Искурдиадæгин поэт, публицист æма тæлмацгæнæг Мамукъати Геуæргий фурт Хъазбегмæ æнхæстæй хауй нæ ирæзгæ кæстæрти хæццæ фæдзæхсти хузи зæгъуйнæгтæй дзоруни барæ. Фиццагидæр, æ кари курухондзийнадæмæ гæсгæ – 15 феврали ибæл æнхæст кæнуй дæс æма æртинсæй анзи. Еци æнзтæн ба сæ бæрцæ дæр нимади куд нæ уа, фал, махмæ гæсгæ, растдæр уодзæнæй уонæн сæ бæркадмæ гæсгæ аргъ кæнун. Æма сæ ирисхъи хумгонд ку исхонæн, уæд, ци алæмæти тиллæг си  бацæттæ ’й, е, æвæдзи, æхецæн дæр зæрдæхцæуæн æй, мадта дзиллæн ба æцæгæй фарнæхæссæг æй, уæлдайдæр ба кæстæртæн бабæздзæнæй сæ ирисхъи нæдтæбæл рæствæндаггæнæг хæзнайæн.

Мах ба абони Мамукъати Хъазбегæн æ бæрæгбони фæдбæл зæрдиагæй арфитæ кæнæн, мæнæ абони нæ газети ци æрмæгутæ мухур кæнæн, уонæй дæр.

 

МАДÆМÆ

 

Кæд ескæд иссердтон бони радæ,

Кæд бавзурстон хорæн æ гъæрмадæ, –

Фиццагидæр дæу фæрци, мæ Мадæ.

 

Кæд мæ харæ, ме ’рхун, мæ фæллади

Ниууох кодтон, инæргъгæ, кæрзхарди, –

Имистон фиццагидæр мæ Мади.

 

Кæд ескæд фæццæйкиудтæн мæ царди,

Кæд сугътæн мæ фæсмони цъæх арти, –

Агурдтон фиццагидæр мæ Мади.

 

Кæд не ’рхаудтæй дæлæмæ мæ кадæ,

Мæ дзиллæн кæд хастон бони радæ, –

Фиццагидæр дæу фæрци, мæ Мадæ.

 

30.06.2022

 

КÆСТÆРТÆМÆ

 

Исбайлæгъ уотæ, кæстæртæ,

Дзилли гъæйтти – фæдесон, –

Идзаг байлæхъ зæрди фæттæй

Уæд уæ нур æма уе ’сон!

 

Ма кометæ фудæнхæлтæн

Сæ фæсмæртæ уодæнсун, –

Нæ кадæнгитæ, цæгъдтæлтæ

Ма бауадзетæ гæлдзун!

 

Кæрæдзей гъес ма хуæретæ,

Ма уæ асодзæд соцъа, –

Хæлар лимæнтæй цæретæ,

Урух уин уæд еу гоцца!

 

Фидиуæзæг – уæ аздонæ,

Фиди фарнæ – Елсират, –

Æзгъæр феста уæ хæдонæ,

Зæриндаг феста уæ над!

 

07.08.2022

 

 

ДИГОРИ ГЪÆУТИ КАДÆНГÆ

 

Тамахса айтæ, нæ гъæутæ:

Москæ, Нарæ, Фæрæскъæттæ,

Дзинагъа, Устур Дигорæ,

Æхсæрисæр, Сурх-Дигорæ,

Хъусхæ-Майхуæ ’ма Дур-Дур,

Хусфæрæк æма Саур.

Ци хуарз айтæ, ци дзæбæх,

Киристонгъæу, Мостиздæх,

Ци рохс айтæ, зæрдеген,

Хæзнидон æма Лескен!

Нивгун уайтæ нивикарстæй,

И Хъалнæгътæ, и Охъазтæ,

Елхъабантæ ’ма Скъодтатæ,

Хъарабугъатæ, Хъабантæ,

Синдзигъæу, Уорсдон, Къора, –

Уæ цард уæбæл ниххор уа!

Нæ Дигори нивгун уайтæ,

Æскъæттиком ’ма Багъайтæ,

Зæрин уайтæ ’ма зæрдгин,

Кет, Хъазахтæ, Æхсæргин,

Дидинатæ ’ма Тауиттæ, –

Истахæд уин Арв уæ цитæ!

Дзæгъеппарз уа, Чикола, –

Бауарза уæ Никкола,

Нæуæггъæу, Къуссу, Гулæр,

Бауарзтон сумах æз дæр.

