(Кæрон. Райдайæн 9-аг номери.)

ТÆКЪОТИ Дзандар Киристонгъæуи (дуккаг рæнгъи галеуæрдигæй æртиккаг) æ хеуæнттæ æма æмгъæуккæгти хæццæ.

Æрвист æрцудæй Кузьминовски промыслитæмæ. Райдæдта косун Тæкъоти æригон инженер мастери агъазгæнæгæй, Ишимбаевойæй æхсæз километри идарддæр. Уайтæккæдæр коллективи æ бунат иссирдта, бауарзтонцæ ’й æнсувæри хузæн, уомæн æма æхуæдæг дæр æмбалуарзон, хæларзæрдæ адтæй. Æ нæуæг бунати сабур æма игъæлдзæг цард берæ нæ рахаста. Райдæдта Устур Фидибæстон тугъд. Иристойнаг лæг æ сæрмæ кæд хаста тугъдæй æхе баримæхсун? Бацудæй тугъдон комиссарадæмæ æ курдиади хæццæ. Уоми баййафта трести хецауи дæр. Дзандари курдиадæ ку рауидта, уæд имæ дзоруй:

– Барвæндонæй тугъдмæ цæуис?

– Гъо, барвæндонæй, – дзуапп равардта Дзандар.

– Кæми ахур кодтай? – мæстгун фарст æй ракодта хецау.

– Бакуй…

– Æма дæ цæбæл ахур кодтонцæ?

– Нефть амал кæнунбæл, Райгурæн бæстæ уарзунбæл…

– Æма дин уæд нæ дзурдтонцæ, æнæ нефтæй Райгурæн бæстæ багъæуай кæнæн ке нæййес, уой, – гъæрæй дзурдта хецау, – хуæдтæхгутæ, танкитæ æнæ артагæй куд фæууæлахез уодзæнæнцæ знагбæл. Мæнмæ аци бон Мæскуй адæмон комиссарадæй дзурдтонцæ, нефти куст ка кæнуй, цæмæй уони тугъдмæ ма рауадзон.

АГЪАЗИАУ АДТÆЙ Æ ФÆЛЛОЙНÆ УÆЛАХЕЗИ СÆРБÆЛТАУ

Дзандар раздахтæй æ кусти бунатмæ æма, æ дустæ арфдæр бахатгæй, æрлæудтæй нефтцъирæнти уæлгъос. Цудæй æверхъау тугъд Райгурæн бæсти зæнхæбæл. Трести хецау æхсæвæй-бонмæ разелæ-базелæ кодта нефти кустуæттæбæл. Мæстгунхузæй фæззиннидæ Дзандар кæми куста, еци промыслити дæр æма æ баргин гъæлæс райгъусидæ:

– Мæску нефть агоруй, адæмон комиссар Уфамæ нæбал дзоруй, фал махмæ, Ишимбаевомæ…

Знаг лæбурдта размæ, сугъта нин нæ сахартæ æма гъæутæ, мардта æвуд адæми, уæлдай хъæбæрдæр ба бæлдтæй нефти кустуæттæ æхердигæй фæккæнунмæ.

