Нæ рагфидтæлти зундамонæн зæгъдтитæй еу уæхæн æй: «Хуæрзарæхст лæг – адæми хæзна!..» Æма е æцæгæйдæр уотæ ’й, уæлдайдæр ба лæг хуæрзарæхстæй дзиллæн хуæрзгæнæг ку уа, уæдта е ба хæзнати хæзна æй. Хуцауæй боз, æма нæмæ Иристони уæхæн адæймæгутæ минкъий нæййес. Уонæй еу æй Уанити Авдрæхмани фурт Хъазбег. Ка ’й зонуй, етæ нæ хæццæ исарази уодзæнæнцæ, хуарз ракæнун æ уодигъæди æй, зæгъгæ, ку зæгъæн, уæд. Беретæ си боз æма арфиаг æнцæ. Хъæбæр арази си ан мах дæр газет «Дигорæ»-йи редакций коллектив. Еудадзугдæр багъæуаги нæ фарсмæ ’рбалæууй, нæ сагъæссаг фарстати фæдбæл нин фæййагъаз кæнуй, уæлдайдæр ба газет рафинсуни рæстæги. Мæнæ нур дæр бабæй æ райгурæн гъæу Хæзнидони цæргутæн газет 2026 анзи фиццаг æмбесæн рафинсуни туххæй радех кодта æхцай фæрæзнитæ.

Уотæ æновудæй ке ауодуй нæ дигорон газетбæл, уомæй си хъæбæр арфиаг ан. Уæлдай зæрдиагæй ба ин арфæ кæнæн æ царди ахсгиаг цауи фæдбæл – æрæги ибæл исæнхæст æй цуппаринсæй анзи. Æнæнез æма зæрдрохс нин уо, Хъазбег, Нæ Исфæлдесæг дин дæхе дæр æма дæ хеуæнтти дæр, уæлдайдæр ба дæ кæстæрти хуарздзийнæдтæй хайгин кæнæд!..

 

Уанити Хъазбеги хæццæ зонгæ ан нæ хуæрзæригонæй ардæмæ, уомæ гæсгæ ба мин бæрæг-бæлвурдæй зундгонд æнцæ æ цардвæндаги хабæрттæ, æ уодигъæди менеугутæ, æ зундирахаст, æ зæрдихатт… Æма уой туххæй сæрмагондæй æрмæг ниффинсун ку иснет кодтон, уæд мæ радзубанди цæмæй райдайуон, зæгъгæ, расагъæс-басагъæс куд кодтон, уотемæй мæ зæрдæбæл æрбалæудтæй, номдзуд абхазаг финсæг Фазиль Искандери имисуйнæгтæй мæнæ ауæхæн хабар:

– …Мæ сабийдогæй æй гъуди кæнун: нæ тургъи ирæзтæй æригон тута бæласæ, фал адтæй гъæддаг, гагатæ ибæл нæ уидæ. Уæд дин имæ еухатт мæ фидæ бацудæй, гагатæдæттæг тута бæласæй æрлухгонд дууæ къалеуей хæццæ. Æ дзиппæй исиста æ финнаг кард, гъæддаг тута бæласи зæнгæ дууæ рауæнеми фæцъцъæстæ кодта æма еци зихъирти нитътъунста еци къалеутæ. Махæн, сабийтæн ба, зæрдæ байвардта:

– Гъенур ба, хуæрдзинайтæ лискъæфтæ!..

Мæнмæ æ еци загъд уæд сæнттæ цæгъдуни хузæн фæккастæй. Фал цæйбæрцæбæл æгæрон дестæ æма цийнитæ фæккодтон, раст еци анз гъæддаг тута бæласæ ку байдзаг æй бæзнаг рæзæй.

Уæдæй ардæмæ цæйбæрцæ рæстæг рацудæй, æма нур ба гъуди кæнун: нур, зæгъæн, рæзæдæттæг тута бæласæбæл гъæддаг тута бæласи къалеутæ бафтауæ, уæд си ци рауайдзæнæй? Рæзæ нæбал дæтдзæнæй? Уогæ æз еци гъуддаги неци лæдæрун, уæдта, уой фæдбæл мин æнхæст дзуапп ка ратдзæнæй, уотæ ке бафæрсон, уой дæр нæ зонун. Уогæ ми хъæбæр федарæй æруагæс кæнуй, еци рæзæдæттунгъон тута бæласæ нæ банцайдзæнæй æ рæзæ дæттунæй, гъома, цидæр нецæййаг æфтауæнтæ æнæмæнгæ ранхуæрсдзæнæй. Уой хæццæ ба ма уотæ æнгъæл дæн, æма а дуйней уодæгасæй цидæриддæр ес, етæ еугурæй дæр сæ уодти медæгæ хæссунцæ деденæгкалгæ исунмæ цæттæдзийнадæ, æцæг сæ базгули кæнун гъæуй.

