«МА НÆ ФЕРОНХ КÆНÆ, ИРИСТОН…»

Нæ райдзаст цардаразæг Фидибæстæмæ гадзирахаттæй немуцаг-фашистон æрдонгтæ ку ’рбалæбурдтонцæ, уæд знаги нихмæ тохмæ фæдесонæй ка фæннæхстæр æй, уонæй еу адтæй искурдиадæгин поэт Калоти Хазби (1921-1943). Райгурæн Иристонæн, хуарзæй байзайæ, зæгъгæ, хуæрзбон зæгъгæй, Хазби е ’мцахъхъæн тугъдонти номæй фæдзахста: «Ма ферох кæн…» Æма сæ еци уосиат гъæуама табуйаг уа нæ адæмæн фæлтæрæй-фæлтæрмæ. Еци ахсгиаг гъуддаги арфиаг хъæппæрес бавдиста нæ номдзуд поэт Хъодзати Æхсар. Æновудæй фæййархайдта æма бамбурд кодта нæ æригон финсгутæй Устур Фидибæстон тугъди æ цард ка иснивонд кодта Райгурæн бæсти сæрбæлтау, уони уадзимистæ, рауагъта сæ, «Хорзæй баззай, Ир», зæгъгæ, хецæн киунугæй.

Аци гъуддаги ма ахсгиаг хъæппæрес бавдистонцæ нæ республики Архивон служби сæргълæууæг Хайманти Барис æма е ’мгустгæнгутæ Хъибизти Марæ, Мириккати Артемий æма Дзуццати Марианнæ. Не ’дзард исфæлдистадон фæсевæди туххæй етæ рауагътонцæ хуæрзаййев киунугæ «Мы заслонили Родину собой». Аци киунуги фæдбæл ма сæрмагондæй радзоруйнаг ан, абони ба мухур кæнæн, ке кой си цæуй, уонæй еуей, Хайманти Геуæргий цардвæндаги туххæй цубур æрмæг æма æ уадзимистæй кæцидæрти.

 

Сурх-Дигори гъæуккаг биццеу Хайманти Геуæрги адтæй, тугъди размæ нæ фæсевæдæй литературон кустмæ зæрдиагæй ка бавналдта, уонæй еу. Æ фиццаг радзурд «Солтанбег» мухури фæззиндтæй 1939 анзи журнал «Нæуæгдзау»-и. Еци анз хъæбæр хуарз бæрæггæнæнти хæццæ каст фæцæй астæуккаг скъола æма бацудæй Цæгат Иристони Паддзахадон педагогон институти литературон факультетмæ. Берæ нифс, берæ хуарз фæндитæ имæ адтæй, фал ин тугъд нæ бауагъта кæронмæ æ фæндитæ исæнхæст кæнун. Геуæрги рандæй фудæзнагæй æ Фидибæстæ гъæуай кæнунмæ. Кæстæр лейтенант, æсгарæг кæддæриддæр бæгъатæрæй тох кодта фашистон сирдти нихмæ. Тугъди будури бæгъатæрдзийнадæ ке равдиста, уой туххæй ин 1942 анзи лæвæрд æрцудæй Сурх Стъалуй орден.

1943 анзи æригон лæхъуæн Хайманти Геуæрги æхсаргинæй фæммард æй тугъди будури.

Геуæргимæ берæ уадзимистæ байзадæй къохфинститæй. Еци финститæн сæ фулдæр фесавдæнцæ немуцаг оккупаций рæстæги.

Аци номери мухур кæнæн Геуæргий радзурд «Дзафи». Радзурди архайд цæуй коллективизаций размæ æнзти. Уоми автор æвдесуй, абони дæр ма нæ царди медæгæ еуæй-еу хатт ци æбуалгъ миутæ æрцæуй, уонæй еу – кизгæскъæфт.

Хор хуæнхти фæсте æнхæст нæма ранигъулдæй, фал скæнæсæй æхсæви тари æнгас фæззиндтæй. Уæддæр ма хуæнхаг гъæутæй еуеми киндзæхсæвæри  гъазт æ тæмæни адтæй.

