Нæ фидтæлтæмæ хъæбæр бæрзонд цæстиварди адтæй хæлардзийнадæ. Сæ зæрдихатт уæхæн адтæй, æма сæмæ æгириддæр дессаг нæ кастæй, зæгъæн, дууæ адæймаги фæйнæхузон адæмихæттитæй уогæй, кæрæдземæ хеуони цæстингасæй ке кастæнцæ, е. Æууæндтæнцæ кæрæдзебæл дууæ æнсувæрей хузæн, æма ахид разæгъиуонцæ кæнгæ æнсувæртæ-æрдхуæрдтæ.

Аллихузон адæмихæттитæмæ сæ цитгиндæр æгъдæуттæй еу æй сæ кæрæдзей æхсæн хæларзæрдæ рахастдзийнæдтæ, уомæн æма ’й лæдæрдтæнцæ, сæ еудзийнади фæрци син сæ цардиуаги хабæрттæ аразун барæуадзæдæрæй æнтæстдзæнæй.

Уой бæлвурдæй æности дæргъи сæхе цардарæзти бавзурстонцæ нæ бæсти æмсæр-æмбарæй цæрæг адæмихæттитæ  дæр – еумæйагæй ниффæразтонцæ сæ ирисхъи еугур лæгæвзарæнтæн дæр, се ’рсæттунмæ сæмæ ка багъавидæ, уонæн сæхе ниддæрæн кæнгæй, алкæддæр уæлахезон исуиуонцæ.

Уотæ абони дæр – знаггадæгæнгутæ нæ Фидибæсти нихмæ алли фудмиутæ ку аразунцæ, уæд нæ уæлдай хъæбæрдæр гъæуй нæ еудзийнадæ багъæуай æма никки фæттухгиндæр кæнун. Хумæтæги аци анз нимад не ’рцудæй Уæрæсей цæрæг адæмихæттити еудзийнади Анзбæл. Аци гъуддаги  ахсгиагдзийнæдтæй еу е æй, цæмæй нæ ирæзгæ фæлтæртæ дæр нифсгун уонцæ нæ адæмти еудзийнади хуæрзагадæй. Уомæ гæсгæ  мухур кæнæн абони Уæрæсей  Федераций æскъуæлхт æма Кæсæг-Балхъари республики адæмон хузæгæнæг Хамид Савкуеви конд хузæ. Цæмæй лæдæрд уа – цæйбæрцæбæл зæрдæмæдзæугæдæрæй фæххайгин кæнæн нæ кæстæрти нæ адæмти еудзийнади фарнæй, уойбæрцæбæл зæрдæхцæуæндæр уодзæнæй сæ ирисхъæ.

Нæ адæмти еудзийнади туххæй мах нуриуæнгæ дæр мухур кодтан аллихузон æрмæгутæ æма сæ идарддæр дæр мухур кæндзинан.

Абони уин ци дууæ хабари ракæнуйнаг ан, етæ баст æнцæ Кæсæг-Балхъари хæццæ. Е хумæтæги нæй – аци республики хæццæ уотид синхонтæ нæ ан, фал недзамантæй ардæмæ не ’хсæн федар æнцæ зæрдхæлар рахастдзийнæдтæ. Зæгъун гъæуй уой дæр, æма уоми æмбаргъонæй цæруй дигорон гъæу Озрек – фарæ ин хъæбæр цитгинæй исбæрæг кодтонцæ æ равзурди сæдæ анзей бæрæгбон.

Мæнæ ци хабæрттæ мухур кæнæн, уонæй еуей туххæй кæддæр газет «Рæстдзинад»-и финста Будури Дæргъæвси курухон лæгтæй еу, Дрети Тæтæри (гъулæггагæн, абони не ’хсæн нæбал æй, рохсаг уæд…) æма ’й нур мах дæр нæ бæсти цæрæг адæмти еудзийнади фæдбæл дзубандимæ гæсгæ æримистан.

ЗÆРДХÆЛАРÆЙ ЦÆРУН – ХУÆРЗАГАДÆ…

Мæ сабийдогæй мæ зæрдæбæл бадардтон уой, æма колхозон арæзтади размæ Будури Дæргъæвси цæргутæ ахид цудæнцæ Кæсæг-Балхъари гъæу Лескени базармæ. Мæ фидæ мæн дæр  æ хæццæ хонидæ уордæмæ. Адтæн алкæддæр бæхтæрæг. Надбæл нæбæл кæсгон фестæгцæугутæ ку исæмбæлидæ, уæд сæ мæ фидæ рафæрсидæ, кумæ цотæ, зæгъгæ, æма базармæ ку зæгъиуонцæ, уæд сæ нæ уæрдуни исбадун кæнидæ.