Уæ, Мæхческæ, уæ, Мæцутæ –

Зæрди науæр, уацæ дзурдтæ!

Мæ уодæн айтæ æ нор,

Одола, Фæснæл, Лезгор.

Рахатæд уæмæ йе ’рух

Нæ Хуцау, Секер, Кæлух,

Арфиаг уотæ, нивгун,

И Къаматæ, и Толдзгун.

Мæ уодæй æз дæн уæ хæццæ,

И Æхсæуæ, и Уæхъæцæ!

Куд нæ айтæ мин хеуон,

Нæ рагон гъæу Гибенон,

И Къумбултæ, Донифарс,

Задæлескæ – Нанай уарзт!

Турки зæнхæбæл – Пойразли,

Цума дæ ду дæр мæ рази, –

Куд нæ дин ковон мæ уарзти,

Куд нæ уон дæуæй арази?!

Мæн, Мадзаскæ ’ма Озрек,

Ма бангъæлетæ тæлег!

Ма уæбæл уæзæд æруæзæ,

Мæстинокæ ’ма Хæнæзæ!

Уæд итигъд алкæд уæ дуар,

Сонгутигъæу ’ма Хонсар,

Дунтæ, Къæмунтæ, Гæлйат, –

Ка уæ фæууодзæй нимад?!.

Уæ уодихуасæ – Ирæф,

Ци кæдзос æй, ци æдзæф,

Ци бæрзонд æй, ци урдуг æй, –

Ци гъæздуг æй цæстисугæй?!.

 

                                                2022–2023

 

Е КА ЙÆЙ?

 

Мæ уадзевзæ кæд æй дæлтæ-уæлтæ,

Кæд гъæронгмæ хауй æ уæлхард,

Ниммин хатир кæнетæ, фиддæлтæ,

Лигъздæр мин истахетæ мæ над.

 

Хаттæй-хатт мæхе дæр нæ фæсмæрун…

Ниццæйгоби ун кæд, ниццæйгъос, –

Кæд, миййаг, тæрегъæди нифсæрун,

Ба мæ ергъæвæд, ба, уæ кæдзос.

 

Ниррæсадзгæй мæ уоди уæ уацæ,

Зæрди сог мин фæууæд æртдзæфсæн,

Мæ зæрдæн æ къæсæри тæрвазæ

Мæ гъенцъунтæн исуæд мæрдхæссæн.

 

Æристæд хуæздæр хуарзæн æ фæткæ,

Исесæд нин рохсийнæ нæ сау, –

Кæбæл æй æнæмæнгæ æууæндгæ,

Е ка йæй? Æдæуагæ – Хуцау!

 

07.03.2025

 

*  *  *

Æз цæун кумæдæр, кæмæдæр,

Цæмæ цæун, нур дæр нæма зонун, –

Гъе хуайунцæ асхъодтæ мæ сæр,

Гъе мæ уоди мæ нет ниннигозун…

 

Лæдæрсуй мæ цæстихаутæй хъонц,

Лæзæрун мæ гъенцъунти сау къарци, –

Цæй, кæнон сабийдогæмæ гоц,

Мæ рес мин фæссунк кæна нанай ’рций!..

 

Æй мæ зæрди дзæбокæ къаппил,

Фал хуайун си Уæларви къæсæртæ, –

Кæд фæууинæ Уæллагæн хъабил,

Æригас уинæ кæд мæ фæсмæрдæ…

 

                                                12.03.2025

 

ХЪАБИЛ ХУАЛЛАГ

 

Мæ гъæнтæ мин банихасæ,

Байауазæ мин мæ зин,

Мæ уодихуасæ, мæ хуасæ,

Мæ конхуал зæрди кæрдзин.

 

Фæддууех æй, æрсæститæ ’й,

Æрцæйхæрнæгъ æй мæ уод, –

Ис мæ есæ мæ мæститæй,

Куд нæ ниууон цæрдинод.

 

Дæ кæдзоси мæ нинсæндæ,

Ба мæ хуарз кæнæ бурцау,

Кæд фестинæ Дæ изæдтæн

Хъабил хуаллаг, о Хуцау!..

 

                                                01.04.2025

 

ЗÆРОНД ЦАУÆЙНОНИ ГЪЕНЦЪУН

 

Мæ бæхи аргъ – сау сауæри,

Нæбал кæлуй си хъуæцæ, –

Нæбал цæудзæнæн цауæни,

Мæ хъæрæймаг нæ ’й рæвдзæ.

