Фидибæстæ гъæуайгæнæги Бон бæрæг кæнгæй, фулдæр дзубанди фæццæуй советон доги æма уой фæсте цаутæ æма хабæртти туххæй. Уотæ, æвæдзи, уомæ гæсгæ рауайуй, æма еци бæрæгбон 23 феврали бæрæг кæнуни фæткæ нисангонд æрцудæй советон доги, хунгæ ба кодта Советон Æфсади æма Æфсæддон-Денгизон флоти Бон. Нур еугæр Фидибæсти гъæуайгæнæги Бон æй хонæн, уæд растдæр уодзæнæй нæ Райгурæн бæсти сæрбæлтау еугур рæстæгути еугур хъазауатонти имисун дæр. Се ’фсæддон æскъуæлхтдзийнæдтæй уой аккаг æнæмæнгæ ’нцæ. Абони уин ке кой ракæнуйнаг ан, етæ сæ алæмæти тугъдон искурдиади хæццæ ба ма адтæнцæ дессаги дзурдарæхст.

Петр I хъæбæр лæмбунæг æ цæстæ дардта, æфсадæн дарæсæн ци хъумацæй худтонцæ, уой хуæрзгъæдæдзийнадæмæ. Мæскуй фиццаг æсгæлладон кустуæттæй еу адтæй Серикови фабрикæ, кæцимæн паддзах балхæдта еугур гъæугæ машинттæ дæр æма ин бардзурд равардта, цæмæй нисангонд рæстæгмæ бавдеса æ исконд хъумац.

Еци-еу рæстæг паддзахи уосæ, æ лæги зæрдæ балхæнуни фæндæй, ауодудта хъæбæр æндæр фабрикантбæл – Дубровскийбæл. Æма ин бардзурд равардта, цæмæй е дæр бавдеса æ исконд дзаумауи нæуæг хузæгтæ.

Уотæ рауадæй, æма дууæ фабрикантти дæр галауанмæ еци-еу рæстæг еумæ æрбацудæнцæ сæ хузæгти хæццæ. Сериков Дубровскийи фæлварæнтæмæ ку æркастæй, уæд æй балæдæрдтæй, етæ уой уæнттæй зингæ-зингæ хуæздæр ке ’нцæ, æма хуарзау нæбал  фæцæй. Паддзах æ уоси хæццæ рацудæнцæ, фабриканттæ сæмæ ци зали æнгъæлмæ кастæнцæ, уордæмæ. Петр бацудæй Серикови хузæгтæмæ æма сæ æ къохæй расгарæ-басгарæ кæнун байдæдта. Уæд имæ императрицæ дзоруй:

– Фæууинай, мæнæ мæн фабриканти хъумац ба дæмæ куд фæккæсдзæнæй?

Петр бацудæй æма гъе уотæ лæмбунæгæй кæсун байдæдта Дубровскийи хузæгтæмæ дæр.

– Дубровский, циуавæр цъоппæй кодтай дæ фесбун?

– Барæуадзæ цъоппæй, уæ бæрзонддзийнадæ, – растудта æхе Дубровский.

– Кæд барæуадзæ ’й, уæд фæстеуæг ба лæгъуз рауадæй. Ду ба Сериков, циуавæр цъоппæй?

– Хумæтæги æлвист цъоппæй, – резгæ гъæлæсæй ин е дзуапп равардта.

– Уинис, – загъта Петр, барæуадзæ цъоппæй гъæла дæр дзæбæхгомау хъумац искæндзæнæй, ду ба, Сериков, сæрæн дæ, хумæтæги æлвистæй хуæрзгъæдæ уæфтаг искæнунмæ ке исарæхстæ, уомæй. Амæй фæстæмæ мин дæтдзæнæ фесбун æфсадæн.

*  *  *

Еухатт сæ балций рæстæг æфсæддонтæ æгти рази хуардтонцæ касæ. Еу си еци зæрдихудтæй хъур-хъур кодта хуæруйнаг син æрдæгæмбуд лæхурдæй ке искодтонцæ, уой фæдбæл.

– Кæсайтæ, цæхуæн касæ нин дæттунцæ нæ хъиамæтти туххæй! – дзурдта гъæрæй.

Петр еци рæстæг сæ рæзти цудæй æма, æфсæддони гъæститæ фегъосгæй, сæ размæ бацудæй.

– Уæ къæбæр æма цæнхæ уин хæлар уæнтæ, æмбæлттæ!

– Исаккаг кæнæ æма нæ къæбæрæй исахуадæ!..

Паддзах, хæстæгдæр имæ ка адтæй, еци æфсæддонæй едуг райста æма касæй ку искомидзаг кодта, уæд æхе неци лæдæрæг искæнгæй, загъта:

– Касæ ба, лæхъуæнтæ, ци хуарз æй, æнæнезæй æй хуæретæ!..

