… Еу хуæнхаг рауæни цъопбæл, дан, цардæнцæ æхсæз æнсувæри. Уæд дин еууæхæни етæ ку байдайиуонцæ къæдзæхи фахсбæл куройнæ аразун. Рæфтад афони син сæ уайсадæг киндзæ исхаста хуæруйнаг. Æнсувæртæ мийнасагмæ ку ’ркастæнцæ, уæд киндзæн уайдзæфтæ кæнунмæ фæцæнцæ, гъома, хуæрдæ нин исхастай, фал нин дон ба цæмæннæ исхайстай, зæгъгæ. Е сæмæ фегъуста, уæдта сæмæ нæбал ниббухстæй æма син ку зæгъидæ:

– Мадта мæ æнæдзоргæ кæд нæбал уадзетæ, уæд уæ бафæрсон. Еци кæсæги кæсун, æма дон ес айдагъдæр далæ сæрисæфæни. Цæун имæ ку райдайай, уæд имæ  æртæ бони æма æртæ æхсæвемæ дæр нæ нихъхъæртдзæнæ. Нур сумах куройнæ аразетæ, фал уин косгæ ба цæмæй кæндзæнæй?..

Æнсувæртæ кæрæдземæ бакастæнцæ æма загътонцæ:

– Айæ ци дессаг æй, силгоймаг уогæй нæбæл зундæй ку фæууæлахез æй… Еци зунд нин махæй ескæмæн Хуцау цæмæннæ равардта?..

Гъе уотемæй æнæгъæнæ хуæнхбæсти цæветтонæн байзадæнцæ…

Махæн дæр аци хабар нæ нури цардарæзти тæходуйагæн бæргæ бабæззидæ. Нæ фидтæлтæ хумæтæги нæ фæдзахстонцæ: «Хуарз силгоймаг – хæдзари изæд!..» Уой лæдæргæй æма ’й нимайгæй, абони зæрдиагæй арфæ кæнæн нæ силгоймæгтæн сæ бæрæгбони фæдбæл, нæ зæрдæ син зæгъуй, цæмæй цардамондæй æнхæст уонцæ. Мах, нæлгоймæгтæ, ба син сæ хуарздзийнæдтæн аккаг аргъ кæнунгъон куд уæн! Бæрæгбони фæдбæл æрмæгутæ кæсетæ.

 

Мæнæ фиццаг фарсбæл ци хабари кой ракодтан, уой уомæ гæсгæ æримистан, æма силгоймаг цардиуаги гъуддæгутæй беретæми зундгиндæр æма арæхстгиндæр ке разиннуй, уобæл нæлгоймæгтæ кæд нæ арази кæнунцæ, уæддæр уогæ ба уотæ ’й. Е бæлвурдæй æвдист цæуй сауæнгæ нæ рагфидтæлтиккон таурæхътæ æма æмбесæндти дæр, уæдта е æруагæс кæнуй алли рæстæгути цаути æма хабæртти æцæггадæй дæр. Æма уой фæдбæл нæ абони радзубандий райдайæни æримисуйнаг ан недзаманти цæрæг номдзуд силгоймæгти – амазонкити.

 

АМАЗОНКИТÆ

Куд дзурдæуй, уотемæй недзаманти Турки зæнхæбæл уайæг цæугæдон Фермодонти билгæрæнтти цардæнцæ тугъдфæлтæрд силгоймæгтæ – амазонкитæ. Скифтæ сæ нæлмаргутæ худтонцæ. Уомæн æма, цæуæт кæмæй уагътонцæ, еци лæгти, уæдта сæхуæдтæ ци биццеути рауадзиуонцæ, уони дæр кодтонцæ маргæ. Сæ кизгутти ба ахур кодтонцæ тугъдон гъуддæгутæбæл.