 

Нæбал дæн, нæбал – гъæйтт мардзæ –

Бæдæйнаг æма тумугъ,

Нæбал мин ес фадиварцæ,

Никкæссеу дæн, никъкъулух.

 

Мæ нифсийнæ æрсæститæ ’й,

Никъкъуæтти дæн, ниффæсос,

Цъæндæг-мæндæг – мæ цæститæ,

Кæддæргъосгин – къуругъос.

 

Кæддæраути ку нæбал дæн

Барæуадзæ, мæрзæздухъ, –

Æризадæй мин еу бадæн

Бæхи бæсти – урундухъ.

 

                                                03.04.2025

 

ФИНСТОН ЦИДÆРТÆ

 

Æз финстон… Финстон цидæртæ,

Ивулдæй финститæй дон, –

Имистон нанай уæдæртæ,

Къæлæуатæ дæр инстон.

 

Сах уардта æви бурдæнтæ

Мæн хуастонцæ æверхъау, –

Сæ зилдæги нæ курæнттæ

Хуар инстонцæ æнæвгъау.

 

Мæ нанай дзикка, æ къинсæ

Куд адтæй уодæн хъазар! –

Тæходуй, æма ниффинсæ

Уони аккаг нидæн зар!..

 

                                                16.05.2025

 

МÆ ИДАЙÆН КÆЦÆЙ АДТÆЙ?..

 

Ци нихкъурцц дæн, фудигурд дæн –

Зингдзæгъдæг æви зингхуст? –

Фæццæйцудтæн, фæццæйкудтæн,

Ингин цигъдау – æнигуз.

 

Мæ идайæн кæцæй адтæй,

Мæ байдауæн кæми æй, –

Кæд ме ’нцойнæ æристадæй,

Кæд ме ’дули нидздзæрмæ ’й?!

 

Гъе ме ’мдзæвги салд фæрскъитæн

Исцæйабузтæй сæ хъанз, –

Æригъал дæн, æрæскъиттæн,

Искувддаг æй мæ маргас…

 

Мæ бæласдони фæткъутæн

Æз, æвæдзи, сæ къурма,

Фал ме ’нгартæй нæ фæгъгъудтæн

Мæ зæруайи дæр нурма.

 

                                                20.01.2026

 

*  *  *

Мæ синхон кизгæн æ зæрдæ

Ку зонинæ, ку, бæлвурд…

Малити Геуæрги

 

Мæ гъæууон кизгæн æ зæрдæ

Ку зудтайнæ, ку, бæлвурд,

Уæд загътайнæ ин цидæртæ,

Уæд загътайнæ ин еу дзурд.

 

Нæ тухстайнæ мæ авари.

Исцагътайнæ тун-рæхис,

Фæццудайдæ минæвари

Гъур-гъургæнгæ мæ тикис.

 

Нæ уæлиндзи гирццæ гъосин

Лæвардтайдæ мин æ гъар, –

Багъардтайнæ кизги гъоси,

Имонауæ фæлмæн зар.

 

Ниццæйзардтайдæ мæ зæрдæ

И уæл-Уаза, и уæлхард, –

Фал уой уалæнгæ не ’схъæрттæн,

Фал не ’ссæй мин хуæрзфадуат…

 

Мæ гъæууон кизгæн æ зæрдæ

Нæ базудтон, нæ, бæлвурд,

Нæ ин исзагътон цидæртæ,

Нæ ин исзагътон еу дзурд…

 

                                                16.05.2025

 

САХУАРУН

 

Æрвти кард кæрдгæ-æвгæрдгæ

Кæлдæбæл кæлдæ цурхта, –

Ци сах кудтæнцæ Уæлæрвтæ,

Сæ гъарæнгæ уод сугъта!

 

Æрвдзæхæртæй арв нискъудтæ ’й,

Раст фестадæй сихирна, –

Ци сæх-сæх кодтонцæ сугтæ,

Мæ зæрдæ сæ бахуæра!

 

Куд æргъос уонцæ æмбойни,

Нæбал зелонцæ кинау, –

Иссеронцæ ми се ’нцойнæ,

Иссеронцæ ми се ’ллау.

 

                                29.05.2024, 29.05.2025

 

КЪАППÆ-КЪУППÆ

 

Къаппæ-къуппæ æфхуард æй,

Бабедауи ’нцæ æ рестæ, –

Сугъзæрийнæй рацардæй,

Æ дадали нур – æвзестæ.