Кизгуттæ æма лæхъуæнти къохæрдзæф изæлуй. Рæсугъд Дзафи урух райвазуй æ фæндури тæнтæ æма имæ фæсевæд игъосунæй не ’фсæдунцæ. Кизгæн е ’ригон зæрдæ рохс æй. Æ дууæ сау къæлæт æрфуги æма ходгæ мудхуз цæститæ сæхемæ ’ркæсун кæнунцæ уосгор лæхъуæнти. Мæнæ гъазти лæууй Дзафий уарзон, æлвæст лæхъуæн Сослæнбег æма имæ, æ фæндур хъæбæрдæр райвазгæй, бакæсуй медбилходгæй. Лæхъуæн дæр æй лæдæруй æма ин дзуапп дæттуй æ уарзон цæстингасæй.

Лæхъуæнтæ сæ цæстæ æрæвардтонцæ Дзафибæл.

– Цæй, Бидолæ, уосæ корун фæндæ нæма кæнис, æви мæнмæ æнгъæлмæ кæсис? – загъта Дуле, æ устур сæр бателгæй.

– Неци ма, уæллæй, неци! – исдзурдта Бидолæ, – æз ке уарзун, е æндæри уарзуй.

– Кæд дууæ æмбали сабур дзурдтонцæ, уæддæр сæ дзубанди рауадæй сæ фарсмæ ци лæхъуæнтæ лæудтæнцæ, уони гъостæбæл æма сæ кæрæдземæ бакастæнцæ: Бидолæ æма Дзулей дзубанди Дзафи æма Сослæнбеги туххæй ке адтæй.

Бидолæн æ каст æй Дзафий ’рдæмæ, бæргæ, ку имæ ’рбакæсидæ, уæд имæ зæрдиагæй  æрникъолидæ æ цæстæ æма ин балæдæрун кæнидæ æ уарзондзийнадæ!

Бидоли гъостæбæл рауадæй кегъæрей гъæлæс:

– Гъæйтт! Æрдзæф, лæхъуæнтæ, нæ хуарз æмгарæн!.. – Бидоли гъостæбæл рауадæй кегъæрей дзурд.

Лæхъуæн æ цæститæбæл нæ баууæндтæй. Расæрфта сæ æма нæуæгæй бакастæй гъазти астæумæ: «Дессаг, нуртæккæ дæр ма Дзафи фæндурæй ку цагъта, уæд Сослæнбеги хæццæ куд тагъд ракафта!..»

Сослæнбег æлвæст, рæуæг лæхъуæн, зæнхæбæл нæбал хуæстæй, Дзафий алливарс кинау зелуй. Æ донхуз цохъай  æхе ку фæззелуй, уæд фæйнердæмæ фæппæррæст кæнунцæ, цума сæ думгæ хæрдмæ фелвасуй.

Сослæнбег кафт фæцæй, æ ходæ фелваста, Дзафийæн æ сæрæй ракувта æма лæхъуæнти æмрæнгъæ ’рлæудтæй, Дзафи дæр фæлмæн ходгæй бацудæй е ’мбал кизгуттæмæ.

Нæуæгæй бабæй къохæрдзæф æ карзи бацудæй. Кафунмæ рацудæнцæ æндæр лæхъуæн æма кизгæ. Бидолæ лæхъуæнти рæнгъæбæл æ цæстæ радардта, æ кезу ма изол адтæй æма æхе Сослæнбеги ’рдæмæ разилдта, æнæбаригомау  бахудтæй, æ сæрæй Дзафий ’рдæмæ райамудта æма загъта:

– Æнгъæлдæн, еци кизги хæццæ кæрæдзей хуарз лæдæретæ? Хумæтæги нæ рæвдауетæ уæ кæрæдзей уæ цæстингасæй!..

– Цæмæн мæ фæрсис, Бидолæ? – ходæндзастæй загъта Сослæнбег, – æви мин æй кæд, миййаг, дæ цæстæ нæ уарзуй?