Еууæхæни бердзейнæгтæ сæ хæццæ истох кодтонцæ. Ниппурхæ сæ кодтонцæ. Уацари си ке райстонцæ, уони æртæ науеми бакодтонцæ æма сæ Сау денгизбæл сæхемæ ластонцæ. Денгизи астæу амазонкитæ сæхе ниццавтонцæ бердзейнæгтæбæл æма сæ ниццагътонцæ. Фал наутæ куд æскъæрун, кæцирдæмæ ’здахун гъудæй, арæзни, науæпæлæзти фиййæутти хæццæ куд архайдтайуонцæ, уой ба нæ зудтонцæ æма сæ денгизи уолæнтæ, думгитæ рахæссæ-бахæссæ кæнун райдæдтонцæ. Уотемæй æрбафтудæнцæ Меотиди цади (Азови денгизи) билгæронмæ, сæребарæ скифти зæнхæмæ.

Ами амазонкитæ рахизтæнцæ билæмæ æма итигъд будури цоппай кæнун райдæдтонцæ. Еу рауæн бæхæргъаубæл рамбалдæнцæ, ниййахæстонцæ сæ, исбадтæнцæ сæбæл æма скифти зæнхæмæ æстъегъунмæ, сæ еу-бестæ син байсунмæ хуснæгади цæунтæ байдæдтонцæ.

Скифтæ дес кодтонцæ, ка ’нцæ атæ, зæгъгæ – нæ син се ’взаг ку нæ лæдæрæн, нæ нин сæ уæледарæс зундгонд ку нæй, кæцæй нæмæ ’рцудæнцæ? Сæ лæхъуæнтæ, сæ нæлгоймæгтæ сæ æнгъæл адтæнцæ æма сæ хæццæ истох кодтонцæ. Æма тугъди фæсте скифтæ амазонкити мæрдтæй цалдæрей ку фæууидтонцæ, уæд æй  базудтонцæ силгоймæгтæ ке ’нцæ, уой.

Æма уæд сæ Нихæси баунаффæ кодтонцæ: силгоймæгти маргæ нæбал, фал сæмæ рарветæн, амазонкитæ цал æнцæ, уал лæхъуæней. Гъæуама сæмæ хæстæг сæ цатæртæ æрæвæронцæ æма сæ фарсмæ цæронцæ, етæ цæмæй цæронцæ, уомæй. Амазонкитæ сæмæ ку нимпурсонцæ, уæд сæ хæццæ ма истох кæнонцæ, фал  сæ разæй ледзæги куд фæууонцæ. Амазонкитæ сæ фæстегæй ку нæбал соронцæ, уæд фæстæмæ раздæхонцæ æма бабæй сæ фарсмæ ’рцæронцæ.

Скифтæ уотæ бакæнун исфæндæ кодтонцæ, уомæн æма сæ зæрди адтæй еци тугъдон силгоймæгтæ-амазонкити сæхеуон искæнун, цæмæй син си рантæстайдæ федар цæуæт-муггаг.

 

СКИФТÆ ÆМА АМАЗОНКИТÆ

Скифти æрвист фæсевæд, сæ хестæртæ син куд байамудтонцæ, уотæ бакодтонцæ. Æма куддæр силгоймæгтæ балæдæрдтæнцæ, етæ тухгæнæг нæ ’нцæ, уотæ сæ æнцад сæ уагæбæл ниууагътонцæ. Уотемæй дууети цæрæн бунæттæ кæрæдзей хæццæ бонæй-бонмæ хæстæгдæр кодтонцæ. Лæхъуæнтæмæ дæр амазонкити хузæн бæхтæ æма тохæндзаумæуттæй æндæр неци адтæй, сæ цардиуагæ дæр адтæй еу – цудæнцæ цауæни æма æстæри.

Æмбесбони амазонкитæ еугай-дугайæй фæххецæнтæ уиуонцæ æма цудæнцæ аууон рауæнтæмæ сæхе гъудий, хе кæдзос кæнунмæ. Скифтæ уой ку æрæстæфтæнцæ, уæд етæ дæр уотæ кæнун райдæдтонцæ. Æма лæхъуæнтæй еске амазонки хебарæй ку баййафидæ, уæд æй е соргæ нæбал кæнидæ, фал æ хæццæ æрæмуод уидæ, гъома, байеу уиуонцæ.