 

Ци ма кæна, ци кæна –

Мæнæ дестæ ’ма тæмæстæ,

Кизгæ адтæй, нур – Æна,

Æркъозо йæй еуæррæстæ.

 

Мæгурвæлгæлæс, æнкъард,

Мæ зæрди дуар бацæйхуаста, –

Ци карз адтæй æ уорс арт,

Цъæх зæлдæбæл æй бандзарста.

 

Къаппæ-къуппæ, мæ лимæн,

Цæй, цалæнги нæ рацох дæ,

Дæ уорс къæбæлдзуги мæн

Уодигагайау батохæ.

 

                                                09.07.2025

 

МÆ УОДИ КÆРДЗИН

 

Нæма зонун, кумæ цæун,

Кæцæй æрцудтæн, уой дæр, –

Фæ-ммæ-хæссæнæй гирццæ рун,

Бонраздæр уа, бонуоддæр.

 

Мæ тæккæ зини, ме ’нцони

Ци мæбæл кæнуй æскъот,

Кумæ мæ хæссуй æмбойни,

Кæмæн гъаруй мæ асхъод?

 

Æ соцъа уадæ цирдæгæй

Æрбадундта æнæнгъæл? –

Мæ уоди кæрдзин нирдæг æй,

Ниййах кодта мæ цæгъдтæл…

 

                                                14.07.2025

 

СУГИ ЗОЛАХЪ

 

Зæрæрдæмæ æрфестæг уй

Лæги цæсти суг-хулуй,

Æ фурцийни ниццæйкæуй,

Æ фуртухсти – идзулуй.

 

Æрцæуй мæмæ фудфунти,

Мæ асæги æвзедуй,

Агоруй мæ мæ евгъуди,

Мæ исони мæ цетуй.

 

Ка мин зæгъдзæй, цæмæн хетун

Мæ гъенцъунти фæсдзæгат, –

Цæсти хъозгъи ци рахед уй

Суги золахъ хаттæй-хатт?

 

Рæуæггомау, уæззау уаргъ æй,

Цæстудæй уæддæр хизт æй, –

Мæ уодæртау бадудагъ æй,

Мæ гъæбесмæ æрхизтæй…

 

                                                19.07.2025

 

ЦИ МИН ЗÆГЪИ?..

 

Цæй, ци зæгъи, ци мин зæгъи,

Сайнæг æстъалу – сæууон,

Ци уæларв дæ, ци дæлзæнхи,

Кумæ дæмæ фæццæуон?

 

Йе мæ хари, йе мæ цийни

Ку нæ дæн хорæй æфсес, –

Ци дин хæссон – мæ хурдзини

Цъасæ къапек ку нæййес?

 

Фурæдзæнхæ – мæ къæбæртæ,

Фæххаста мин сæ халон, –

Цæй, фæлтауги дин, мæ зæрдæ,

Зæрдибунæй разарон!

 

                                                24.10.2025

---

МÆ ÆМГАРИ ТУХХÆЙ МÆ ЗÆРДИЙАГ ЗÆГЪУЙНÆГТÆ

Мамукъати Хъазбеги æмдзæвгити аци æмбурдгонд («Мæйи сонатæ») мухури рацудæй 1998 анзи, æма ин нæ зундгонд поэт æма публицист Колити Витали ци раздзурд ниффинста, уоми уотæ зæгъуй:

Лæгъуз финсти, уæдта æ автори туххæн дæр хъæбæр æнцон зæгъæн æй – растауæ, æмæ фæцæй. Фал æцæг поэти туххæй ба аккаг гъудитæ зæгъун хъæбæр зин æй. Евгъуд æноси зундгонд уруссаг поэт Афанасий Фет е ’мдогон зундгонд поэт Федор Тютчеви киунуги номбæл ци æмдзæвгæ ниффинста, уоми уæхæн гъуди загъта: «Аци тæнæг киунугæ берæ устур томтæй уæзгæдæр æй…»

Нæ бон махæн дæр федар æмæ æргомæй зæгъун æй: Мамукъати Хъазбег киунугæкæсгути размæ ци тæнæг киунугæ хæссуй, е дæр берæ аййев фæлуст æмæ бæзцъарæ киунугутæй уæзгæдæр æй. Уобæл æз æгириддæр секк нæ кæнун.