– Тугъди райдайæни немуц Мæскуй бунмæ ку бахъæрдтæнцæ, – дзурдта Дзандар, – уæд Гитлер сæрустурæй загъта Германи Уæрæсейæн æ кавказаг нефть ку байса, уæд тагъд фæууæлахез уодзинан. Æма Гитлер æ бицъинæг æскъудта Краснодари край, Грозна æма Баку тагъддæр байахæссунбæл. Фашисттæн сæ тугъдон фулдæр хай арæзт æрцудæй Майкоп æма Малгобекмæ. Кавказаг нефть знагæй багъæуай кæнуни туххæй ци мадзæлттæ аразта советон хецауадæ, уой туххæй мин фæстæдæр мæ хуарз хæлар Н.К. Байбаков (тугъди рæстæги е нисангонд æрцудæй ССР Цæдеси нефти промышленности адæмон комиссарæй) дзурдта, зæгъгæ, дан, мæмæ И.В.Сталин æхемæ фæдздзурдта æма мин карзæй загъта, куддæр, дан, немуц Майкоп æма Малгобек байахæссонцæ æма еци районти нефтæй еунæг æртæхæй дæр нæ нихмæ куддæр испайда кæнонцæ, уотæ (Сталин æ рахес къохи æнгулдзитæй æ сæри рахес фарсмæ райамудта) Байбаковæн æ сæри рахес фарсбæл фæууодзæнæй нæмуг. Немуц Майкоп æма Малгобек ку нæ райсонцæ, фал нефтцъирæнтæ уотæ ку исæхгæнайтæ æма си уой фæсте нефть исесун нæ къохи ку нæбал бафтуйа, уæддæр (Сталин нур ба æ галеу къохи æнгулдзитæй æ сæри галеу фарсмæ райамудта) дæ сæри галеу фарсбæл фæууодзæнæй нæмуг, зæгъгæ.

Еци бæнтти, цæмæй кавказаг нефти æвæрæнтæ гъæуайгонд æрцæуонцæ знагæй, уой туххæй Паддзахадон Гъæуайкæнуйнади Комитети унаффæмæ гæсгæ Мæскуй, Майкопи, Малгобеки нефти кусти зундгонд специалисттæй, Медгъуддæгути министради рæмодзæг косгутæй æма чекисттæй арæзт æрцудæй сæрмагонд къуар, æ сæргъи ССР Цæдеси нефти промышленности адæмон комиссар Н. К. Байбаков, уотемæй.

Къуари иуонгтæ сæ гъос дардтонцæ тугъдон уавæрмæ. Куддæр балæдæрдтæнцæ, Майкоп æма Малгобекмæ знаги нимпурст бауорамун сæ къохи нæ бафтуйдзæнæй, уотæ нефтцъирæнтæ ихалунмæ бавналдтонцæ æма син сæ арæзтадон æрмæг, нефткосæг бригæдти æд бийнонтæ рарвистонцæ Скæсæнмæ. Берæ рæстæг нæ рацудæй, уотæ фашисттæ байахæстонцæ Майкоп æма Малгобек. Сæ зæрди адтæй уоми исаразун концерн «Немуцаг нефть Кавкази», зæгъгæ, уæхæн номи хæццæ. Фал сæ фæндæ фæссикк æй, цуппар мæйей фæсте немуц уордæгæй сурд æрцудæнцæ æма сæ къохи нæ бафтудæй Кавкази нефтæй испайда кæнун. Скæсæнæй здæхт цудæнцæ арæзтадон æрмæг, косгутæ æд бийнонтæ æма уайтæккæ дæр нæуæгæй райдæдтонцæ тугъдæн нефть дæттуни куститæ…

Гъо, Дзандар æвæллайгæ куст кодта уæлахези сæрбæлтау. Байархайун гъудæй, цæмæй зæнхи бунæй нефть тухгин фонтанæй истона. Æригон инженер ци компрессори хæццæ архайдта, е адтæй америкаг, бæрзонд, æ паспортмæ гæсгæ адтæй зæронд. 60 атмосфери фæсте мотор сурхзинг фестадæй æма куст размæ нæ цудæй. Дзандар федарæй загъта, гъæуама «зæронд» америкаг компрессорæн ести мадзалæй раттун кæнон нефть порцигай, гъома, рауолæфун æй кæндзæнæн, зæгъгæ.

