Дигори дзиллæ абони, 24 январи бæрæг кæнун райдайдзæнæнцæ нæ адæми цитгиндæр бæрæгбæнттæй еу – Фацбадæн. Уой фæдбæл арæзт кувдтитæ арæзт цæунцæ нæ адæми ервæзунгæнæг Идауæги кадæн – Хуцауи дзурдæй сæ е недзаманти фудбæлаххæссæг адзал «еминæй» фæййервæзун кодта. Сæ цитгин бæрæгбони кадæн адæм ци зартæ искодтонцæ, уонæй еуеми дæр хумæтæги нæййес мæнæ ауæхæн дзурдтæ: «Зæрæндтæ нæуæг кæмæ кодтонцæ, биццеутæ лæгтæ кæмæ кодтонцæ, байраг бæх кæмæ кодта, дзиллитæ сæхе цæттæ кæмæ кодтонцæ, нæ еци устур бæрæгбон».

Аци бæрæгбон кутемæй фæззиндтæй æма цæй фæдбæл æй, адæм æй сæрмагонд кувдтитæй цæмæ гæсгæ бæрæг кæнунцæ, уой фæдбæл берæ таурæхътæ æма хабæрттæ ес адæмон дзоргæ исфæлдистади дæр æма финстити дæр.

Раги дзамани, дан, куд Кавкази берæ рауæнти, уотæ махмæ Иристони еугур кæмтти дæр хаттæй тæссаг нез «еминæ», кæцимæй адæм сæдæгæйттæй-мингæйттæй æнæгъæнæ бийнонтæй, муггæгтæй æма гъæутæй цæгъдуни кодтонцæ, ефстæгтæ ма си фæййервæзидæ айдагъдæр. Уобæл дзорæг æнцæ нæ берæ кæмтти æма гъæути ци берæ обæуттæ ес æма уоми ци берæ æстæгдар ес, етæ дæр.

«Емини» нез бафтудæй Дигоргоммæ дæр æма си берæ гъæути берæ адæм мардæнцæ. Берæ адæм ниццæгъдуни ’нцæ Уæхъæци, Хæнæзи, Мæхчески, Къамати, Фæснæли æма æндæр берæ гъæути. Аци уæззау хабæртти фæдбæл Хуцауи дзурдæй Дигоргоммæ æртахтæй Изæд-Идауæг, цæмæй фæййервæзун кодтайдæ Нарти фæдонтæй ма ка байзадæй, Дигори еци адæмти. Идауæг Дигори гъæутæбæл зелгæ иссудæй æма си мæрдти берæ обæуттæ кæми уидта, уонæй некæмибал æрсабур æй, мæ бон син нецæмæйбал æй фæййагъаз кæнун, зæгъгæ, æма æрбатахтæй Устур-Дигори зилди гъæутæмæ: Москæ, Одола, Нæуæггъæу, Устур-Дигорæ, Къуссу, Æхсæргинмæ æма æнгъæлмæ кæсун райдæдта «емини» фæззиндмæ.

Еци рæстæг Устур-Дигори ’рдæмæ цудæй аци гъæуккаг Хайманти Гими. Далæ Æхсæуи дæллæй кæмидæр фембалдæй «еминæ» бæлццонбæл æма æ фæсабæрцæ рабадтæй. Цæугæ-цæугæй, дзубандитæ кæнгæй, Гими балæдæрдтæй, а бæлццон «еминæ» ке ’й, уой ма си æхе куддæр-муддæртæй фæййеуварс кодта. Æндæр кæбæлдæрти тагъд-тагъдæй æрзилдæй ранимад гъæутæбæл æма син фæххабар кодта, цæмæй сæ дуæрттæ æма къæрæзгитæ æнгом нихгæнонцæ æма сæ май-майиддæр макæмæн байгон кæнонцæ.

Идауæг ба кæсуй æма дин далæ «еминæ» Дзинагъай æрдигæй хæрæмегъи хузи фæсцæгæттæ æрбабуруй. Идауæг карз уадæ фестадæй æма «емини» фæстæмæ ратардта. Фал уæддæр «еминæ» донгæнттæ-донгæнттæ Устур-Дигорæмæ исервазтæй æма хæдзæрттæбæл разелæ-базелæ исагайдта. Дуар ин байгон кодта айдагъдæр Гимий киндзæ æма рамардæй. Æвæдзи ин уайсадуни бæлахæй загъд не ’рцудæй.