Кæрæдзей хæццæ дзубанди кæнун, ке зæгъун æй гъæуй, сæ бон нæма адтæй, кæрæдзей æвзаг нæ лæдæрдтæнцæ. Амазонкæ лæхъуæнæн къохæй байамонидæ, исон ардæмæ е ’мбали хæццæ ке ’рбацæудзæнæй, æма ду дæр еске дæ хæццæ æрбахонæ, зæгъгæ. Лæхъуæн фæстæмæ сæхеуæнттæмæ ку ’рбаздæхидæ, уæд еугур хабæрттæ дæр радзоридæ æма дуккаг бон амунд бунатмæ цудæй æмбали хæццæ. Уоми æнгъæлмæ кæсгæй баййафиуонцæ дууæ амазонки.

Уотæ амазонкитæ æма скифти фæсевæд исæмбæлттæ ’нцæ æма еумæ ’рцардæнцæ. Скифаг фæсевæдæй  алкедæр си уонæй кедæр æхецæн исуосæ кодта.

Лæгтæн сæ уостити æвзаг исахур кæнун сæ бон не ’ссæй, фал уоститæ ба базудтонцæ сæ лæгти æвзаг. Æма кæрæдзей лæдæрун ку райдæдтонцæ, уæд лæгтæ загътонцæ амазонкитæн:

– Махæн ес ниййергутæ, есбон. Идарддæр уæхæн цард кæнун нæ бон нæбал æй, æма нæ уомæ гæсгæ фæндуй нæхеуæнттæмæ раздæхун, нæ адæми хæццæ цæрун. Цæуæн мах хæццæ, еунæг сумах уодзинайтæ нæ уоститæ, æндæртæ нин нæ уодзæнæй…

Уæд син амазонкитæ равардтонцæ уæхæн дзуапп:

– Махæн нæ бон нæй уæ силгоймæгти хæццæ цæрун. Уомæн æма не ’гъдæуттæ, нæ цардиуагæ еу нæ ’нцæ… Мах фатæй æхсæн, æрцитæ ’хсæн æма бæхтæбæл догъи уайæн, силгоймаги кустбæл ба ахур нæ ан. Уæ силгоймæгтæ ба, ке ранимадтан, уони нæ зонунцæ, нæ си арæхсунцæ, нæ зонунцæ, æнхæст кæнунцæ силгоймаги куститæ, бадунцæ æмбæрзт уæрдунти, цауæни нæ цæунцæ, æгириддæр некумæ цæунцæ. Гъе уомæ гæсгæ сæ хæццæ нæ бафедаудзинан. Кæд уæ фæндуй, цæмæй мах уæ уоститæ уæн, уæхуæдтæ ба раст адæймæгутæ, уæд уæ ниййергутæмæ фæццотæ æма уæ фæллойни хай рахæссетæ. Ку æрбаздæхайтæ, уæд, гъæйдæ, æма хецæнæй нæхецæн цæрæн…

*  *  *

Аци хабар уин нæ абони цардиуагæй уæ зæрдæбæл неци æрбалæуун кодта? Нæ нури лæхъуæнтæй дæр æндæр адæмихæттити кизгуттæй æхецæн цардæмбалæн ка равзаруй, уонæй кадæртæ (æви беретæ?) уони фæндæй сæ фидиуæзæгæй фесхъæтæг унцæ. Уогæ нæ абони дзубанди уобæл нæй. Фал уомæй зæгъуйнаг ан уой, æма силгоймагæн алкæддæр ахсгиаг æй æ цардамонд. Уой дæр айдагъ æхецæн нæ, фал æ бийнонтæн, æ хеуæнттæн, æ алфамбулай еугуремæн дæр. Уой фæдбæл æримисуйнаг ан еу таурæхъ.

 

АМОНД

Цардæнцæ еу бийнонтæ, адтæй сæмæ зæронд дæр, фал сæмæ æгъдау федар нæ адтæй.

Æхсæви мет рауардта. Сæумæй зæронд лæг исистадæй, æндæр некема исистадæй æма метбæл рауидта фæд.

– Айæ ба ке фæд æй, мæнæй æндæр ку некема исистадæй?

Рандæй фæдбæл æма гъæдæмæ иссудæй. Лæг дестæ кæнуй.

– Айæ ци хабар æй!