Гъе уотæ, мæ гъудимæ гæсгæ, арæзт æй æрдзæ æма сауæнгæ адæймаг дæр. Æма уодæгасæй цидæриддæр ес, етæ æнгъæлмæ кæсунцæ рæзæдæттунгъон тута бæласи æфтауæнтæмæ, æндæр хузи зæгъгæй ба – Хуарздзийнади æфтауæнмæ. Æма сæ еци æнгъæлмæкæсуйнадæй нæ фæффудевгед унцæ. Уомæн æма Хуцауи исфæлдистади фæрци алли рæстæгути дæр æма алли уавæрти дæр разиннуй, уæхæн хуæрзæфтауæнтæй нæ харакетæй ка хайгин кæнуй, уæхæн адæймæгутæ.

Уонæй еу æй Уанити Авдрæхмани фурт Хъазбег дæр. Æ зæрдихатт уæхæн æй, æма сауæнгæ æ хуæрзæригон карæй нуриуæнгæ æ ирисхъи еугур гъуддæгутæй дæр хуæрзæфтауæн кæнуй царди фæррæстмæдæр кæнуйнагæй ци ес, уонæбæл. Мадта, мæнæ Фазиль Искандери загъдау, рæзæдæттæг тута бæласæбæл зæранхæссæг æфтауæнтæ куд нæ ниццæфсдзæнæнцæ, уотæ Хъазбеги уодисконд дæр уотид зинна-нæзинна цъæрæмухст дæр нæ фæккодтонцæ рæстæгути аллихузон æведауцæхæссæг фæззиндтитæ. Еци хуæрзæгъдауæй æма хæларзæрдæй цæуй æ ирисхъи надбæл. Æма ин Нæ Исфæлдесæгæй уой корæн, цæмæй ма берæй-берæдæр рæстæгути æнæнезæй, зæрдрохсæй, нифсхастæй цæунгъон куд уа!..

*  *  *

Хъазбеги цардвæндаги райдайæн рауадæй, æ доги æ мингай æнгæрттæн куд адтæй, уотæ. Фæцæй каст астæуккаг скъола æ райгурæн Хæзнидони, уоми ахургæнгæй еци-еу рæстæг цудæй синхаг Чиколамæ механизаторти къурситæмæ – техникæ берæ уарзта. Æма уоми, æвæдзи, уоййасæбæл дессагæй неци ес, уомæн æма уæди рæстæгути гъæути механизатортæ уæлдай цитгин адтæнцæ, æма кæстæртæй дæр беретæ сæ царди сæйрагдæр гъуддагæн еци дæснийадæ равзариуонцæ, кадæртæ ба си исахур кæниуонцæ æма исуиуонцæ инженер-механиктæ. Хъазбег æхуæдæг куд зæгъуй, уотемæй е дæр уомæ бæлдтæй.  Скъолай фæсте еуцæйбæрцæдæр рæстæг ракуста трактористæй бунæттон совхоз «Урух»-и, фæстæдæр ба рандæй изолдæр ахур кæнунмæ Алагири гъæди техникуммæ. Уоми ахури гъуддæгутæй уæлдай ма разæнгардæй архайдта аллихузон зæрдæмæдзæугæ æма пайдахæссæг гъуддæгути дæр, уæлдайдæр ба  æ хъауритæ равзурста спорти хузти дæр – уæгъдебарæ гъæбесæйхуæсти, архайдта еристи, райсидæ си хуæрзеугутæ дæр.

Фал уæддæр æ зæрдæ дзурдта уæлдæр ахурадæ райсунмæ. Фæсаууонмæ бацудæй Хуæнхаг паддзахадон аграрон университети механикон факультетмæ. Косун ба райдæдта Ирæфи райони заготкъантори. Бакуста си еу-дæс анзей бæрцæ. Æма æ кусти уагæмæ гæсгæ раздæри Советон Цæдеси ци нæ къум басгарста, уæхæн, æвæдзи, нæбал байзадæй. Кустуати разамунд ин æ размæ ци ихæстæ ниввæридæ, уони æнхæст кодта æнæкъулумпийæй, амунд афонæмæ.