Еууæхæни æхсæвæ рацудæй нефтцъирæнтæмæ. Æркосун кодта компрессор. Кæсуй манометри амонæн фатæгмæ. Атмосферæ 60-мæ ку исхъæрдтæй, уæд мотор сурхзинг фестадæй æма ’й бауорæдта, атмосфери æлхъивдадæ бал рахгæдта, фæстауæрци мæмæ уодзæнæй, зæгъгæ. Мотор ку æруазал æй, уæдта бабæй æй нæуæгæй искосун кодта. Амонæн фат сабургай хæрдмæ цæуй. Исхъæрдтæй 70 атмосфери уæнгæ. Мотор бабæй ку иссурх зинг æй, уæд æй бауолæфун кодта. Уотемæй мотор порцигай косун кæнгæй, амонæн фатæг исхъæрдтæй 73 атмосфери уæнгæ. Æнгъæл куд нæ адтæй Дзандар, уотæ рауадæй гъуддаг. Нефть фонтанæй ниццавта. Кæд æхсæвæ æнафонæ адтæй, уæддæр, еци цийни хабар трести хецауæн фегъосун кæнон, зæгъгæ, æма имæ телефонæй бадзурдта:

– Нефть рацудæй, фонтанæй цæвуй!

– Цæйбæрцæ æй нефтцъирæни æлхъивдадæ? – цæмæдес фарст ракодта хецау.

– 73 атмосфери, – дзуапп равардта Дзандар.

– Арфæ дин кæнун, нур тугъдæн нæ бон æй нефть æнæкъулумпийæй дæттун,– игъустæй хæтæлæй хецауи цийнæйдзаг гъæлæс.

Промыслити косгутæй берети æруагæс дæр нæ кодта, уæхæн æнтæстдзийнадæ сæ къохи ескæд бафтуйдзæнæй æма сæ ихæс æнхæст кæнун райдайдзæнæнцæ, е.

Рацудæй цæйбæрцæдæр рæстæг. Еу бон Дзандармæ фæдздзурдтонцæ трестмæ æма ин загътонцæ:

– Хуарз бафудæбон кодтай Кузьминовски нефти æвæрæнтæ раргом кæнунбæл. Нур ба басгарун гъæуй Туймазай зæнхи æрфитæ академик Губкини амунддзийнадæмæ гæсгæ.

Дзандар исарази æй. Æцæгæй Губкини гъудимæ гæсгæ зæнхæ басгарун къохи ку бафтуйа, уæд си нефть разиндзæнæй æма райдæдта хъæбæр зин, фал кадгин ихæс æнхæст кæнун.

ТОХ КОДТОНЦÆ ФИДИБÆСТÆН ФУЛДÆР НЕФТЬ РАТТУНБÆЛ

ТÆКЪОТИ Дзандар (раззаг рæнгъи астæуæй) Америки Еугонд Штатти кустадон балций рæстæг фембæлдтитæй еуеми.

Туймазайи 100-аг нефтцъирæни коллектив Дзандари разамундæй райдæдта косун. Нæ бæсти уомæй размæ уæхæн сгæрст некæд адтæй, æ нифс имæ неке хаста, нефть си ку нæ разинна æма нæ фудæбон дзæгъæли ку фæууа, зæгъгæ. Фал си разиндтæй агъазиау æвæрæнтæ. Уомæй размæ æнæгъæнæ трести промыслитæ тох кодтонцæ суткæмæ 300 тонни нефть дæттунбæл. Нур 100-аг нефтцъирæни коллектив арф æвæрæнтæ ку раргом кодта, уæд трест уæлдайгунтæй æ пълан æнхæст кæнун райдæдта. Еци æскъуæлхтдзийнади туххæй промысли коллективæн лæвæрд æрцудæй ССР Цæдеси Паддзахадон Гъæуайкæнуйнади Комитети туруса.

Тугъди æбуалгъ хабæрттæ уæгъдæ нæ уагътонцæ нефтикустгæнгути. Лæдæрдтæнцæ, Советон Æфсади уæлахез берæ аразгæ ке æй сæ уодвæллойнæй, æма тох кодтонцæ æфсадæн фулдæр нефть раттунбæл.

Æнæмæтæ нæ адтæнцæ сæ бийнонтæбæл дæр. Дзандарæн е ’нсувæртæ Дудик æма Тамби дæр рандæнцæ тугъдмæ, адтæнцæ танкисттæ. Дудик бæгъатæрæй фæммард æй. Тамби цæфтæй исæздахтæй фæстæмæ.

