Цæголти Василий алæмæти харакет адæймаг адтæй: хестæрти хæццæ рæсугъдæй æвдиста æмгарæдзийнадæ, кæстæртæн, уæлдайдæр ба си исфæлдистадон куст ка кодта, уонæн ба адтæй цæстуарзон хуæрзауодæг. Уомæн бæлвурд æвдесæн – Василийи туххæй æ кæстæр æрдхуард, зундгонд журналист æма финсæг Æгъузарти Саукуйи (1943-2013) имисуйнæгтæ дæр.

ЦÆГОЛТИ Василий исфæлдистадон балций рæстæг.

Алцæмæй дæр фулдæр уарзта цард. А дуйнемæ кастæй рохс цæстæй, идзаг зæрдæй, медбилти ходгæй. Е ’нкъарди дæр арæхстæй адæймаги байгъæлдзæг кæнун, ести ходæг радзорун æма ин æ дзубандимæ æнæ байдзулгæ нæ фæцайсæ. Некæд си фегъустайсæ, ести ми ресуй, кенæ ба нæфæразгæ дæн, зæгъгæ. Æ хуæздæр арфæ уидæ: «Игъæлдзæг, æнæмаст бонтæ дæбæл кæнæд!..»

Æз æй рагæй зудтон, уогæ ’й Иристони ка ба нæ зудта, игъустгонд журналист æма финсæг Цæголти Василийи. Фал лæгæй-лæгмæ ба æ хæццæ зонгæ нæ адтæн. Уогæ мин Хуцау еци хуарз ракодта – æма-еу ку адтæй, уæд базонгæ ан. Нæ фиццаг фембæлди мæ устур деси бафтудта, цума мæ цæрæнбонти дæр зудта, уотæ равдиста æхе. Ходгæ цæститæй мин мæ усхъæ æрхуаста æма уотæ:

– Æз Цæголти Василий дæн, Македони фурт Василий. Дæ кой мин Цæгæрати Максим кодта, исуйнаг æй, зæрдæ дарæн ибæл ес, зæгъгæ. Дæ очерктæй дæр дин цидæртæ бакастæн. Дæ маддæлон æвзагбæл ке финсис, уомæй хъæбæр раст дæ…

Уотæ зæгъгæй, куддæр нийнæфтæй æма ма æ дзубандибæл бафтудта:

– Æз ба уруссагау финсун…

Раздæр ин, ку зæгъун, æ кой куд нæ игъустон, куд ин нæ кастæн æ игъæлдзæг радзурдти фиццаг  æмбурдгонд «Мæ лимæн Бибо»-й дæр.

Киунугæ адæми зæрдæмæ фæццудæй. Еуемæй уомæ гæсгæ, æма си ци уадзимистæ «бамбурд» æй, етæ дессаги зæрдæмæдзæугæ финст адтæнцæ, иннемæй ба Бибо айдагъ киунуги автори лимæн нæ адтæй, фал рагæй дæр иссæй адæмæн сæ хуарз зонгæ.

ЦÆГОЛТИ Василий газет «Социалистическая Осетия»-йи редакций е ’мкосгути хæццæ.

Цæветтонгæ, æ рæстæги, Василий газет «Социалистическая Осетия»-йи ку куста, уæд фæндон бахаста, цæмæй газетæн исуа æхе, адæми зæрдитæмæ ке циргъзунд дзурд цæуа, уæхæн сатирикон хъайтар «Бибо». Василийи фæндонбæл куд нæ исарази адтайуонцæ, æма тагъд рæстæги газети фæрстæбæл «исдзурдта» уæхæн хъайтар, Цæголи-фурт ин æхуæдæг æргъуди кодта ном дæр – Бибо. Редакций хузæгæнæг Анатолий Петров Василийи хузæ дæр ма искодта, уой дæр Василийæн æхе æнгæс.

Бибо æнауæрдонæй тох кодта, уæди рæстæгути адæмæн сæ цард ка къулумпи кодта, уæхæн нæгъæугæдзийнæдти æма нæхъæртондзийнæдти, æгъдауихалгути, расуггæнгути, лæвархуарти æма æндæр æведауцæ миутæмæ тулаваст адæймæгути нихмæ. Газеткæсгутæ ин æ фæззиндмæ æнгъæлмæ кастæнцæ, Бибой хузи хæццæ æрмæгутæ ци номери фæззинниуонцæ, уой зудæй кастæнцæ, кæрæдземæ хуæрзæнгорæггаг фæууиуонцæ, цъухæй-цъухмæ дзурдтонцæ, Бибо ци хабæртти туххæй ниффинсидæ, уони.