Аци дзубандий фæсте бабæй Сослæнбег æхе разилдта кизгутти ’рдæмæ æма бабæй  уарзæнттæ кæрæдземæ бахудтæнцæ.

Бидоли зæрдæ нур æнцад нæбал зонуй, цума ’й резæнгæ æрахæста, уой хузæн резунцæ æ иуæнгтæ, æ зæрдæ æхсилкъитæ кæнуй.

– Нæ дин дзурдтон? – райгъустæнцæ Дзулей дзурдтæ.

– Ци? – рафарста ’й Бидолæ.

– Еци дууæ кæрæдзей балæдæрдтæнцæ…

Раст имæ еци рæстæг æрхаудтæй кафти кезу. Уайтæккæ гъазти астæу æрзилдæй. «Кæд æма, мæ амондæн, Дзафи ракафидæ?..» – гъуди кæнуй æ меднимæр.

– Цæй, Дзафи! Лæхъуæн дæумæ æнгъæлмæ кæсуй, фæттагъддæр кæнæ! – исигъустæй кегъæрей гъæлæс. Фал кизги кезу нæма адтæй æма тарæрфугæй кастæй Бидолæмæ. Кафунмæ рацудæй æндæр кизгæ. Бидолæ дæр балæдæрдтæй, Дзафи æй ке нæ уарзуй, уой.

*  *  *

Куддæртæй кафт фæцæй Бидолæ, уотемæй мæтъæлæй æрлæудтæй е ’мгæртти æмрæнгъæ, æ цæстингас сабургай радардта гъазти фæсевæдбæл æма алке цæсгонбæл дæр фæууидта цийнæдзийнадæ. Игъæлдзæг нæ адтæй айдагъдæр æхуæдæг. Цæмæннæ ’й уарзуй?! Цæмæ гъæуама уа Дзафийæй æнæ хай!

– Минкъий мæмæ байгъосæ, Цæппо, – загъта Бидолæ, еуварсмæ рацæугæй. Цæппо дæр æ фæдбæл рацудæй.

– Ци кæнис, ме ’мбал? Дæ цæсгон ци тузмæг æй, ци маст, кенæдта дæ ци уæззау хабар тухсун кæнуй?

– Лæг берæ æма аллихузон хабæрттæ фегъосуй, – райдæдта æ дзубанди ниллæг æма федар гъæлæсиуагæй Бидолæ. – Уæдта алкæд игъæлдзæг ун ке бон æй.

– Гæрр, æма ма амæй игъæлдзæгдæр бунат ци уа?

– Уой бæргæ лæдæрун, ме ’мбал, фал…

– Зæгъæ Бидолæ, дæ зæрди нез, æнцондæр дин уодзæнæй!

– Дæхуæдæг зонис, уарзондзийнадæ адæймаги зæрдæ куд фезмæлун кæнуй. Еууæхæни мæ зæрдæ фæйнердæмæ ратондзæнæй…

– Уанцон нæй, Бидолæ?

– Уотæ, мæ хор, æма цæмæй е ма ’рцæуа, уой туххæй ба мæ дæ агъаз гъæуй, – загъта Бидолæ.

– Хуарз дæ лæдæрун, мæ лимæн.

– Дзубанди, Цæппо, Дзафий туххæй цæуй.

– Дзафий туххæй…

– Гъо. Ниууадзæн ин нæбал ес. Скъæфгæ! – загъта федарæй Бидолæ. Цæппо зæнхæмæ кæсгæй райзадæй, уæдта арф ниууолæфгæй загъта:

– На-а-а!.. Е ба куд, фæскомцæдесон кизгæскъæфæг?! Уомæн гæнæн нæййес! Уæдта æрра исдæ? Скъæфгæ цæмæн, æгъдауæй аразæ гъуддаг æма дин уæд мæнæ æз минæварæн – цæттæ. Куд исхаудтæй дæ цъухæй скъæфуни кой! Нæ! Кой дæр æй мабал искæнæ! Кизгæ скъæфунмæ дин æз æмбал нæ дæн!..