Цийфæнди ку уа, уæддæр адæймаг бæллуй, тундзуй парахатдæр, ахедгæдæр гъуддæгутæмæ, уæлдайдæр ба æ хъаурæ, æ зунд æма æ гæнæнтæбæл æ зæрдæ ку фæддаруй, уæд. Æма Хъазбег исаразта фирмæ «Ирафстройтранс», кæци гъæуама аразтайдæ æма цалцæг кодтайдæ нæ республики нæдтæ. Æма цубур рæстæгмæ раргом æнцæ куститæ аразунмæ æма син разамунд дæттунмæ, Хъазбеги рауон-циуондзийнадæ, устур искурдиадæ æма ацъагъуæ.

Фирмæ «Ирафстройтранс» нимад æрцудæй Цæгат Иристони уæхæн кустуæтти ’хсæн раззагдæртæн сæ еуебæл. Сæйрагдæр ба е æй, æма кустадæн æ тæккæ райдайæнæй ба сауæнгæ абони уæнгæ дæр комкоммæ хæдзарадон гъуддæгутæ æнхæст кæнунмæ ци агъазиау æргом æздæхт цæуй, уой æмбæрцæ Хъазбег, куд разамонæг, уотæ ауодуй косгутæбæл, еу усмæ дæр си иронх нæ ’нцæ уони социалон фарстатæ, сæ царди цигъæуагитæ. Æ агъази хай бакæнунмæ некæдма базийнадæ кодта, хъæбæр хуарз зонуй, лæдæруй, абони хумæтæги косгути, адæми цард æнцон ке нæй, берæ сагъæссаг фарстатæ сæ лух кæнун ке гъæуй цубуркъох, æнæхъæртон уогæй, еци хабæрттæ.

Иронх си некæд æй райгурæн Хæзнидон, Ирæфи район. Цалдæр анзей размæ иснæуæг кодта Чиколайæй Лескенмæ асфальтæй над, уой фæдбæл ин берæ арфитæ кæнунцæ сæ цæргутæ, хуæдтолгити хецæуттæ. Бундоронæй цалцæггонд æрцудæнцæ Хæзнидони гъæунгти нæдтæ, ес си электрон цирæгътæ, базилдæнцæ гъæуæй уæлмæрдтæмæ надмæ. Цалдæр анзей размæ Хъазбег балхæдта æма балæвар кодта райони сæйгæдонæн фирмæ «Форд»-и уагъд реанимобиль, æ аргъ æй цалдæр миллион соми. Æрæги ба рауæлдай кодта фæйнæ 150 мин соми, онкологий незæй ка тухсуй æма Мæскумæ сæхе дзæбæх кæнунмæ цæун ке гъудæй, еци сæйгитæн.

Уанити Авдрæхмани фурт Хъазбег æхе зунд, уоди хъаурæ æма зæрдериси фæрци рацудæй размæ царди æма айдагъ æхе бийнонти, хеуæнтти гъуддæгутæ нæ кæнуй, фал ма æй фæххуæцæн, нифси хуасæ е ’мгъæуккæгтæн, е ’мзæнхонтæн дæр.

Нуртæккæ, зонæн æй, цæуй сæрмагонд æфсæддон операци. Нæ фæсевæди лæгдæртæ, раздæр куд уидæ, уотæ нур дæр æхсаргинæй тох кæнунцæ не ’знæгти нихмæ, гъæуай кæнунцæ нæ Фидибæсти кæстæр фæлтæрти райдзаст исонибон.

Операций архайгутæн дæр æ агъазиау агъази хай бакодта æма кæнуй Хъазбег. Уой фæдбæл ин Уæрæсей æдасдзийнади министр Белоусови номæй лæвæрд æрцудæй сæрмагонд цитгингæнæг майдан, аккаггонд ин æрцудæй Уæрæсей Федераций цæрæнуæттæ æма коммуналон хæдзарадон министради кадгин диплом.

Ес ма имæ æндæр аллихузон хуæрзеугутæ дæр. Уотæ ни федарæй æруагæс кæнуй, æма ма сæбæл никкидæр ке бафтуйдзæнæй никки бæрзонддæр кадæгæнæг нисанеуæгтæ дæр.