Мах хæццæ базармæ ахид цудæнцæ нæ иннæ синхæгтæ: Фидарати Харум, Сугъарати Бицко, Бердиати Мæцихъо… Æма етæ дæр фестæгæй цæуæг базардзаути сæ уæрдунти исбадун кæниуонцæ.

Никки ма еу дæнцæ: мæ фиди хуæрæ Ненуцайæн æ къохи æнгулдзитæ фæллух æнцæ æма ’й мæ баба, æ фидæ Бибо, фæлласта Дзæуæгигъæумæ. Цæйбæрцæдæр рæстæги фæсте е ’нгулдзитæ ку фæдздзæбæх æнцæ, уæд поездæй Елхоттæмæ æрцудæнцæ. Вагонæй ку рахизтæнцæ, уæд станци тургъи рауидтонцæ еу бæхуæрдун-тачанкæ. Бибо ин æ хецауи рафарста, Дæргъæвсмæ нæ фæлласдзæнæ, зæгъгæ. Кæсгон бæхтæрæг исарази æй, исласта сæ нæхемæ. Надбæл цæугæй, кæрæдзей бæлвурддæр базудтонцæ. Кæсгон адтæй Саученов Хамзат. Сæхемæ цæунбæл ку иссæй, уæд ин Бибо ласæггаг бафедуни кой ку искодта, уæд Хамзат загъта: «Деньги не надо, будем знакомы с этого дня…»

Уоййадæбæл мæ баба Бибо æма Хамзат æнсувæрти цард фæккодтонцæ. Æз дæр ма  æрæййафтон сæ еци æнсувæрон рахастдзийнæдтæ. Кæрæдземæ цудæнцæ, куд хеуæнттæ, уотæ.

Дæргъæвси æма кæсгон гъæутæ Урух (Хъогъалухътæ), Старый Урух (Хатутæ) цæргутæй кæрæдзей хæццæ беретæ разагътонцæ кæнгæ æнсувæртæ.

Гъе уотæ хæларæй, кæрæдзей лæдæргæй æма нимайгæй цардæнцæ дууæ синхон адæмихаттей дзиллитæ. Æма еци уагæ нимадтонцæ сæ уодварни цитгиндæр хæзнабæл.

Рæстæгутæ цæунцæ, æма адæми цардиуаги дæр цидæр æййивддзийнæдтæ æрцæуй. Æнæ уотæ дæр нæййес. Фал, гъулæггагæн, берæ хæттити еци æййивддзийнæдтæ хуæрзгæнæг нæ разиннунцæ. Æма куд хестæр фæлтæри минæвар, уотæ мин зин æй, нæ кæстæрти ’хсæн еци хæлардзийнадæ уотæ федар æвæрд ке нæбал æй, е. Нæ фидтæлти хузæн кæрæдзей цæмæннæ нæбал уарзæн æма нимайæн?.. Гæрр, аци царди айдагъ æхцайæй уæлдай нецибал ес?!.

Аци къарæ ист æрцудæй Кæсæг-Балхъари æма Цæгат Иристони ’хсæн (Ирæфи райони ’рдигæй) ци парахат фæзæ ес, уоми советон доги дууæ республикей дзиллæ ци æрдхуарддзийнади бæрæгбæнттæ исаразтонцæ, уонæй еуей рæстæг. Ирæфи райони кадгин хестæртæ, Устур Фидибæстон тугъди архайгутæ (галеуæрдигæй рахесæрдæмæ) ХЪАИРТИ Хъудæберди, ДАМБЕГТИ Сланбег æма ОХЪАЗТИ Василий салам зæгъунцæ цитгин иуазгутæн.

Хуарз æма уæхæн галеу зундбæл хуæст адæймæгутæ уотæ берæ нæ ’нцæ. Адæймаги рист, зиндзийнадæ ка лæдæруй, етæ фулдæр æнцæ. Уомæ гæсгæ ба мæ уой дæр ма зæгъун фæндуй, æма æцæгæй зæрдхæлар унгъон æй, æ фарсмæ ка ’й, уони уавæр, уæлдайдæр ба син сæ зин – тухст лæдæрунгъон ка ’й, еци адæймаг. Æцæгæй амондгун дæр уой исхонæн ес.