Паддзах ку райевгъудæй, уæд æфсæддонтæй еу еци дугъдугъгæнæгæн загъта:

– Фегъустай, паддзах ци загъта, уой? Уомæ касæ илгъаг нæ фæккастæй, ду ба боститæ кæнис. Ке зæгъун æй гъæуй,  минкъий тауæггомау æй, фал ци гæнæн ес, балций уомæн уæн нæййес, æма алцидæр нæуæг уа.

– Æцæгæйдæр, æнсувæр, мæхуæдæг дæр фефсæрми дæн, паддзах касæ ку растудта, уæд, – исарази æй  æфсæддон.

Петр ба еци рæстæг рандæй, хуæлци нæуæгдзийнадæмæ æ цæстæ, куд æнгъизтæй, уотæ ка нæ бадардта, еци комиссари агорунмæ æма ин æ рæдуд балæдæрун кодта, уой дæр къоболайæй æрцæфти фæрци.

*  *  *

Кавказаг зуст бæгъатæр А.П. Ермоловæй еуæй-еухатт исхауидæ хъæбæр циргъ зæгъдтитæ. Зæгъæн, циуавæрдæр артиллерион хаййи командир ма ку адтæй, уæд уотæ рауадæй, æма æркасти бахаудтæй игъустгонд А.А. Аракчеевмæ. Е, бæхтæ бустæги лæгъуз уавæри ке ’нцæ, уой фæууингæй гурумухъ хузи бауайдзæф кодта Ермоловæн, уомæй, гъома, дæ бæрни ци бæхтæ ’нцæ, уони уавæрæй аразгæ ’й дæ репутаци æнæгъæнæйдæр.

– Зонун æй, еци тарæрфугæй дзуапп равардта Ермолов, – адæймаги репутаци ахид фонсæй аразгæ ке æй, уой.

*  *  *

Инæлар Сидоренко райста Уорс цæргæси орден. Уой фæсте æй паддзах æ галауани фæууингæй, ниттергади кодта, еци орден ибæл ке нæ адтæй, уой. Æма еци орден ин уой хуæдразмæ ке исаккаг кодта, уомæ гæсгæ ибæл хуæрзауодæни хабар нæма исæмбалдæй, зæгъгæ, уотæ бангъæлгæй æй рафарста:

– Ке дин равардтон, еци Уорс цæргæс райстай?

– Райстон æй,  дæ бæрзонддзийнадæ, – дзуапп равардта Сидоренко е ’нæскунæггæнгæ украинаг æвзагихатти хæццæ. – Фал еци цæргæсæн хуæрун ба ци кæнун кæндзæнæн?

Паддзах ниххудтæй æма ин иснисан кодта арендæ, гъома, феддон.

*  *  *

– Цæй, арази дæ Аннæй? – бафарста император Николай I, уой размæ уæхæн орден кæмæн равардта, еци афицери.

– Æз си бæргæ арази дæн, дæ бæрзонддзийнадæ, – дзуапп равардта афицер, – фал Аннæ æхуæдæг ба хъæбæр гъенцъун  кæнуй Владимирбæл (уотæ хундтæй уæди уæрæсейаг ордентæй еу – Ред.).

– Неци кæнуй, – загъта император, – уадзæ æма куд фулдæр рæстæг гъенцъун кæна, уотæ фулдæр уодзæнæй æ цийнæ, ку фембæлонцæ, уæд.

*  *  *

Еухатт маневрти рæстæг император Николай I циуавæрдæр бардзурд равардта, фал ин æй, куд гъудæй, уотæ нæ исæнхæст кодтонцæ, æма рæнгъистади цæстæйуингæ æмæнтъери. Паддзах уайтæккæдæр фæдздзурдта, хæлхъой ци æфсæддон хаййи æрцудæй, уой командирмæ æма си байагурдта дзуапп. Куд рабæрæг æй, уотемæй инæлар ин нæ фегъуста æ бардзурди дзурдтæ бæлвурдæй.

– Мæ гъæлæс мин æнæгъæнæ Европæ игъосуй, мæхе инæлартæ ба ’й нæ игъосунцæ!.. Ходуйнаг æма аллайаг, инæлар! – загъта император.

*  *  *

Фидибæстон тугъди рæстæг къниаз Багратионмæ æрбахъæрттæй сæйрагкомандæгæнæги адъютант æвæстеуатæй фæстæмæцуди бардзурди хæццæ, уомæн æма «знаг нæ тæккæ фийбæл æй», зæгъгæ. Багратионæн ба хъæбæр даргъ фий адтæй.

– Ке фийбæл? – гъазгæй рафарста Багратион. – Кæд дæу, уæд хæстæг æй, кæд мæн, уæдта рæфтад искæнун дæр ма нин бантæсдзæнæй.

*  *  *

Уруси паддзах Павел I австриаг æфсадæн разамунд дæттунмæ Александр Суворови ку æрвиста, уæд ин æ реубæл мальтийаг дзиуарæ бакодта. Разагъди балхон загъта:

– Хуцау, паддзахи фæййервæзун кæнæ!..

Уæд ин Павел ба уотæ:

– Цæугæ, æма дæхуæдæг ервæзун кæнæ паддзæхти!..