Идауæг «емини» ку æрæстæфтæй, уæд æй сауæнгæ Мæцути уæнгæ фæттардта, фал бабæй «еминæ» кæфхъундари хузи Ирæфбæл исбурдæй. Идауæг Ирæф райвулун кодта æма æмбохгæ цæугæдон «емини» фæлласта.

Фæстагмæ «еминæ» сугъди хузи исæмпурста, фал Идауæг сахуарун фестадæй æма ’й ниххусун кодта. Уой фæсте «еминæ» цæфсгæ къудур фестадæй æма пеллонкалгæ гъæубæл æхе рауагъта. Идауæг æй гъæумæ не ’руагъта. Еци тæхгæ-тæхгæ ’й фехста æма æртæ хаййи фæцæй. Æ еу хай фæттахтæй Билæгмæ æма уоми басугъдæй. Æ иннæ хай фæттахтæй Асинттæмæ æма уоми басугъдæй. Æртиккаг хай исхъæрттæй Саггъазæни фæзæмæ æма уордигæй нæуæгæй æхе рауагъта фæстæмæ гъæумæ. Фал Идауæг бабæй райвулун кодта Ирæф æнæгъæнæ кæмтти идзаг æма «емини» цæфсгæ хай Ирæфи ниххаудтæй. Æ тæвдæй Ирæф исирадæй, фал ниххустæй. Æ хуст æхседарф ба зменси ниххастæй.

Идауæг, «емини» рамаргæй æма си Устур-Дигори зилди гъæутæ Устур-Дигорæ, Къуссу, Одола, Æхсæргин æма Мосги гъæути цæрæг адæмти фæййервæзун кæнгæй, æхе уæларвмæ исиста. Кæд иннæ кæмтти гъæути адæмтæй сæдæгæйттæ, мингæйттæ фæццæгъдуни ’нцæ, уæд аци ранимад гъæутæй ба айдагъдæр еунæг адæймаг бабун æй, Устур Хуцау æма Идауæги фæрци мæрдти обау дæр си некæми ес.

Сæ фæййервæзти фæдбæл цийнæ кæнгæй, адæм æрæмбурд æнцæ æма баунаффæ кодтонцæ алли анз дæр Идауæгæн устур кувд кæнуни туххæй. Нæ кувд кæд æма кæци рауæн кæндзинан, зæгъгæ, уобæл берæ фæррадзорæ-бадзори фæсте син еу зундгин зæронд лæг загъта: «Саздахъи фат фехсетæ æма е кæми æрбада, уоми кæнетæ кувд», – зæгъгæ.

Гъæуи хъаурæгиндæр æма кадгиндæр лæгтæй еу, Хъургъости Байтемурухъ фехста саздахъи фат æма еци фат кæми æрбадтæй, уоми искодтонцæ кувд – «Фати бадæни» кувд. Уæдæй фæстæмæ фæффæткæ ’й аци кувд.

Ами  ма ес æндæрхузи æздæх дæр. Фат, дан, фехста Идауæг æхуæдæг æма, дан, уой фат кæми æрбадтæй, уоми райдæдфтонцæ кувд кæнун. Кæнгæ ба ’й кодтонцæ æнсури мæйи фæстаг къуæрей бæнтти, фæстаг Хуцауизæри æй райдайгæй.

Фæстагæрдæмæ адæм кувдтитæ кæнун райдæдтонцæ сæ хæдзæртти, алкедæр æхе бийнонти ’хсæн. Куд фæстæдæр, уотæ дзурд «Фати бадæн» дæр æхе æййевгæ рацудæй æма хуннун райдæдта «Фацбадæни кувд». Кодтонцæ ’й æма ’й кæнунцæ мæнæ раздæр ци гъæутæ ранимадтан, уонæми цæргутæ, уæдта си æндæр рауæнтæмæ ци берæ адæмтæ фæллигъдæй, етæ дæр. Бæрæг æй кæнунцæ иннæ гъæути цæрæг адæмæй дæр беретæ, сауæнгæ ма берæ ирон адæм дæр. Куд Геуæргобай бæрæгбæнттæ æма кувдтитæ, уотæ Фацбадæни бæрæгбон æма кувдтитæ дæр иссæнцæ нæ республики еугурадæмон. Æма гъæуама уотæ уа.