Уæд имæ къотæрæй кадæр дзоруй:

– Е мæ фæд æй, уæ хæдзари амонд дæн æма уæ ци гъæуй, ци корис, уой мин зæгъæ.

Зæронд лæг уотæ бакодта:

– Нæхеуонти рафæрсон.

Сæхемæ фæрсæг рауадæй æма фæрсуй бийнонти:

– Нæ амонд нæ фæрсуй, ци уæ гъæуй, зæгъгæ, æма ци ракорон? Биццеутæ загътонцæ: «Хуар, зæнхæ».

Уæд кæстæр киндзæ дуарæй æрбалæудтæй æма загъта:

– Æгъдау, уарзондзийнадæ.

Зæронд лæг бацийнæ кодта:

– Уой хуарз загътай: æгъдау, уарзондзийнадæ.

Зæронд лæг раздахтæй гъæдæмæ сæ амондмæ æма уæдæй фæстæмæ дзæбæхæй цардæнцæ.

 

«ДУ ХУЦАУИ УОСÆ ДÆ?..»

Силгоймаги хуæрзуагон зæрдихатти туххæй ма æримисуйнаг ан еума таурæхъ дæр.

… Еу-дæс анзи кæбæл цудайдæ, уæхæн биццеу бæгъæнбадæй лæудтæй гъæунги, фуруазалæй гæрцц-гæрцц кодта, уотемæй кастæй тукани къæразгæй æндæмæ ка зиндтæй, еци батинкитæмæ. Еу силгоймаг æ размæ бацудæй æма ’й бафарста:

– Мæнæ дзæбæх биццеу, уагæр ци дессаг фæууидтай тукани, уотæ цæмæдесæй цæмæ кæсис?

– Хуцауæй корун, цæмæй мин батинкитæ радта, – загъта биццеу.

Силгоймаг ин æ къохбæл рахуæстæй æма еумæ бацудæнцæ туканмæ. Тукангæсæн загъта, æхсæз фæлусти, дан, мин сувæллони цъиндатæ рахæссæ, уæдта уæмæ кæд тас, кæдзос дон æма къæхтæсæрфæн разинна, уæд уони дæр. Тукани косæг рахаста, силгоймаг ци курдта, уони. Уосæ биццеуи медæггаг хатæнмæ бакодта, æ къæхтæ ин нихснадта æма ин сæ къæхтæсæрфæнæй ниссæрфта. Уæдмæ уæйæгæнæг цъиндатæ рахаста. Уосæ сувæллони къæхтæбæл цъиндатæ искодта, никки ма ин æ аккаг батинкитæ дæр балхæдта. Цъиндатæй ма ци фондз фæлусти байзадæй, уони дзæкъоли исæвардта æма сæ сувæллонмæ равардта. Æ сæр ин æ армæй æрлигъз кодта æма загъта:

– Нур гъæуама дæ къæхтæ мабал суйонцæ.

Уой фæсте биццеуæн хуæрзбон загъта æма рацудæй туканæй.

Биццеу æй раййафта, æ къохмæ ин бавналдта æма æ цæстисугтæ æргæр-гæр кодтонцæ, уотемæй æй рафарста:

– Ду Хуцауи уосæ дæ?

 

ХИЙНÆЙДЗАГ САТАНАЙ НАЛАТДЗИЙНАДÆ

Уогæ силгоймаг уæлдай æновуддæрæй куд нæ архайдзæнæй æхе цардамонди сæрбæлтау – уомæй æй неци бауорамдзæнæй. Æвдесæнæн уин уæ зæрдæбæл æрлæуун кæндзинан нæртон Сатанай хабæрттæ.