– Æз дæ, Цæппо, мæ хуарз æмбалбæл нимадтон æма дин мæ сосæгдзийнадæ, мæ зæрди маст уомæ гæсгæ раргом кодтон! Ду ба?

– Æз ба ци?– рафарста ’й Цæппо.

– Ци? Неци! Хуарз рæуонæ дин фæцæй – «Фæскомцæдесон дæн». Нæ фал тæрсагæ дæ, тæрсагæ!..

– Æнæрцæф гъуддаги бæгъатæрдзийнадæ æнæрцæф февдесуй! Рагъуди кæнæ, фæскомцæдесон билет дæмæ ес! – дзуапп равардта Цæппо.

– Фæндараст мадта партий надбæл! – мæстгунæй загъта Бидолæ æма сабургай рараст æй сæхемæ…

*  *  *

Фæскомцæдесон æмбурд цудæй хуæнхаг гъæуи скъолай. Уоми берæ фæдздзурдтонцæ рагон талингæ æгъдæутти нихмæ, силгоймагмæ ма фиццаги хузæн ка кæсуй, нæлгоймагæй æй дæлдæр ка кæнуй, уони туххæй.

Уоми фæскомцæдеси рæнгъитæй рацох кодтонцæ Бидоли, æ фæскомцæдесон билет æрæвардта Дзуле, æрæги кизгæ скъæфгути хæццæ ке адтæнцæ, уой туххæй.

Æмбурди фæскомцæдеси номæй кæронбæттæни дзубанди кодта Сослæнбег:

– Ардигæй фæстæмæ ма уæхæн æнæргъуди æма талингæ зунд кæмæ ’рцæуа, уонæн бунат нæ уодзæнæй Ленинон фæскомцæдеси рæнгъити. Ке рацох кодтан, уонæн ба барæ ес ардигæй цæунæн.

Бидолæ æ уæлдзарм ходæ æ сæрбæл æркодта, Дзафи кизгутти хæццæ кæми бадтæй, уордæмæ ма еу каст фæккодта æма фендæ ’й. Æ фæдбæл рацудæй Дзуле дæр.

Гъæунги дзæвгарæ рæстæг æнæдзоргæй фæццудæнцæ. Æрæгиау Дзуле федар гъæлæсæй загъта:

– Тæрсгæ ма кæнæ, Бидолæ, æз æма дин мæнæ не ’мбæлттæ æгас ку уæн, уæд Дзафи дæ къохти стъæлфдзæнæй! Сослæнбег æй æ цæстæй дæр нæ фæууиндзæнæй!

– Æз уотæ æнгъæл дæн, æма сумах мæн нæ фæссайдзинайтæ, – загъта Бидолæ дæр.

– Ард хуæрæн! Нæ дæ фæссайдзинан!

– Мадта мæнæ ци мæсугмæ æрбахъæрттан, е нæ фидтæлти кади мæсуг æй, – дзурдта идарддæр Бидолæ, – æма æ размæ æрбадæн, лæмбунæгæй балæдæрун кæнæн кæрæдземæн нæ гъудитæ, рахæссæн бæлвурд унаффæ. Аци рауæн нин нæ дзубанди неке фегъосдзæнæй, Хуцауæй фæстæмæ, æма е ба нæ рæстмæгæнæг фæууæд.

Æмбæлттæ бахизтæнцæ, мæсугæн æ хорискæсæн фарси ци минкъий бунат адтæй уордæмæ, æма æрбадтæнцæ фæлмæн цъæх кæрдæгбæл. Бæстæ адтæй сабур, идард кæцæйдæр игъустæй куйти рæйун. Рæуæг уæлдæф хаста хуæнхон дони сур-сур.  Мæйæ искастæй, стъалутæ мингæйттæй тæбар-тубур кодтонцæ æнæкæрон цъæх арвбæл.

Берæ аллихузон дзубандитæ фæккодтонцæ æмбæлттæ, сæ зæрдити нецибал байзадæй римæхстæй. Фæстагмæ Бидолæ загъта:

– Зонетæ ’й уæхуæдтæ, Сослæнбег рагæй дæр æхецæй уæлдай неке уарзуй. Алкæд нæ фудкой кæнуй. Берæ гъуддæгутæ ин ниххатир кæнæн. Фал ин аци изæри æфхуæрд нæбал ниххатир кæндзинан!..