Кувдмæ рагацау исхæссунцæ галтæ, хускъаг гъоцитæ, тохъулитæ. Исфицунцæ бæгæни, хуарз ниуæзтæ, къумæл. Кувд райдайуй æнсури мæйи фæстаг хуцаубони æма рахæссуй майрæнбонмæ. Устур косæрттæ никкæнунцæ Хуцауизæри æма еци æхсæвæ ковун райдайунцæ. Цæуæн цуппæрæни ба ма нивгæрдунцæ рæуæгдæр косæрттæгтæ, далистæ, фустæ. «Фацбадæни» рæстæги косгæ неке кæнуй. Айдагъдæр кæнунцæ мийнасæ, ниуазгæ, заргæ, кафгæ, игъæлдзæг гъæзтитæ æма таурæхътæ, лæгдзийнадæ ’взарæн аллихузон гъæзтитæ. Гъæумæ, кенæ хæдзарæмæ иуазæг ку æрбафтуйуй, уæд ин рандæуни барæ нæбал фæууй майрæнбони уæнгæ. Гъæуама адæми хæццæ мийнасæ кæна, игъæлдзæг уа. Рагон дзаманти адæм майрæнбони æма сабати сæ хæсгæ галтæ, гъоцитæ æма тохъулитæ гъæунгтæ, тургътæмæ рауадзиуонцæ æма сæмæ синхæй-синхмæ, гъæуæй-гъæумæ кæсунмæ цудæнцæ. Æвгæрдгæ ба сæ никкæниуонцæ Хуцауизæри. Кæрæдземæн дзориуонцæ ке косарт нарддæр адтæй, уой хабæрттæ. Уотæ уидæ æма еуæй-еу хæсгæ галтæ, кенæ гъоцитæй истохиуонцæ дæсгай-æхсæрдæсгай (устур къабусгай асæ) фиутæ. Нур дæр ма ес уæхæн хабæрттæ. Фиццаг изæр синхгæйттæй исковиуонцæ сæ къеретæ, æхсæрфæнбæлтæ, бæгæни, къумæл æма уотæ идарддæр. Гъæугæйттæй ба уæд еу хæдзари, уæд иннæ хæдзари кæниуонцæ кувдтитæ. Уæхæн амонд уæд нæ адæми, цæмæй идарддæр кæнонцæ берæ кувдтитæ.

Абони ба Дигори дзиллæ зæрдрохсæй бæрæг кæнунцæ Фацбадæни бæрæгбон. Æма нæ Исфæлдесæгмæ ковгæй нæ ракувди табуйагдæр е æй, цæмæй нæ адæми цардиуагæ фæрнæйдзагæй амондгун уа, фулдурæй-фулдæр си уа цийни, кувдтитæ ке фæдбæл кæнонцæ, уæхæн цаутæ æма хабæрттæ. Æцæгæй-æцæгдæр нин куд кæна Фацбадæнти кадæн ракувд:

Табу, табу, не ’Дауæг!

Алтаматæн, не ’Дауæг!

Нæ сæр хезæг, не ’Дауæг!

Нæ нез сорæг, не ’Дауæг!

Не ’знаг сорæг, не ’Дауæг!

Нæ бæлццæнттæ æмбурд кæмæ кæнунцæ, не ’Дауæг!

Нæ мæнгæйтæ стур кæмæ кæнунцæ, не ’Дауæг!

Не ’знæгтæ федаунгæнæг æма хæстæгутæ æмбурдгæнæг,

Не ’Дауæг!

Уосгор лæхъуæнтæ дæр æнгъуд ци бæрæгбонмæ кæнунцæ,

Е дæр не ’Дауæг!

Уæ нæ сасæгхуар, не ’Дауæг!

Уæддæр дин табу кæнæн, не ’Дауæг!

Æрмæг ист æй редакцион архивæй.