фæллæнттæ. Æ зундгонд киунугæ «В.Ф. Миллер – кавказæртасæг» уагъд æрцудæй 1963 анзи æма имæ наукон фæлтæртæ нерæнгæ дæр ма æздахунцæ устур æргом.

Академик Миллери наукон бунтæ хъæртунцæ кавказæртасуни еугур къабæзтæбæл дæр. Е мухур кодта тексттæ, æвзурста лексикографи, ахур кодта æвзæгтæ, адæмон исфæлдистадæ, этнографи, истори, археологи æма уотæ идарддæр. Калой-фурт куд зæгъуй, уотемæй Миллер адтæй, скифаг-сарматаг æзнæмти нæ адæми фидтæлтæ ка рахудта, еци фиццаг ахургонд. Агъазиау куст бакодта, нæ маддæлон æвзаг ирайнаг къуармæ ке хауй, уой исбæлвурд кæнунбæл.

Калоти Барис устур монографи ниффинста академик Ковалевскийи туххæй дæр. Киунугæ «М.М.Ковалевский и его исследования горских народов Кавказа» мухури рацудæй 1979 анзи Мæскуй. Монографий бæлвурд æвдист æрцудæнцæ ахургонди цардвæндаг æма наукон архайд, бæлвурд ин равдиста æ рартæститæ кавказаг хуæнхаг адæмти туххæй.

Киунуги фæрстæбæл Калоти Барис устур аргъ искодта, Ковалевский нæ адæми туххæй ци агъазиау куст ниффинста, уомæн. Еци куст хуннуй «Современный обычай и древний закон».1981 анзи рауагъдадæ «Наука»-йи Калоти Барис ниммухур кодта монографион рартæст «Земледелие народов Северного Кавказа». Еци кусти бæлвурд æрлæудтæй Цæгат Кавкази адæмти сæйрагдæр æма рагондæр архайдæй еуебæл – зæнхикустбæл. Монографий бæлвурд æвдист æрцудæнцæ зæнхикусти системæ, адæмон гъæууонхæдзарадон косæнгæрзтæ, аллихузон  æгъдæуттæ. Киунугæ гъæздуг æй, картографион æма цæстæйуингæ æрмæгæй. Еци киунугæ Калоти Барис ниффинста мах адæм дæр æма синхаг адæмтæ – вайнахтæ, адыгейæгтæ æма балхъайрæгтæ дæр ци рауæнти цæрунцæ, уоми аци гъæздуг æрмæг æрæмбурд кодта, уой бундорбæл æ къохи бафтудæй еци адæмти зæнхикусти этникон менеугутæ бæлвурд рартасун.

Аци монографийæй уæлдай ма Цæгат Кавкази адæмти туххæй ахургонд уацтæ ниффинста киунугæ «Народы Кавказа»-йæн. Уонæми равдиста цæцæйнæгти æма мæхъæлæнтти цардиуагæ, къуар кусти ниффинста Дагестани цæрæг адæмихæттити туххæй. Зундгонддæр этнографтæй-кавказæртасгутæй еу уогæй, Калоти Барис медесгун докладтæ искæнидæ антропологон æма этнографион наукон дуйнеуон конгрессти. Калоти Барис берæ хæттити архайдта, ССР Цæдеси наукити Академий этнографий институт ке исаразидæ, уæхæн еугурцæдесон наукон сессити æма конференцити.

Наукон кустæй уæлдай ма Калоти Барис устур æргом æздахта æригон ахургæндтæ гъомбæл кæнунмæ. Æ раздæри аспиранттæй беретæ кустонцæ æма нерæнгæ дæр ма косунцæ академион институтти æма Цæгат Кавкази уæлдæр ахургæнæндæнтти.

Калоти Барис айдагъ устур ахургонд нæ адтæй, фал ма имæ адтæй адæймаги алæмæти уодигъæдон адæймаги менеугутæ. Хумæтæг, хуæдæфсармæ, хæларзæрдæ адæймаг. Алкæддæр кустгъон, зæрдиагæй косуй нæуæг фарстатæбæл архайæг. Уæхæнæй æй абони сæ зæрдæбæл дарунцæ, кадæриддæр æй фæсмардта, етæ – е ’мгустгæнгутæ, æ гъомбæлкæнуйнæгтæ, æ хеуæнттæ, æ берæ зонгитæ.

ЦИБИРТИ Людвиг, историон наукити доктор