Адæймаг æ зæруай карæмæ хæстæгæй-хæстæгдæр кæнун ку байдайуй, уæд размæ уоййасæбæл нæ фæккæсуй, фал ахиддæр æ ракæсæ-ракæсæ исуй æ царди евгъуд рæстæгутæмæ… Æ цардвæндаги хабæрттæ æма цаутæ рæстеуæг цæстингасæй лæуарун байдайуй: цæмæйдæрти си боз фæууй, кæцидæрти туххæй ба батæходуй кæнуй, гъома, æндæр хузи, зæрдæмæдзæугæдæрæй мин сæ исаразун ку бантæстайдæ…

Колити Витали дæр, ка ’й зонуй, уотæ лæуаргæ цæстингасæй ракæсидæ æ ирисхъи евгъудтæмæ. Е бæлвурд-бæрæг æй æ исфæлдистадон уадзимистæй дæр. «Таустæ», зæгъгæ, ци новеллитæ бамбурд кодта, уонæй еуеми («Скъолай тургъи») уотæ бабæлдтæй:

«Рæстæг æнæидонæ бæхау æнсæндуй размæ. Разæй – неци, фæстегæй – имисуйнæгти æма фæсмони уолæнтæ.

Кæддæр, скъолай бадгæй, къæразгæй æндæмæ кæсгæй, гъæунги фестунмæ бæллинæ, нур ба еци къæразгæй медæмæ, къласи еунæг хатт ма рабадунмæ, мæ билицъæрттæ хуæрун…»

Еудадзуг æ тæходуйаг  бæлдити ахæсти ке адтæй, уой кой дæр си исервæзидæ æ уадзимистæй беретæми – зæгъæн, е ’мдзæвгæ «Бæлдт»-и:

Бæлдт ниххизтæй арф мæ зæрди,

Æ фæрци дæн цæрæццаг…

Уæдта ма си уотæ дæр загъта:

«Мæ циртбæл дæр, æз, æвæдзи,

Бæлгæ-бæлгæй, æмбæлдзæн…»

Абони Колити Виталий рохс ном имисгæй, хумæтæги нæ кæнæн æ тæходуйаг бæлдити кой. Уомæй нæ уой баханхæ кæнун фæндуй, æма ин цæйбæрцæбæл алæмæти харакет уодиконд адтæй. Æ царди гургъахъ нæдтæбæл рæстуодæй рацæугæй, рæстзæрдæй адæми ’хсæн бацæргæй, æновудæй син сæ цийни дæр æма зини дæр фæллæггадæ кæнгæй, уæддæр æ медсагъæсти ба берæ цæбæлти дæр гъенцъун кодта, хуæрзагадæй ма ин цидæртæ исаразун ке нæ бантæстæй, уой фæдбæл. Æ еци гъенцъун раргом уидæ æ уадзимистæй беретæми. Æма нæ абони дзубанди дæр кæндзинан уонæмæ гæсгæ.

Уæлдай ахиддæр ба æ тæходуйтæй гъенцъун кодта æ хъиамæтгун мади имисгæй. Колити Анфисæ (Текъойти Генай кизги) бæрнон бунæтти фæккосгæй (æ рæстæги адтæй Æхсæрисæри гъæусовети сæрдар), арæхстæй адæми хæццæ рæстзæрдæй архайунмæ, æ арфиаг фæллæнтти æма  æ хуæрзæгъдаудзийнади фæрци адæмæн уарзон адтæй, æ рамæлæти фæсте дæр ма ’й  нерæнгæ дæр æхцæуæнæй имисунцæ… Витали си уомæй сæрустур куд нæ адтæй, фал ин уомæй сæйрагдæр ба – Анфисæ æ Мадæ адтæй.  Гъе уомæ гæсгæ ин уæлдай зæрдрист адтæй, ке си фенæхай æй, æгæр раги банæхстæр æй е ’носон дуйнемæ.

 

Ци зæгъон, ци кæнон, о мæ Мадæ,

Нæбал тасуй мæ коми ме ’взаг.

Ку нæ кæнон де ’ной æрхунбадæ,

Кæд æма мин адтæ мæ зæрдтаг.

 

Кæд æма æнæ мæн нæ бухсисæ,

Æнæ мæн нæ кодтай комидзаг,

Фуни дæр ма хатгай æстъæлфисæ,

Алкæд уогæй мæнæй мæстæйдзаг.

 

Ци уарзтæй мæ уарзтай цæрæнбонти,

Ци катай дæ кодта цæрдинод,

Е мин нур æлхъевуй мæ фæсонтæ,

Е мин нур æрæлваста мæ уод.

 

Къуруйæй дæр дæумæ игъосинæ,

Хъæрæуæй дæр уисæ бони нифс.

Размæ мæ ку тардтай æноси дæр,

Дæ фæсте мæ уæд нур куд уадзис?

 

Зæрдæбæл изди цæгæй ауигъд дæ,

Имисун-ма де ’нкъард цæстингас.