Газет «Рæстдзинад»-и редакций косун ку райдæдтон, уæд еу бон цуппæрæймаг уæладзуги (Дзæуæгигъæуи мухури нуриккон Хæдзарæ арæзт ку нæма ’рцудæй, уæд республикон газеттæ æма журналтæ адтæнцæ Ленини фæзи рæбун цуппаруæладзугон хæдзари, «Социалистическая Осетия» æма «Рæстдзинад»-и редакцитæ цуппæрæймаг уæладзуги, уотемæй – Ред.). Къæридори лæууæн цалдæремæй æма цæбæлдæр æхсицгæ дзубанди кодтан. Уалинмæ кæсæн, æма къæпхæнтæбæл еу лæг исхезуй. Ке хæццæ лæудтæн, етæ сæ дзурд æрдæгбæл фæууагътонцæ æма си кадæр уотæ бакодта:

– Еуварс ралæууетæ, дæлæ Бибо иссæуй!..

Е адтæй Цæголти Василий. Æ цæсгон нийдзулдæй, уотемæй нин салам равардта, æ кæсæнцæстити буни æ устур цæститæ ферттивтонцæ æма зæгъуй:

– Сумах æмдзæвгитæ финсетæ æма уæмæ хицæй мæлгæ кæнун. Æз ба прози хæццæ архайун æма уой ба кæмæн бакæсдзæнæ, ка дæмæ фæггæдзæ кæндзæнæй уой бæрцæ? Фал æз дæр тугъди ку адтæн, уæд ниффинстон еу æмдзæвгæ дигоронау. Бакæсон уин æй?

– Бакæсæ, бакæсæ! – исдзурдтонцæ кадæртæ.

Василий поэти лæуд æркодта, æ къох уæлдæфи рателидæ, уотемæй артисти хузæн дзорун райдæдта:

– Тог калдæй дууердæмæ,

Еуæрдæмæ, уæдта иннердæмæ…

Мах нийгъустан æма Цæголи-фурт ку нецибал дзурдта, уæд æй кадæр басхуста:

– Идарддæр дзорæ!..

– Уобæл фæцæй æмдзæвгæ. Хуарз нæ бавдистон тугъди будур? Гъома, тог дууердæмæ куд калдæй, уомæй ба еуæрдæмæ, уæдта иннердæмæ, уой? – бафарста нæ Василий еци æцæгхузæй…

Махæй неке неци дзоруй – уогæ ци загътайанæ. Фал уалдæнгæ е æхуæдæг æ медбилтихудт нæбал бауорæдта, æ къохтæ кæрæдзебæл æрцавта æма æ зæлланг худт къæридори райзæлдæй. Иннетæ дæр æй бафæнзтонцæ æма цийни усми ранигъулдан еугурæй дæр.

Республики уæди дууæ сæйраг газети «Рæстдзинад»-æн дæр æма «Социалистическая Осетия» -йæн дæр сæ редакцитæ еу рауæн адтæнцæ æма барæ-æнæбари дæр ахид æмбалдан кæрæдзей хæццæ. Цæголти Василий адтæй æмбалуарзагæ, кæстæртæбæл ауодагæ, игъæлдзæг æма æргомдзурд. Æ табедзæ алкæмæ дæр хъæрттæй. Фæстæдæр æ романтæ еу инней фæдбæл хецæн киунугутæй ку фæззиндтæнцæ, æ ном бустæги ку райгъустæй, уæддæр Цæголти Василий уæлдай нæ фæцæй, куд фæззæгъунцæ, æ сæр нæ разилдæй æ литературон æнтæстдзийнæдтæй, фал еци игъæлдзæг зæрдæй кастæй дуйнемæ, æхсæнадæмæ, адæммæ.

Абони зин зæгъæн æй, ка ин лæвардта уой бæрцæ тухæ, уой бæрцæ æнæмаст цард, е. Незæй æнæнез нæ адтæй, ахид сæйгитæ кæнидæ, берæ гъуддæгути сагъæсæйдзаг, мæти буни уидæ, фал уæддæр æндæмæ ба æвдиста айдагъдæр игъæлдзæг зæрдихатт, æ идзулд цæститæ, æ ходгæ цæсгон.