Мæнæ раздæр куд загътон, уотемæй Уанити Хъазбеги хæццæ хуæрзæригонæй ардæмæ зонгæ ан, æ цардвæндаги хабæрттæ дæр, мæхемæ гæсгæ, бæрæг-бæлвурдæй мин зундгонд æнцæ, фал уæддæр, аци æрмæг цæттæ кæнгæй, мæ дзæбæх æнгарæ Хъазбегмæ нæ фембæлди рæстæг ма равардтон еуцалдæр фарстай:

– Дæ æригон кари, фæстæдæр дæр хеуонтæй, гъæуккæгтæй, зонгитæй ке фæнзунмæ бæлдтæ, дæнцæн дин ка адтæй?

– Морис, ниййерæгæй хъазардæр цæуæтæн неке ес. Уæдта æ ахургæнæг дæр етæ ’нцæ. Æз, уæдта ме ’нсувæртæ Эльбрус, Юрик сауæнгæ нæ сабийбонтæй фæстæмæ дæр син уидтан сæ уодуæлдай куст, устур хъиамæт, уæдта адæми хæццæ куд хæларзæрдæй æма цæстуарзонæй цардæнцæ, федар æгъдаубæл хуæст куд адтæнцæ, уой… Æма етæ нæ тоги бацудæнцæ, архайдтан æма  архайæн абони дæр сæ фæнзунбæл.

– Хъæбæрдæр цæмæ бæлдтæ биццеуæй?

– Инженер-механик исунмæ.

– Дæ устурдæр сагъæс ци æй аци доги?

– Далæ еци тугъди хабæрттæ æрсабур уæнтæ – е мæ устурдæр сагъæс. Уæдта, æвæдзи, еунæг мæнæн нæ.

– Дзæбæх кæстæртæ дин ес, æртæ фурти – Аслан, Æхсарæ, Сослан. Алкедæр си кусти сæргъи æй, уонæн сæхе цæуæт дæр байрæзтæнцæ, фæллæгтæ кæнунцæ, сæ фидтæлтæн зæрдиуагон агъаз кæнун æй сæ бон. Дæу загъд æма дæу фæндæ дæр син сæйрагæй-сæйрагдæртæй ке ’нцæ, е ми федарæй æруагæс кæнуй. Æма син дæ загъд ци фæууй? Ци син амонис?

– Куст уарзун, æма адæми хæццæ хæларзæрдæй æма цæстуарзонæй цæрун.

– Аци дуйнебæл дин хъазардæр бунат ци æй, Хъазбег?

– Дæумæ ба куд кæсуй, Морис? Гъо, хъæбæр раст мæ балæдæрдтæ – мæ райгурæн Хæзнидон.

Хъазбег уотæ уотид рæсугъд дзубандийæн ке нæ зæгъуй, фал æцæгæйдæр уотæ ке æй, е ба ми æруагæс кæнуй, æ райгурæн гъæубæстæн ци берæ хуæрзти бацудæй, айдагъ уонæмæ гæсгæ дæр. Уони туххæй мæ радзубандий раздæр ку загътон. Æцæг ма сæбæл еу гъуддаг бафтауйнаг дæн. Еу рæстæги мин Хъазбег æ райгурæн Хæзнидони æма цитгин цæргути туххæй хуæрзаййев киунугæ еумæ ку бацæттæ кæнианæ, зæгъгæ, иской кодта.

Бантæстæй нин еци гъуддаг исаразун. Игон кæнуй Хъазбегæн æхе раздзурдæй. Æма си уотæ финсуй:

– Мæ дзæбæх, мæ хъазар æмгъæуккæгтæ, мæ райгурæн рæсугъд æма намусгин гъæу Хæзнидони цæрæг адæм, фарнæ уæмæ бадзорæд æма нивгунæй цæретæ кæстæрæй-хестæрæй, царди хуарздзийнæдтæй хайгин уотæ!