Урузмæгæн æ уосæ Елда хундтæй, æма ин кæддæр бафæдзахста, бæгæни искæнæ æз ба адæми æрхонон æма сæ фæххинцон. Елда бæгæни искæнунæн ци æма куд гъудæй, уони бæргæ бакодта, фал æ бæгæнийаг æ афонæбæл æгириддæр не ’нгъизтæй – е ба хийнæдзаг Сатанай налатдзийнади фудæй, е ин æ лæгæй, æ хуæдæнсувæрæй æхецæн уодæнкъай искæнунмæ гъавта, æма мæгур уосæн, цæмæй æ бæгæнийаг ма искустайдæ, уой туххæй цидæр исаразта…

Æма Елда истухстæй. Сатана ин загъта, еу æхсæвæ, дан, мин радтæ Урузмæги æма дин дæ бæгæни исæнгъезун кæндзæнæн. Æ еци загъдбæл Елда хъæбæр ниддестæ ’й, гъома, де ’нсувæр ку æй. Ме ’нсувæр æй, фал мæ уотæ фæндуй. Силгоймаг исарази æй. Бæгæнитæ исæнгъизтæнцæ. Еу бонæй иннæ бонмæ фæццæлæ кодтонцæ адæм.

Адæм ку фæххæлеу æнцæ, уæд Урузмæг бацудæй æ уатмæ æма уайтæккæдæр рафунæй æй æ хуссæни. Уæдмæ Сатана дæр бацудæй уордæмæ. Арвбæл цал стъалуй ес, уал стъалуй æма мæйи хузæ искодта тугурбæл. Æртæ бони æма æртæ ’хсæви фæцæнцæ уати. Урузмæг райгъал уй æма уæлæмæ искæсуй – уæлæ стъалутæ, уæлæ мæйæ.  Нерæнгæ ма раги æй.

Елда ба катай кæнуй. Мæтæй мæлуй. Æма æ зæрдæ фурмæстæй ратудта. Сатана уой ку базудта, уæд фæггæпп кодта, стъалутæ æма мæйи хузтæ райста. Урузмæг исистадæй æма æндæмæ рацудæй…  Кæсуй, æма Елдай мардæй ку рауидта, уæд Урузмæг ниддестæ кодта:

– Мæ разæй ку исистадæй, уæд æй ци рамардта?

Æма ин Сатана загъта:

– Е дæ фарсмæ Елда нæ адтæй, æз адтæн…

– Аллайаг æма гириззаги хабар!..

Сатана имæ дзоруй:

– Ду мæнæн ку нæ уай, уæд мæнæн цæрæн нæййес.

– Æма нæбæл адæм нæ ходдзæнæнцæ?!

Сатана имæ дзоруй:

– Мæнæ нæ хæрæгбæл иннердæмæ исбадæ æма гъæуи алфамбулай æртæ зилди æркæнæ æма ’й уæд балæдæрдзæнæ, ци куд уодзæнæй, уой…

Исбадтæй Урузмæг хæрæгбæл æма æрзилдæй гъæуи алфамбулай. Фиццаг зилди æй ка фæууидта, етæ ибæл ходæгæй мардæнцæ, дуккаг зилд æркодта, æма ибæл минкъийдæр бадес æнцæ, æртиккаг зилд ку æркодта, уæдта имæ кæсгæ дæр некебал кодта.

Уæд Сатана дзоруй:

– Фиццаг ку фегъосонцæ хабар, уæд нæбæл ходдзæнæнцæ, дуккаг хатт – минкъийдæр, уой фæсте ба нæ феронх кæндзæнæнцæ.

Сатана æ хуæдæнсувæрæй, æ уоси ин бабун кæнгæй, æхецæн уодæнкъай ке искодта, е цæйбæрцæбæл æнæраст гъуддаг адтæй, уой фæдбæл Нарти ’хсæн уоййасæбæл неци дзубандитæ цудæй. Æвæдзи уомæ гæсгæ дæр, æма син лæгъуз дæр нæ адтæй. Уой фæдбæл æй мæнæ аци таурæхъ дæр.

 

САТАНА – НАРТÆН РÆДАУ ÆФСИЙНÆ…

Уæд дин еу рæстæги Нартæ хъæбæр æгудзæг уавæри ку бахауиуонцæ, ци бахуардтайуонцæ уæхæнæй дæр бустæги искадавар æнцæ, æстонгæй тухстæнцæ.