Уой туххæй æрхæсдзинан уæхæн дæнцæ. Хъæрæути æхсæнади куста Бурнæцти Хъасболат (рохсаг уæд…) Æ хæццæ базонгæ дæн, мæ кусти фæдбæл ахид æмбалдан кæрæдзей хæццæ. Æма кæд цæстæй сахъат адтæй, уæддæр цæстгиндæртæй беретæй лæгдæр адтæй. Еууæхæни Нальчикки санаторий исæмбалдан, æ бийнойнаг Дуся дæр æ хæццæ, уотемæй. Хъасболати хæццæ зæрдиагæй фæдздзубандитæ кæнианæ берæ аллихузон гъуддæгути фæдбæл. Æма мин еууæхæни ба æ бийнойнаг Дусяй туххæй уæхæн хабар ракодта.

Тугъди размæ, дан, адтан уарзæнттæ æма тугъдæй хъæрæуæй ку исæздахтæн, уæд фембалдан. Рауадæй нæмæ дзубанди, æма, æз æнгъæл куд нæ адтæн, уæхæн дзуапп мин равардта, гъома, дæ минæвæрттæ, дан, æрбарветæ. Мæнæй е нæ баруагæс æй æма ’й нæуæгæй рафарстон, æма бабæй мин федарæй загъта: «Æрбарветæ минæвæрттæ!..»

Æ хеуæнттæй кадæртæ нæ арази кодтонцæ, æма син уæд Дуся загъта: «Цæститæй æнæнез ку адтæй, уæд кæрæдзей уарзтан, æма имæ æз ку нæ бакомон, уæд е гадзирахатдзийнадæ ’й, æма уой ба æз мæ сæрмæ не ’рхæсдзæнæн…»

Гъе уотемæй сæ цард байеу кодтонцæ. Исæнтæстæй син цæуæт. Фæццардæнцæ кæрæдзей лæдæргæй. Еууæхæни ба мин уотæ радзурдта: незтæй хуарз нæййес, фал, дан, арви рохс нæ уинун ба устур бæлах æй. Æз, дан, мæ цæуæти, мæ хуарз хæстæгути, æмгæртти фæууинуни туххæй мæ дууæ къахи еу цæсти ракастбæл баййевинæ.

Хъасболати тухст куд нæ балæдæрдтайнæ. Фал уой хæццæ ба ма уотæ дæр рагъуди кодтон, куд дессаги нифсгун разиндтæй Дуся, куд зундгин дзурдтæ загъта Хъасболатæн æма ин еци дзуаппæй æ уæззау нез куд феронх кæнун кодта. Цард уæхæн адæймæгутæй федауй…

Гъе уомæ гæсгæ ба нæ кæстæртæн бафæдзæхсуйнаг дæн: æхцатæ, дзаумæуттæ, хъазар хуæдтолгитæ дæр бæргæ хуарз æнцæ, фал етæ сæйрагдæр нæ ’нцæ. Сæйрагдæр æй адæймагдзийнадæ æма кæрæдземæн аргъ кæнуни зæрдихатт. Еци хуарздзийнæдтæ уæмæ ку уонцæ, уæд царди некæд фæккеудзийнатæ.

*  *  *

Иннæ хабар ба кæддæр ракодта журналист Багати Аврам (гъулæггагæн, е дæр абони не ’хсæн нæбал æй, рохсаг уæд…)

 «ЕЦИ ХУАРЗДЗИЙНАДÆ нин ÆНОСТÆМÆ ЦÆРÆД…»

Мæ дзæуæгигъæуккаг æрдхуард Джергати Геуæрги мæ еухатт æнæнгъæлти синхаг республики сæйраг сахар Нальчикки æ зонгитæмæ кизгæрвисти ку балæуун кæнидæ. Куд базудтон, уотемæй ма ин уоми, Кæсæги, фусунтæ цалдæр ес. Сæ еу – Алихан Жадов. Еци бон е æ кизгæ Иордани киндзи æрвиста æма уой фæдбæл сæрмагондæй байагурдта æ лимæн Геуæргий.

Æгъдаудæттæг хестæри фарсмæ бадтæй Алихани рацæргæ фидæ Таугъан Жадов – советон афицери æнгæс рæхснæг, æлвæст, хъæбæр хуарз дзурдта уруссагау. Айдагъ сæхуæдтæ нæ, фал ма сæ бийнонтæ дæр лимæнæй цæрунцæ, кæрæдземæ цæунцæ иуазæгуати. Зонгæ ба бацæнцæ Геуæргий цардæмбал Дзеранти Сергейи фæрци. Е рагæй дæр Нальчикки цæруй. Æ лимæн Валерий Хаминови хæццæ базонгæ кодта фиццаг æ сиахс Геуæргий. Фæстæдæр Валерийи хуæрæ Тоняй ракурдта Алихан Жадов. Уотæ зæгъæн ес, æма сæ киндзæхсæвæрæй райдæдта ирон æма кæсгон лæхъуæнтæ Геуæргий, Валерий, Алихани æма иннети лимæндзийнадæ. Иннети уомæн зæгъун, æма мæ уæд Дзергай-фурт базонгæ кодта никкидæр еума «кæсгони» хæццæ – Александр Хакиеви хæццæ. Куд фæззæгъунцæ, саги суйнæбæл амад уиндгун лæг, амалгъонкустгæнæг, æма мин æ муггаги туххæй ба уотæ балæдæрун кодта, мæ уедæгтæ, дан, Чиколайæй æнцæ. Махъоти æма Цæрикъати тог, дан, æзмæлуй мæ дадзинтти.