Æрдзæй кæдзос уод рахæсгæй æ сугъдæгдзийнадæ сауæдонау идарддæр ивулун кæнуй æ уоди фæсгъезæмæрт-тæй райгургæ рæнгъити дæр.

Рагæй зонун Хъазбеги, еу рæстæги ахур кодтан Цæгат Иристони Хетæгкати Къостай номбæл паддзахадон университети филологон факультети дæр. Æма æ еци æригонæй абони уæнгæ æ зæрдихатт æндæрхузон нæ фæцæй, мæнæ уæлдæр куд загътон, уотæ байзадæй ирд æма кæдзосæй. Цидæриддæр ес адæймаги царди бæрзонддæр идеалтæй, етæ сæ еугур дæр æнцæ Хъазбеги исфæлдистади. Поэт æхе гъæуай кæнуй хумæтæг билисæрдæн дзубандитæй, куд æцæг искурдиадæгин, уотæ æ алли ниффинст рæнгъæ дæр æй зæрди арфæй ратæдзгæ, берæ рæстæгути расагъæстæ-басагъæсти гъезæмæртти æвдесæн. Æ алли дзурд дæр, æ алли ниффинст рæнгъæ дæр æй циргъ кардæй лигъз амад цæгиндзи хузæн.

Раздæр гъудæй аци киунугæ адæми размæ рахæссун, фал Хъазбег æхуæдæг æгæр хуæдæфсармæ ’й. Некæд хуаста æмæ хуайуй редакцити къæсæртæ, мæ финститæ мин рауадзетæ, зæгъгæ. Е ба æй æцæг рæстзæрдæ æма æцæг поэти менеуæг. Æцæг поэт ке æй Мамукъай-фурт, уомæн ба аци киунуги рæнгъитæ æвдесæн фæууæнтæ.

КОЛИТИ Витали

 

 

ЦИЙНÆЙДЗАГ АРФИТÆ РÆСТВÆНДАГГÆНÆГ УÆНТÆ!..

Мамукъати Хъазбег нин æ юбилейи хуæдразмæ ракодта заманай лæвар: мухури рацудæй е ’мдзæвгити нæуæг æмбурдгонд «Дууæ цардей астæу». Раздзурд ба ин ниффинста зундгонд литературон æртасæг Гетъойти Ларисæ. Æма си уотæ зæгъуй:

Если верно, что в языке народа сказывается его национальный характер, то стихи Казбека свидетельствуют о нашем чрезвычайно разнообразном, глубоком характере.

Оказывается, можно, как от аккумулятора, заряжаться родным языком, потому как все творчество поэта-лирика, прошитая любовью, которая и есть краеугольный камень нашего существования..

Васо Абаев взывал к нам: «Бью тревогу и взываю: защитим, сохраним наш язык. В каждом доме на стене должен висеть плакат «Здесь говорят на иронском, дигорском!..»

Чего мы ждем от поэзии? Духовного преображения, светлых эмоций, нравственного очищения, которые она способна запустить в душу человека.

Поэт побуждает нас думать о смысле жизни и окружающего мира. Кто сейчас думает о Боге? Откройте стихи К. Мамукаева и вы почувствуете в каждой строке ощущение присутствия Бога, открывающего смысл земного бытия. Мысль поэта устремляется в небо, и в этом пространстве между небом и землей бьется его творческая мысль.

В стихах о родной земле у К. Мамукаева нет пафоса, есть затаенное теплое чувство единения с землей, откуда начиналось его путешествие в жизнь. В эпический идеал автора входят любовь, доброта, честь, достоинство, смелость, сострадание. Он не спорит, не учит, он излагает свой взгляд на жизнь. Главное для него – духовная составляющая, иногда он становится как бы посредником между миром людей и иными мирами.

Он счастливый человек, потому что у него чистая душа, высокий поэтический талант, и он умеет передавать людям свет своего сердца.

Но откройте книгу, читатель! И пусть отзовется ваше сердце, и это станет еще одним звеном родства в той чудесной цепи духовного единения, которую кует поэзия.

*  *  *

Æ раздзурд Гетъоти Ларисæ уруссагау ке ниффинста, уомæй, æвæдзи, разгули кæнуйнаг æй, цæмæй Мамукъай-фурт æмдзæвгитæ уруссаг æвзагмæ тæлмацгондæй тагъд рæстæги фæззинниуонцæ хецæн киунугæй. Хуцау зæгъæд!..