Уой фæууингæй, Сатана Урузмæги бахудтæ æ еу цæлгæнæнмæ: цæлгæнæн æ тæккæ идзаг адтæй къерейæй; бахудта ’й иннæ цæлгæнæнмæ: е идзаг адтæй ниуæзтæй: бахудта ’й æртиккаг цæлгæнæнмæ: тугурæй зæнхæмæ кæрæдзей уæле амадæй лæудтæнцæ фидизгъæли хæйттæ æма ма берæ æндæр цидæртæ.

– Ани еугурей дæр мин рарвистонцæ Нарти устур кувдтитæй хунтæн, ном иссерунæн, – зæгъуй Сатана.

Фæррохс æй Урузмæги цæсгон æма дзоруй Сатанамæ:

– Мадта исрæвдзæ кæнæ дæхе: Нартæ еу бонæй иннемæ ке бахуæронцæ, уомæй си фулдæр ес аци рауæн.

Фæдздзурдта Урузмæг федеуæгмæ,  хуарз æй фæххинцта  æма ин загъта:

– Цо, æма фегъосун кæнæ Нартæн: «Æ бон цæун кæмæн æй, е рацæуæд, цæун æ бон кæмæн нæй, уой æрбаласетæ, сувæллон кæмæн æй авдæни, е ба æ авдæнæ æ хæццæ рахæссæд – Æхсæртæггати Урузмæг кувд кæнуй æма уæ хонуй!..»

 

«ДÆУÆЙ ХЪАЗАРДÆР ХÆЗНА МИН НÆЙЙЕС!..»

Гъе уотемæй кодтонцæ сæ царди хабæрттæ Урузмæг æма Сатана. Фал дин уæд лæги зæрдæмæ цидæр нæ фæццудæй æма фурмæстæй æ уосæн загъта:

– Дæ Хуцауи туххæй, рандæуо дæ цæгатмæ!.. (Урузмæги аци загъдбæл куд нæ бадес кæнæн: кæд Сатанай хæццæ куд æнсувæр æма хуæрæ, уотæ еу цæрæни цардæнцæ, уæд æй циуавæр цæгатмæ æрвиста?.. Ред.)

Уæдта Урузмæг Сатанайæн  уотæ дæр ма загъта:

– Хæдзарæй хæссæ, ци дæ бафæндæуа, уони еугурæй дæр.

– Хуарз, – загъта Сатана, – фал ма мин кувд искæнуни барæ радтæ Нартæн ма мæ ниуазæнтæ раттон.

Урузмæг исарази æй, Нарти адæм кувди авд æхсæви æма авд бони фæббадтæнцæ.

Бадти зелæнгæнгутæ ма фæстæдæрмæ байзадæнцæ. Æма син Сатана загъта:

– А лæгбæл ма мин рацийнæ кæнетæ!

Æма ибæл дзæбæх рацийнæ кодтонцæ. Хуæрзниуæзтгун фæцæй Урузмæг, уотемæй æртарфунæй æй. Æма уæд Сатана хаст галтæ уæрдуни исефтигъта, гуфæ байдзаг кодта фæсалæй, гобан си райтудта, горцъе ибæл æрæмбæрзта,  æ фунæй лæги уоми æрæвардта æма рараст æй æ цæгатмæ.

Цæйбæрцæ фæццудæнцæ, магъа, фал æрæгиаути Урузмæг фегъал æй – уæдмæ æрæрвонг æй.

Кæсуй æма æ фарсмæ Сатана бадуй, бæрзæ уесæй галтæ размæ тæруй, æ цæсгонæй ин монти сифæй биндзитæ расорæ-расорæ кæнуй.

– Кумæ цæуæн? – сонт фарст кæнуй лæг уоси.

– Феронх ди æй, æвæдзи, дæ хæдзарæй мæ ке ратардтай, е.

– Хуарз, – загъта Урузмæг, – фал мин балæдæрун кæнæ, мæн ба дæ хæццæ цæмæ ласис?

– Нæ хæдзарæй дæ ци бафæндæуа, уой хæссæ мин загътай, æма нæ хæдзари мæнæн дæуæй хъазардæр хæзна нæййес, æма дæ раластон…

Аци таурæхъ, махмæ гæсгæ, фæткамунди хузи бабæздзæнæй, æ ирисхъи хуарзмæ ка бæллуй, еци силгоймæгтæн: цардамондбæл еугæр фæххуæст дæ, уæд æй багъæуай кæнунмæ исарæхсæ. Фал си кæмæдæрти ба еци хумæтæги зундгин фæткæ, гъулæггагæн, нимади дæр нæ фæууй.