– Мах нæ еугурей дæр Джергати Геуæрги кæрæдзебæл ниббаста, е æй нæ æнгомгæнæг. Цал æма цал анзей дæргъи цæрæн нур лимæнæй. Кæрæдземæ цæуæн куд æцæг æнсувæртæ, уотæ. Абони дæр Геуæргийæн æ бийнонти æмбес ами ’нцæ, иннæ уæхæн æ сувæллæнтти æмхуæрифурт Дзицойти Левæ æ бийнойнаги хæццæ. Еу дзурдæй, цийни дæр æма зини дæр ан еумæ…

Еугур еци хабæрттæ мин кæнгæй, Александр еу усмæ фæссабур æй, уæдта зæрдхъурмæй бахъонц кодта:

– Цард бæргæ æнæгъæнæйдæр цийнæдзийнæдтæй арæзт ку уидæ, фал… Гъулæггагæн, абони не ’хсæн нæбал æй нæ æрдхуæрдтæй еу – Русик, Кокойти Леви æмхуæрифурт… Рохсаг уæд… Уогæ ба ци алæмæти хуарз лæхъуæн адтæй!..

Еууæхæни фингæн æгъдаудæттæг хестæр раковуни барæ равардта Джергати Геуæргийæн. Æма е æ ракувди райдайæни Хуцауæй ракурдта дууæ кæстæремæн амонд, дууæ муггагемæн ба кæрæдзей уарзун æма нимайуни фарнæ,  уой фæсте ба хъæбæр зæрдæмæдзæугæ дзубандийæй загъта кæсгон адæми цитгиндзийнади туххæй, берæ цæмæйдæртæй сæ растудта, зæрдиаг арфитæ син ракодта… Æ радзубандий кæронбæттæни ба загъта:

– Еу гъуддаги мах лæгдæр ан…

Еугурæйдæр ниссабур æнцæ, се ’ргом раздахтонцæ Геуæргий æрдæмæ, мадта цума цæмæй лæгдæр æнцæ, зæгъгæ. Æма е ба еци сæрустурæй ку зæгъидæ:

– Мах уæ фулдæр уарзæн!..

Геуæргий еци загъдмæ адæм никки хъæбæрдæр баигъæлдзæг æнцæ.

Еци бон ма мæ кæсгон зонгитæбæл бафтудæй никкидæр дууæ адæймаги. Сæ еу – Мирзоев Залимгерий, сæхе республики медгъуддæгути министри хуæдæййевæгæй куста, милици болкъонæй рацудæй отставки. Раздæри фæскомцæдесон æма партион косæг, журналистики дæр æновудæй архайæг, æхсæнадон уацхæссæг. Иннæ – Валерий Ахаминов, кардиологон Центри сæйраг дохтири хуæдæййевæг экономикон фарстати фæдбæл. Сæ дууæ дæр заманай лæгтæ, æууæнкæ кæбæл ес, уæхæнттæ.

… Хъæбæр цийнæйдзаг æма зæрдæмæдзæугæ рауадæй еци киндзæхсæвæр, ци берæ дзиллæ си бамбурд æй, етæ нæуæг бийнонтæ исаразгутæн – Иорданæ Жадовайæн æма Славик Тхамитлоковæн – дессаги арфитæ кодтонцæ, нæ Исфæлдесæгбæл сæ фæдзахстонцæ, цæмæй сæ еумæйаг цард рауайа райдзаст амондæй æма берæ цæуæтæй… Æз ба ма уой дæр зæгъуйнаг дæн, æма еци киндзæхсæвæр дессаги ирдæй бавдиста дууæ синхаг адæмей æхсæн лимæндзийнадæ цæйбæрцæбæл табуйаг æй æма æ федардæр кæнунбæл нæ кæстæртæ куд æновудæй архайунцæ, уой. Æма нин еци хуарздзийнадæ æностæмæ цæрæд..