– Нæ ин ес ниххатиргæнæн! – загътонцæ иннетæ дæр.

Боницъæхтæбæл, кæркитæ уасун ку райдæдтонцæ, уæд рахецæн кодтонцæ сæ унаффæ: исон æхсæвæ раскъæфун гъæуй Дзафий Бидолæн.

*  *  *

Тар мегъæ коми æхе ’руагъта, астъæнтти хузæн хæдзæрттæ æрæмбарзта. Æхсæвæ ’й сабур. Арвæй нæ зиннунцæ мæйæ æма стъалутæ. «Дессаги хуарз æхсæвæ!» – гъуди кæнуй Бидолæ. Æ бæхæй рæуæг æргæпп кодта æма ин æ идонæ кæстæрмæ равардта, æхуæдæг сабур къахдзæфтæй бараст æй е ’мбæлтти фæсте Дзафий уат æрдæмæ.

Скъæфгутæ исхизтæнцæ дорин асинттæбæл. Давунмæ дæсни адтæй Дзуле. Æ гъос дуарбæл райвардта æма, дохтир сæйгæмæ куд фегъосуй, уотæ игъосуй.

– Фунæй æнцæ бийнонтæ, – сосæггай е ’мбæлттæн балæдæрун кодта Дзуле, æхуæдæг дуарбæл бахуæстæй. Устур хъæма кæрдбадзæй исласта, дуари  зихъири æй арæхстгай батъунста æма æхгæнæн цæг сабургай байгон кодта…

Бæхтæ сæ бæхгинти буни истæлтæг æнцæ. Сæ медбунати  кафунцæ. Хуррутт кæнунцæ.

Бидолæ æхе багæлста æ бор догъон бæхбæл. Е ’мбæлттæ имæ Дзафий бæститæй ислæвардтонцæ. Бæхгинтæ сæ бæхти æрхуастонцæ. Сæ гъостæбæл ма ’рцудæй куйти рæйун æма силгоймаги цъæхахст…

Скъæфгутæ гъæуæй дзæвгарæ ку рауадæнцæ, уæд сæ уайун фæссабурдæр кодтонцæ. Дзафи æ кеми ’рцудæй, æ гъостæбæл уайуй æнахъæл Ирæфи гъæр, мегъти скъудтæй имæ мæтъæлæй кæсунцæ стъалутæ…

Бæхгинтæ цæбæлдæр сосæггай дзубанди кæнунцæ. Игъосуй сæ Дзафи дæр, æма æ зæрдæ фæйнердæмæ рæдовуй…

Еу рауæн бæхгинтæ сæ бæхтæ бауорæдтонцæ. Дессаг рæсугъд рауæн æй ами, хуарз æй исфæлуста æрдзæ: даргъ къабазгин нæзи бæлæстæ æрæмбарзтонцæ хонхи тегъæ, иннæ фарсæй ба бæрзонд цъететæй дорæй-дормæ, къæйæй-къæйæмæ хауй æхсæрдзæн æма æ финкæкалгæ, гъæргæнгæй уайуй Ирæфмæ.

Скъæфгутæ сæ бæхтæ бабастонцæ бæлæстæбæл. Дзафий нимæти бастæй æрæвардтонцæ кæрдæггин æрдози æма æ алливарс æрлæудтæнцæ. Ниллæг гъæлæсæй цидæртæ радзурдтонцæ, уæдта еуварс рацудæнцæ. Бидолæ ба æхе æрбахæстæг кодта Дзафимæ æма ин райдæдта æ зæрди дзубандитæ кæнун:

– Рæсугъд Дзафи, цæмæн мæбæл дæхе къуæрис, цæмæн мæ æнамонд кæнис, æз мæ хори рохс дæу цæсгони ку уинун, мæ амонд ба – дæ зæрди. Сæумон рæуæг уæлдæф мæ æнæ дæу инод ку кæнуй…

Нæ гъарунцæ Дзафий зæрдæмæ Бидоли дзурдтæ æма фиццаги хузæн содзгæ цæстисугтæ æ ростæбæл лæсæнтæ кæнунцæ. Æ сосæг кæун рахезуй гъæрæй, хæкъурццæй дзиназунмæ.