Еу кизгæ дзоруй æ уарзон лæхъуæнмæ:

– Ду мæ цардæмбал ку исуай, уæд дæ мæтæ, дæ сагъæстæ, дæ мæститæ æз æма дæуæн уодзæнæнцæ еумæйаг!

– Арфæ дин кæнун, мæ хъазар, фал мæнмæ неци сагъæс, неци мæстаг ес.

– Гъома дин æз ку зæгъун: «Мæ цардæмбал ку исуай, уæд!»

 

РÆСТЗÆРДÆ ЛÆГ НÆ ФÆРРÆДУЙДЗÆНÆЙ…

Æма уæхæн «рауон-циуон» силгоймаг ба æ хецмæрези фудæй æхуæдæг дæр рæдуйуй, уæдта ма æ уодæнкъаййи дæр туфули æфтаунвæндæ искæнуй…

Цардæнцæ æма адтæнцæ æртæ ’нсувæри. Уонæй дууæ адтæнцæ къæрнихтæ æма кодтонцæ давуни куст. Æртиккаг ба адтæй раст лæг. Еухатт æй æ уосæ еу рауæн нæбал уагъта:

– Ду дæр ести радавæ. Де ’нсувæртæмæ нæ кæсис?

– Хуарз, – загъта лæг.

Еу æхсæвæ рандæй давунмæ æма æхе гъог радавта, фæдздзурдта æ уосæмæ æма ’й мæйдари равгарстонцæ. Лæг зæгъуй æ уосæн:

– Цирагъ рахæссæ æма ’й бастъегъæн.

Уосæ цирагъ æрбахаста æма рохсмæ сæхе гъоги ку базудта, уæд æ ростæмæ фæллæбурдта.

Уæд имæ лæг дзоруй:

– Гормон, æз ке гъог радавон, е дæр уотæ гъарæнгæ кæндзæнæй æма тæрегъæд æй, тæрегъæд!

 

«ÆМА МÆН БА НÆ БАХУÆРДЗÆНÆЙ?..»

Хуарз æма аци лæги хузæн нифсæй дæр æма зундæй дæр федар ка разинна, еци лæг цийфæндийæй дæр æ бийнонти цардамонд багъæуай кæнунгъон исуодзæнæй. Ку нæ, уæдта…

Дууæ ’нсувæри иуаргути æркодтонцæ се ’ртиккаг, хестæр æнсувæри рахецæн кæнуни туххæй.

Гъуддаг æцæгмæ ку ’рцудæй, уæд хестæр æ кæстæр æнсувæрти фæрсуй:

– Гъæйдæ зæгъетæ мин: цæй туххæй мæ иуаретæ?

Етæ имæ дзорунцæ:

– Мах дæуæй нæ байуарианæ, фал нæ дæ уосæ æнæгъæнæ бийнонтæй бахуардта.

Е сæмæ дзоруй:

– Хуцау кæмæн нæййес, æма кæд сумах æнæгъæнæ бийнонтæй хуæруй, уæд мæн еунæгæй нæ бахуæрдзæнæй?

 

УÆХÆН «ЛÆВАР» СИ КУ НÆ УА!..

Уогæ силгоймæгти бæрæгбони хуæдразмæ ауæхæн фудкой нæ кæндзинан. Уой бæсти, нæлгоймæгтæ, расагъæс кæнæн æма байархайæн сæ бæрæгбони сæ зæрдæхцæуæн гъуддæгутæй исбоц кæнунбæл. Æцæг, мæнæ еу хабари куд æй, уотæ ма рауайæд.

Зæли фæрсуй Ханиффи:

– Куд рарвистай 8-аг Мартъи? Лæвæрттæ дин неке бахаста?

– Куд нæ… Ме ’мкосгутæ дууемæй.

– Ци?!

– Нæ лæги… Расугæй.