Ирæзтæй æ зунд, е ’скъуæлхт фæллойни фæрци Тæкъоти инженерæн, æййивтонцæ ’й еу рауæнæй иннемæ бæрнондæр бунæттæмæ. 1943 анзи нисангонд æрцудæй трест «Туймазанефть»-и агъазиаудæр промысли сæйраг инженерæй. Æма ескæми куст райаразуйнаг æй, зæгъгæ, уæд имæ æрвистонцæ Дзандари. Косгæ ба фæккодта мæнæ уæхæн бунæтти: 1947 анзи – сахар Жигулевски трести «Ставропольнефть»-и сæйраг инженер; 1950 анзи иссæй еци трести хецау; 1955 анзи – Куйбышеви облæсти «Первомайнефть»-и управлений хецау; 1957 анзи – Куйбышеви облæсти адæмон комиссаради сæрдари хуæдæййевæг; 1958 анзи – СЦКП-й Куйбышеви обкоми промышленнон-транспортон хайади сæргълæууæг; 1960 анзи – еугонд «Куйбышевнефть»-и генералон директор. Куд уинæн, уотемæй дæс æма инсæй анзи Дзандар фæккуста Башкири АССР-и æма Куйбышеви облæсти нефти куст райаразунбæл.

«САЛАМ ДИН ДÆТТÆН УРУХ ВОЛГÆ ÆМА МУХАНОВИ ИТИГЪД БУДУРТÆЙ!..»

Уоми цæрæг адæм æй нимадтонцæ се ’мзæнхонбæл. Мæнæ имæ æ игурæн бони фæдбæл куйбышеваг нефткосгутæ ци арфи финстæг æрбарвистонцæ, уоми загъд адтæй: «Салам дин дæттæн Урух Волгæ æма Муханови итигъд будуртæй. Фæткъугин Адагæй æма Голодови Айнæгæй, хуæнхтæй, къахвæндæгтæй, кæци рауæн райевгъудæнцæ де ’ригон царди æнзтæ. Еци рæдау бунæттæ, куд дæхе æмбæлттæ – куйбышеваг нефткосгутæ – сæ зæрдæбæл дарунцæ æвæллайгæ, еудадзуг æнæнцайгæ æма кустбæл æновуд Тæкъоти Афсимайхуæй фурт Дзандари. Ду берæ хуарздзийнæдтæ байтудтай нæ зæнхæбæл æма нур дæттунцæ гъæздуг, бæрдкадгин æвзæрттæ. Уой туххæй ди ан хъæбæр боз».

1970 анзи Тæкъоти Дзандар æййивд æрцудæй Мæскумæ ССР Цæдеси нефти промышленности министри хуæдæййевæгæй æндагон экономикон фарстати. Æхе равдиста дæсни, гъуддагбæл æновуд разамонæгæй. Аци бунати косгæй, уæдта Куйбышеви уогæй, устур æргом æздахта æ уарзон Иристонмæ, райгурæн Киристонгъæумæ, агъаз син кодта материалон-техникон фæрæзнитæй, трактортæй, автомашинттæй, арæзтадон æрмæгæй. Алли анз дæр æ фæллад уадзунмæ цудæй Кисловодскмæ æма æ над ракæнидæ Дзæуæгигъæубæл, Дигорабæл. Еухатт ба Дигорамæ иссæугæй, æ над ракодта Энгельси гъæунгæбæл. Е æй сахари сæйраг гъæунгæ. Ами цæуй Уорсдони дони къабазæ, хонунцæ ’й Астæудон. Тугъди размæ æма æ фæсте æнзти аци донæй пайда кодтонцæ киристонгъæуккæгтæ. Билгæрæнттæ адтæнцæ кæдзос, сæрдигон си сабийтæ сæхе дæр æртадтонцæ. Фал нур Дзандар дони билгæрæнттæмæ ку æркастæй, уæд фæкъкъех æй: дон нимминкъий æй, ниуазунмæ нæбал бæзтæй, хъæзтæ, бабузтæ, хутæ си сæхе ерхæфсунцæ. Дзандар зудта, æ гъæубæстæ дони туххæй хъæбæр ке тухсунцæ. Еци рæстæг партий Дигори райкоми фиццаг секретарæй куста Акъоти Василий. Фембалдæй æ хæццæ æма ин уотæ:

– Василий, материалон-техникон фæрæзнитæй районæн байагъаз кæнуни туххæй мæмæ дæхе ку бахатис, уæд дин дæ курдиадæ æнæ исæнхæст кæнгæ ку некæд фæуун, уæд ниуазуни донæй адæми бафсадуни туххæй куд неци мадзæлттæ аразис. Байевдæлæ æма искæнун кæнæ проект кæдзос артезианон донцъирæн исаразуни туххæй. Техникон фæрæзнитæй цидæриддæр гъæуа, уони уин исæрветдзæнæн.

– Е агъазиау агъаз уайдæ районæн, æма дин арфæ кæнун, нимайæй, цума дæ проект конд æй, уотæ.

Дзандар куддæр Куйбышевмæ рандæй, уотæ æ дзурд æнхæст кæнун райдæдта. Цубур рæстæги фæсте Дигорамæ сæрмагонд вагæнтти исæрвиста хæтæлтæ, трансформатортæ æнæгъæнæ комплекти хæццæ, артезианон цъирæнтæ, æхгæнæнтæ. Фæстæдæр бабæй æ фæллад уадзунмæ ку иссудæй, уæд ин Акъоти Василий уотæ:

– Дзандар, объект еугурæйдæр бæргæ исрæвдзæ ’й, фал цъирæнтæ дон нæ дæттунцæ.

– Уомæн уæн нæййес, – загъта Дзандар, – æз исæрвистон нæуæг цъирæнтæ, гъуддаг æндæр цидæр къулумпи кæнуй. Цæуæн æма ’й исбæрæг кæнæн.

Рандæнцæ донцъирæнмæ. Дзандар машинистмæ дзоруй, цъирæни электромотор искосун кæнæ, зæгъгæ. Искосун кодта агрегат, фал цъирæн дон не ’слæвардта. Дзандар уайтæккæдæр гъуддаг балæдæрдтæй. Машинист æндагскъæф цъирæн раст нæ исевтигъта æма имæ ходгæй дзоруй:

– Æндагскъæф цъирæн уадзун гъæуй, е ’хгæнæнтæ игон куд уонцæ, уотемæй.

Фал машинист нæ арази кæнуй цъирæни æхгæнæнтæ исæхгæнунбæл, тæрсуй, дони тухæфсæрстæй агрегати корпус ку расæтта.

– Дзандар куд зæгъуй, уæхæн уагæбæл исæвæрæ агрегат æма ’й æркосун кæнæ, – загъта Василий машинистæн.

Рауагътонцæ агрегат. Æхгæнæни манометрбæл атмосферон æлхъивдадæ куддæр фæззиндтæй, уотæ ин Дзандар е ’хгæнæн фегон кодта æма дин Хуцау уæхæн хуарз ракæнæд – кæдзос артезианон дон 15 метрей бæрцæ хæрдмæ ниццавта. Уæдæй абони уæнгæ Дигора æфсæсес æй донæй. Берæ арфи дзурдтæ ин фæззæгъиуонцæ адæм.

РОХС ФÆД НИУУАГЪТА ДЗАНДАР Æ НАМУСГИН КАРНИ НÆДТÆБÆЛ…

Гъæугæ лæг адтæй Иристонæн Тæкъоти Дзандар.

– Иристони нефть ес, – дзурдта нæ кадгин æмзæнхон, Ленинон премий лауреат, – зæрдæдарæн ес нæуæгдæр, агъазиаудæр нефти игурæнтæ нæ къохи ке бафтуйдзæнæй, уобæл. Хумæтæг ихæс нæй. Нефти игурæнтæ байагорун æма сæ искосун кæнунæн устур æхцай фæрæзнитæ гъæуй, уой зонгæй, гъæуама гъуддагмæ кæсæн бæрнон цæстæй.