– Мæ къохтæ мин исуадзæ! – коруй Дзафи, æ хæкъурцц нæ уорамгæй.

– Дæ къохтæ дин исуадздзæнæн! – фегъæлдзæгдæр æй Бидолæ. – Рагъуди кæнæ! Дæттун ма дин рæстæг! Феронх кæнæн Сослæнбеги. Хуцауæй дин ард хуæрун: федауцæ цард кæндзинан!..

Неци исдзурдта кизгæ. Цума ин зæнхи хъæбæр æ фарс ресун кодта, уой хузæн æ галеу къохæй цидæр райирдта. Æ къохи циргъ къæйдор бафтудæй…

Цъæх-цъæхид арви кæмидæр идард нигъулунцæ стъалутæ, мæйæ дæр фæлорсæй-фæлорсдæрæй кæсуй. Архайуй Бидолæ кизги зæрдæ басæттунбæл. Фал неци.

– Мадта дин æз фæууинун кæндзæнæн! – æ дæндæгутæ къæс-къæс кодтонцæ, уотемæй райахæста кизги æ дууæ бидемæй.

– Еуварс, хелагæзæрдæ! – æ гъæлæсидзаг нигъгъæр кодта Дзафи. Æхе ратудта. Æхсæри къотæрти бунмæ багæпп ласта.

– Нæ мин райервæздзæнæ, мæ къохи дæ нур! – сонт гъæр фæккодта Бидолæ дæр æма ибæл æхе ниццавта. Райахæста ин æ хорх. Дзафий цъæхахстæй базмалдæй тар гъæдæ… Уæдта æвваст хуæнхтæ ниййазæлдæнцæ Бидоли гъæрæй:

– Æллæх! Рамардта мæ!..

Скъæфгути гъостæбæл рауадæй Бидоли фæдеси гъæр, фал сæ сæумон адгин хуссæг истун нæ бауагъта. Æрæгиау фæггæппитæ кодтонцæ. Бауадæнцæ се ’мбалмæ. Кæсунцæ æма Бидолæ мардæй лæууй сау нимæтбæл.

Уæдмæ Дзафи зæйцæуæн хонхи тегъи сæрти бахизтæй. Скъæфгутæ балæдæрдтæнцæ гъуддаг, æ фæдбæл ма кастæнцæ… Кумæ ма ’й сурдтайуонцæ! Цæмæн? Сæ бунати лæугæй байзадæнцæ.

– Еу дæр уи æ бунатæй ма фезмæлæд! – кедæр тузмæг гъæлæс сæ хæрдмæ фæххаун кодта.

Фæззиндтæнцæ æма сæ уæлгъос лæудтæнцæ Сослæнбег, Цæппо æма гъæуи фæсевæдæй цалдæр…

 

КÆМÆДÆР

 

Сау æрфгутæ, тæнæг билтæ

Æрдзæй æнцæ лæварæн,

Æгасæй, мæ хор, нæ силгоймæгтæ

Уæхæнттæбæл нæ барæн.

 

Ци римæхсон мæ мед зæрдæ,

Рæсугъд ке дæ, фал кæмæн,

Æвæццæгæн, æскъуд кæрци

Нæ федаун æз дæуæн?

 

Ку мæ уайдæ барæуæдзтæ,

Федауинæ уæд æз дæр.

Тохи уогæй æз æд гæрзтæ,

Нæ уинæ си фæстагдæр!

 

Дзилли размæ устур кадæ

Искæнинæ мæ сæрæн,

Дуйнебæл дæр æлдайрадæн

Куд нæбал уа æрцæуæн.

 

Нæ хуæнхбæсти исцæфсидæ

Сæребари зинг цирагъ.

 

1941 анз.