Уæхæн «лæвæрттæй» гъæуайгонд уæнтæ нæ силгоймæгтæ. Сæ зæрдитæ цийнæйдзаг куд уонцæ æцæгæй æхцæуæн лæвæрттæй, уæлдайдæр ба нæ зæрдиагæй ауодундзийнадæй. Уой дæр еу бони рæуагæй нæ, фал еудадзугдæр, æцæг кæддæри колхози нæлгоймæгти «ауодундзийнади» хузи нæ.

 

СИЛГОЙМАГИ ДÆР ИРОНХ КÆНУН НÆ ГЪÆУЙ…

Колхози нæуæг сæрдар æрæмбурд кодта правлений иуонгти, ка си ци бунати косдзæнæй, уой исбæлвурд кæнуни туххæй.

– Ферми хецауæй ке равзарæн, – бафарста сæрдар.

– Мæн, – загъта еу уæйугарæзт сурхуадолæ лæпполæг.

– Скъладæн ба хецауæй ка хуæздæр исарæхсдзæнæй?

– Æз, дæ æновуд цагъайраг! – æхе реумæ хестæр æнгулдзæй райамудта иннæ бæзæрхуг лæхъуæн.

– Уæд хуæрæндони хецауи бунат ба кæмæн бабарæ кæнæн?

– Мæнæн, дæ хъиамæтгун æнсувæрæн! – фæццæрдæг æй æртиккаг сахъигурд.

– Будурмæ ба уи катæ цæудзæнæй косунмæ?

Адæм фæгъгъос æнцæ. Æрæгиау еу лæг исистадæй:

– Куддæр хуарз нæ уайуй гъуддаг: куститæ еугурæй дæр нæлгоймæгти рагъи искæнун федаугæ дæр нæ кæнидæ.

– Раст дзоруй Сафар! – аллирдигæй исдзолгъо-молгъо кодтонцæ нæлгоймæгтæ. – Силгоймæгти дæр иронх кæнун нæ гъæуй. Мадта будури ба ка гъæуама коса!..

 

СИЛГОЙМАГ СИ КУ НÆ ЗÆГЪА!..

Аци хабармæ гæсгæ уой зæгъуйнаг ан, æма силгоймæгтæ берæ гъуддæгути, баруагæс уи уæд, арæхстгиндæр æма архайундæргъон разиннунцæ. Мадта дзурдарæхстæй дæр нæлгоймæгтæбæл уæлахез кæнунцæ. Уомæн æвдесæн – мæнæ аци хабар.

Сахари сæйраг гъæунги аллейи къелабæл «къумæлдзæфæй» бадтæнцæ еуцалдæр лæхъуæни. Еу си, сæ рæзти ка рацæуидæ, уонæй алкæмæ дæр æнæ ести исдзоргæ нæ фæууидæ. Иннетæ ба гъæрæй нихходиуонцæ, æ «арæхстдзийнадæ» сæмæ дессаг кастæй. Уæд дин уобæлти ку ’рцæуидæ еу кизгæ – фæлладхузæ ин, æ къохи киунугутæ. Æма сæ размæ ку ’рхъæрттæй, уæд имæ еци фæлхæрст ку исдзоридæ:

– Мæнæ рæсугъд, фарнæ дæмæ бадзорæд! Дæ мади сиахс нæ гъæуй?

Кизгæ имæ бакастæй, æ медбилти мæстгун идзулд бакодта, æма æрæги-дурæги ку зæгъидæ:

– Сиахс гъæуй æви нæ, уой нæ зонун, фал минкъий уæрдун балхæдта, æма ’й хæрæг ке гъæуй, уой ба бæлвурдæй зонун…

*  *  *

Аци хабарæй нæ абони радзубандийæн кæрон кæнгæй, арфæ кæнæн силгоймæгтæн сæ бæрæгбони фæдбæл, нæ зæрдæ син зæгъуй, цæмæй еци кизги хузæн царди еугур гъуддæгути дæр федарæй дзуапп дæттунгъон куд уонцæ, сæ ирисхъæ зæрдæхцæуæнæй аразунгъон. Силгоймаги дуйней федауцæ хумæтæги нæ хонунцæ, æма æцæгæйдæр уотæ фæууæд!..