Нæ еу фембæлди Василийæн растудтон æ фурт Олеги финст:

– Газети ин æ очерк «Зæнхæ» бакастæн æма мæ деси бафтудта æ философон гъуди, æ къохдзæф…

– Уотæ æнгъæлис, æма ин æз фæййагъаз кодтон?.. Æгириддæр нæ!.. Олегмæ ес ацъагъуæ, ес ин æхе æрмдзæф, фал е дæр мæнау уруссагау ке финсуй, е мин зингомау æй. Маддæлон æвзагæн си æмбал нæййес, мах ба си дууемæй дæр нæхе æнæ хай фæккодтан…

Æ гузавæ мæмæ багъардта, мæ хæццæ дигоронау ке дзоридæ, уомæй дæр æ зæрдæбæл цидæр æнцойнæдзийнадæ ке ’мбалдæй, уой лæдæрдтæн.

Æнæуой ба хумæтæги сæрбæрзонд нæ адтæй Уруймæгти Езетхани «Навстречу жизни»-æй, Гатути Дзахой «Зелимхан»-æй, Мугути Хаджиморати «К берегам Тигра»-æй. Фиццагидæр, æвæдзи, уомæ гæсгæ æма дигорон уогæй, етæ сæ уадзимистæ уруссаг æвзагбæл финсгæй зингæ фæгъгъæздугдæр кодтонцæ нæ национ æма уæрæсейаг литературæ, иссæнцæ æцæг классиктæ. Æз ба ма мæхецæй бафтауинæ: Цæголти Василийи уадзимистæ дæр – уой романтæ «Послы гор», «За Дунаем», «И мертвые вставали» æма æ иннæ уадзимистæ дæр ахсгиаг бунат байахæстонцæ айдагъ мах нæ, фал æнæгъæнæ советон литератури дæр.

Уогæ нуртæкки рæстæгути советон литератури кой некебал кæнуй, фал æндæр хузи куд гъæуама зæгъæн, кæд æма, Василий æхуæдæг сæрустур кæмæй адтæй, етæ, уæдта æхецæн дæр æ исфæлдистадон хъиамæт еци, советон доги адтæй!.. Уæдта, нури, уæрæсейаг литературæ ке хонæн, е дæр уони уадзимистæй хъæбæр исфедауидæ, уомæн æма æцæг литературæн æ ахедундзийнадæ цийфæнди æмæнтъери æма ихæлддзаг рæстæгути дæр цæруй æма цæрдзæнæй!..

… Нур ба ма еу хабар мæ зæрдæбæл æрбалæудтæй. Уæд Цæгат Иристони телеуинунадæ æма радиой Комитети сæрдари хуæдæййевæгæй кустон, бадгæ ба кодтон Максим Горькийи номбæл гъæунги радиой Хæдзари. Æма мæмæ еу сæумæ дуар кадæр æрбахуаста.

– Медæмæ, – загътон.

Уинун æма æрбакастæй Цæголти Василий. Рагæй æй нæбал фæууидтон æма кæрæдзебæл ниццийнæ ан. Уæззау операци ин искодтонцæ Мæскуй, уой зудтон æма ’й бафарстон:

– Де ’нæнездзийнадæ куд æй?

Мæ фарстæн мин ходгæй дзуапп равардта:

– Лæгъуз ку уайдæ, уæд дæумæ ’рбацудайнæ, кенæ ба нæуæг роман финсинæ?..

Æ пъартфел байгон кодта, машинкæбæл мухургондæй къохфинст си исиста æма уотæ:

–  Дæуæн кæсунмæ ’й æрбахастон, фал дин æ кæсуни размæ ба еу ходæг хабар радзорунмæ гъавун. Нæй радзоринæ, фал де ’рвади туххæй ке æй, уомæ гæсгæ ба дин æй гъæуама æз радзорон…

Цæветтонгæ, еу рæстæги Василий куста нæхемæ партий обкоми. Фæлладуадзæн бæнтти обкоми азгъунсти бæрнон косгутæ кезугай радгæстæ уиуонцæ. Æма Василий Хъæбæлоти Билари косæнуати радгæсæй ку байзадæй, уæд æ зæрди æрæфтудæй радио æма телеуинунади Комитети уæди сæрдар Æгъузарти Æхсарбеги рамæстæй марун. Билари гъæлæсиуагæй Комитетмæ бадзурдта, тагъд мæ къæбинетмæ фæззиннæ, зæгъгæ…