Æ рæстæги нæ республики нисангонд æрцудæй программæ «Иристони нефт» (гъулæггагæн, еци программæ берæ цæйдæрти фудæй кæронмæ æнхæстгонд не ’рцудæй, еузагъдæй, неци си рауадæй. – Ред.)

Берæ æнтæстдзийнæдтæ бафтудæй Дзандари къохи нефти æвæрæнтæ раргом кæнуни гъуддаги айдагъ нæхе бæсти нæ, фал ма фæсарæйнаг бæстити дæр. Сирийæгтæ Дзандари худтонцæ «Сирий нефти промышленности фидæ». Ираки «Северная Румела» æма «Лухейс»-и нефти игурæнтæ фиццагидæр игонгонд æрцудæнцæ советон нефткосгути фæрци, сæ сæргъи ССР Цæдеси нефти промышленности министри хуæдæййевæг æндагон экономикон гъуддæгути Тæкъоти Дзандар. Уой туххæй Дзандар хуарзæнхæгонд æрцудæй Ираки орденæй. Арфиаг си адтæнцæ кубæйæгтæ дæр, сæ национ промышленности ирæзтмæ æ фæллойни хай ке бахаста, уой туххæй. Уотæ индийæгтæ дæр. Куби разамонæг Фидель Кастро ин æ косæн уати исаразта фембæлд æма ин æ агъази туххæй зæрдиаг арфæ ракодта Рауль Кастро. Еци фембæлди ци къартæ исистонцæ еумæ, етæ æнцæ Дзæуæгигъæуи бæстæзонæн музейи. Къуар анзей дæргъи Тæкъой-фурт адтæй Азий æма Африки бæстити Комитети иуонг.

Рохс фæд ниууагъта Дзандар æ фæллойни намусгин нæдтæбæл. Нефти кустадæ райаразун æма си хæдзардзинæй пайда кæнуни фæдбæл ци наукон куститæ, статьятæ ниффинста, уони нимæдзæ сæдемæ хæстæг æй. ССР Цæдеси нефти промышленности министри хуæдæййевæгæй косгæй, гъуддаги фæдбæл фараст æма цуппаринсæй хатти балцити адтæй Америки Еугонд Штатти, Франций, Канади, Японий, Мексики, Италий, Финляндий, Египети, Кувейти, Ливий, Польший, Чехословакий æма æндæр бæстити. Æма кæмидæриддæр адтæй, уоми ’й нимадтонцæ дæсни специалист æма курухон дипломатбæл.

Тæкъой-фурти намусгин фæллойнæн паддзахадæ искодта устур аргъ: лæвæрд ин æрцудæй Ленинон преми, Ленини дууæ ордени, фæллойнадон Сурх Турусай дууæ ордени, Адæмти Хæлардзийнади орден, Устур Фидибæстон тугъди 1941-1945 æнзти æ хъазауатон фæллойни туххæй майдантæ, Кади гæгъæдитæ. Лæвæрд ин æрцудæй нæ республики цитгиндæр хуæзеуæг «Иристони кадæн». Исаккаг ин кодтонцæ цитгин нæмттæ: «Уæрæсей наукæ æма техники æскъуæлхт косæг», «Кадгин нефткосæг», «Уæрæсей нефти æма гази промышленности æскъуæлхт косæг». Æ наукон æргъудидзийнадæн райста авд патенти; бахаста инсæй рационализаторон фæндонемæй фулдæр.

ТЕПСИХЪОТИ Зойæ (1938-2008), журналист

РЕДАКЦИЙÆЙ: Тæкъоти Дзандар пенсий ку рацудæй, уæд исæздахтæй æ райгурæн Иристонмæ æма си  фæццардæй æ царди фæстаг бæнтти уæнгæ. Рамардæй 2001 анзи 19 январи, байвардтонцæ ’й æ райгурæн Киристонгъæуи уæлмæрдтæй еуеми.