Мæнæ нур уæ къохмæ ци киунугæ райстайтæ, уомæн нæ гъудимæ гæсгæ, æ сæйраг нисанеуæг уодзæнæй айдагъдæр еу. Рæстæг цæуй, æнзтæ догъон бæхау тæхунцæ. Нæ хъиамæтгун, æгъдаугин æма курухон хестæртæн сæ фулдæр, гъулæггагæн, федуйунцæ, рандæнцæ се ’носон дуйнемæ. Ци ма рацæудзæнæй, уæдта нæ кæстæртæн, нæ исони фæлтæртæн, Иристони рагондæр гъæутæй сæ еуей раздæри хабæрттæ ка ракæна, евгъуд рæстæгути цаутæ ка радзора, ка æримиса, уæхæн нæбал уодзæнæй. Æримисуйнæгтæ, радзоруйнæгтæ ба – тухуаст берæ. Ци сабур царди догæй, ци тугъди æнзтæй. Уонæй алли усми дæр хæзнидойнæгтæ сæхе æвдистонцæ лæгигъæдгун, хъаурæгин æма нифсгунæй. Куд нæ устур паддзахади иннæ адæмтæ, уотæ Хæзнидони цæргутæ дæр, æхсицгон цаутæ дæр уидтонцæ, фал бавзурстонцæ берæ зинтæ дæр, бахауиуонцæ æцæг лæгæвзарæн хабæртти. Уæддæр сæ нифс некæд сæттидæ, зинтæн тасун нæ кумдтонцæ, æдæрсгæй цудæнцæ размæ, кодтонцæ сæ кæстæрти исони мæтæ, аразтонцæ сæ царди раст нæдтæбæл.

Гъема нæ бафæндадтæй уомæ гæсгæ нæ гъæуи туххæй бæлвурддæр радзорун, киунугæ исаразун, цалинмæ бустæги нæма байрæги æй æма ма нин ес, ке бафæрсæн, ка нин радзора раздæри хабæрттæ, уæхæн хестæртæ. Дамугъатæ дони нæ нихъулунцæ, изгæ нæ кæнунцæ, румпæг сæ нæ хуæруй. Цидæр нин бантæстæй аци киунугæмæ бахæссун, етæ байзайдзæнæнцæ берæ-берæ æнзти нæ кæстæртæн, сæ куствæллад æма тугъдвæллад хестæртæ си иронх некæд уодзæнæнцæ, сæ райгурæн гъæу Хæзнидон ба фулдæр уарздзæнæнцæ, кæмидæр уонцæ, уæддæр æй æдзох имисдзæнæнцæ, æ кадæ, æ ном ин бæрзонд хæсдзæнæнцæ…»

Мæ абони радзубандий кæронбæттæни ба ма уой зæгъуйнаг дæн, æма нæ Иристони цитгиндæр адæймæгутæй еу, Хæзнидони кадгин цæрæги номхæссæг, фирмæ «Ирафстройтранс»-и сæргълæууæг Уанити Авдрæхмани фурт Хъазбег æрæги ракастæй æ цардвæндаги цуппаринсæй анзей бæрзæндæй. Æма ин нæ зæрдæ зæгъуй æ карни никки уæлиаудæр бæрзæндтæмæ исхезуни равгитæй æй Нæ Исфæлдесæг куд фæххайгин кæна.

 

ХÆМИЦАТИ Морис

 

Аци бæнтти ин зæрдиагæй ка арфитæ кæнуй, уонæй ба еу æй Цæгат Иристони адæмон финсæг Скъодтати Эльбрус. Арфæ ба ин кæнуй сæрмагондæй ниффинст æмдзæвгæй.

 

УАНИТИ ХЪАЗБЕГИ ЮБИЛЕЙМÆ

 

Дæубæл хумæтæги

Нæййес хонхи ном.

Хъазбег æцæг лæг æй! –

Дзоруй Хæзнидон.

 

Адæн, мади бæрцæ

Хе дæр нæ уарзтай.

Æгъдау зунди хæццæ

Еумæ исбастай.

 

Фидæн æ бундорбæл

Хæдзарæ ’скодтай,

Уой буни и дорти

Æ фарнæ уидтай.

 

Дæумæ æхе къахæй

Кадæ нæ цудæй.

Фал дæу æнæ махæй

Хуæрзтæ нæ гъудæй.

 

Хъийамæт сувæллонæй

Нурмæ рахастай.

Зинтæн æнагъомæй

Бухсун фæразтай.

 

Хуцау сæрæндæртæн

Кæнуй хуæрзеуæг.

Ду дæ нæ хуæздæртæй,

Ду дæ нæхе лæг.

 

Ду нин Хæзни-донау

Хæссис царди нифс.

Æрмæст фур имонау

Дæхе нæ кæнис.

 

Дæуæй æмзæнхонтæ

Æнцæ сæрбæрзонд.

Хуцау дæ бийнонтæн

Дæдтæд цардамонд.