Цалдæр минуттей фæсте Æхсарбег обкоми æрбалæудтæй æма дуар æрбахуайуни фæсте, гъавгæй æрбахизтæй уатмæ. Василий ба бадуй Билари къæлæтгини, арф ниллæстæй, газетæй æ цæсгон ниййаууон кодта, æхе кæсæг искодта. Æхсарбегмæ, ка ’й зонуй, дессаг куд нæ фæккастайдæ, гъома, байагурдта мæ, уотемæй ба мæмæ кæсгæ дæр ку нæ кæнуй, зæгъгæ.

Салам равардта, фал имæ къæлæтгини бадæг е ’ргом нæ раздахта… Исхуфтæй, æ еу къах инней раййивта… Уæдмæ ба Василий газетæй æхе ратудта, æ сæр разиндтæй æма бафарста:

– Ци дæ гъæуй, Æхсарбег Татарканович?

Æхсарбег гъуддаг уайтæккæдæр балæдæрдтæй, æ фæлорс цæсгон расурх æй, æ амонæн æнгулдзитæй еци мæстгунæй бавзиста:

– Македони фурт, дæ гириз кæд ниууадздзæнæ?.. Æви дин обком гъазуйнаг фæцæй?..
Гъазун гъазун æй, фал сæри цæф ба гъазун нæбал æй æма дин уой базонун афонæ нæма ’й?.. Тоги æртæх ми ку нæбал байзадæй…

Фæстагмæ дууемæй дæр ходунмæ фæцæнцæ.

Еци хабар цалинмæ кодта, уæдмæ дæр мæ уатмæ еу кенæ иннæ гъуддаги фæдбæл æрбакæсиуонцæ радиой косгутæ æма Василий æ дзубандийæй фенцайидæ. Æ къохфинст кæсун ку райдæдта, уæдта бустæги исахид æнцæ ’рбацæугутæ æма уæд Цæголи-фурт загъта:

– Радиой Хæдзарæ нæ, фал а Смольный ку æй, æз ба ’й ку нæ зудтон. Цæй, æндæр хатт дин æй бакæсдзæнæн…

Фестадæй, æ гъар къох мæмæ ’рбалæвардта, æ медбилти бахудтæй æма уоййадæбæл мæ уатæй рандæй.

Уой фæсте æ хæццæ некæдбал фембалдтæн… Цæргæ дæр берæ нæбал фæккодта. Æнæкæрон берæ ци цард уарзта, е ин хуæрзбон загъта, æ содзгæ уарзæгой зæрдæ ин не ’хсæнæй истудта æма ’й сау дуйнемæ æ хæццæ фæххаста.

ÆГЪУЗАРТИ Саукуй (1943-2013), финсæг, публицист

РЕДАКЦИЙÆЙ. Æ имисуйнæгтæн Æгъузарти Саукуй уотæ фæккæрон кодта: «Æ рохс уоди фарнæ уæлæбæл дуйней ниууагъта, æ уадзимистæ ба ин уодæгас, æностæмæ федауцæ циртдзæвæнæй лæуунцæ адæми зæрдити…»

Гъулæггагæн, Æгъузарти Саукуй дæр абони не ’хсæн нæбал æй, цалдæр анзей размæ уой дæр адзал æ уарзон дзиллити ’хсæнæй истудта æма ’й барвиста е ’носон дуйнемæ… Ка ’й зонуй, нур уоми æ хестæр лимæн Цæголти Василийи хæццæ хебæрагæй кæнунцæ, уæлæбæл син ци зæгъуйнæгтæбæл фæдздзорун  нæ бантæстæй, уони. Сæ уарзæгой рохс уодтæй еци дуйней талингитæ дæр ниррохс унцæ…

Æнæмæнгæ уотæ ке æй, е ба ни федарæй æруагæс кæнуй, уомæн  æма сæ дууæ дæр адæми дæр æма цард дæр зæрдрохсæй уарзгæй фæццардæнцæ, æма кæдзосзæрдæй банæхстæр æнцæ се ’носон дуйнемæ.