Ду сау циртмæ мæнæй ку фæллигъдтæ,

Цæмæн ма дæн æз ба уодæгас…

 

Колити Витали æ уарзон мадæ Анфиси туххæй берæ зæрдæмæгъаргæ æмдзæвгитæ, æ киунугутæй кæцидæртæй ин æ ном иссирдта. Уотæ, мæнæ ин фæстагмæ ци киунугæ «Дæ армитъæпæнтæ» рацудæй, уомæй дæр – тæккæ райдайæни хецæн фарсбæл си ес финст:

«Мæ фæллонгун мадæ Анфиси рохс ном ерун мæ киунугæй…»

Мæнæ нæ абони радзубандий Виталий уадзимистæй ци дæнцитæ хæссæн, етæ дæр ист æнцæ еци киунугæй…

Æ новеллитæй еуеми («Мади карæ») уотæ финста: «Царди медæгæ алцæмæн дæр ес карæ. Æрмæстдæр еунæг ниййерæг мадæн нæййес карæ. Алли афони дæр нæ гъæугæ кæнуй. Ку райгурæн, ку райрæзæн, нæ кари ку бацæуæн нæхуæдтæ, уæддæр ин нæ зæрдитæй фæххецæн нæ фæууй.

Фал уæлæбæл нæ хæццæ ку нæбал фæууй, бустæги гъæун ба нæ уæд райдайуй, бустæги æнæкарæ ба нин уæд исуй…»

Цудæнцæ, евгъудæнцæ рæстæгутæ, куд нæ си адтайдæ цийнæ дæр æма зин дæр. Фал уæддæр фурти уоди ба нæ нидæндæр кодта зæрдрист, е нæ, фал никки карзæй-карздæр кодта сагъæс:

Дæу еу хатт-ма усмæ фæууинун ма,

Иссæй мæнæн мæ уоди цибæл.

Арази дæн уобæл цард дæттунмæ,

Арази дæн уобæл мæлунбæл…

Зæрдрист адæймагмæ æ медхъурдохæни ци гъудитæ ба нæ фæззиннунцæ, цæбæлти ба нæ расагъæс кæнуй. Æвæдзи, уæхæн уавæри уогæй, ниффинста Витали мæнæ аци рæнгъитæ:

КÆД ФЕМБÆЛДЗИНАН?

(Мæ мадæ Анфисæн)

«Мæ фуни бабæй дæ уидтон æзинæ æхсæвæ. Идзулгæ мæмæ æрбацудтæ. О нæ Мадæ! Мæнæн мæ фæрстæ тонгæ ку кæнунцæ, мæ зæрдæ æ туппуртæй косунгъон ку нæбал æй, медæхсæвæ æстъæлфгæ ку кæнун, бони рохс мæмæ гъаргæ дæр ку нæбал кæнуй, финддæс æма дууинсæй анзей дæргъци мæ дæ армитъæпæнтæй фæлмæнæй, уарзонæй ци адгин комидзæгтæй фæххастай, уони мин мæ фæрстæй ку фæккодтай, уæд ма мæмæ асæги ба ходгæй цæмæн фæззиннис? Æви мин мæ некуцондзийнадæбæл фæхходис?

Дæ цардæмдæргъци цидæриддæр бавзурстай зиндзийнадæй, уони мин мæ рагъмæ æрбагæлстай. Æрмæстдæр сæ ду фæразтай хæссун, мæнæн ба мæ усхъитæ æгæр тæссонд разиндтæнцæ, æгæр раги мæ фæкъкъæдзæ кодта сæ уæзæ. Ци киндæуа? Ци киндæуа?

Адæм бони рохсмæ сæ тæлæнтæ хæссунцæ, мæнæн ба мæ царди æносон бæлдæ дæ фарсмæ цирти хуссун иссæй. Цидæриддæр дин исаразтон мастæй æма зиндзийнадæй, етæ мæхе уодæн æвзаруйнаг фæцæнцæ.

Мади зæрдæ, дан, хатиргæнагæ фæууй. Мадта мин уæд ду цæмæннæ хатир кæнис, дæхемæ мæ цæмæннæ уадзис, цæмæннæ мæ фæййервæзун кæнис аци медхъурдохæнæй?

Цума кæд фембæлдзинан?»

Зæрдæ ниссæццæ уй аци æверхъау загъдæй: «Цума кæд фембæлдзинан?» Адтæй нæ адтæй, уæддæр ин, гъулæггагæн, уотæ рауадæй…

Фарæ æ уæлзæнхон цардæй рахецæн æй Текъойти Аслæнбег, æ мадирвадтæлтæй уæлдай хъæбæрдæр æхцул кæбæл адтæй, еци Аслæнбег. Хъæбæр ибæл фæрристæй Виталий зæрдæ, сауæнгæ ма ибæл не ’гъдæуттæмæ гæсгæ сау дæр бадардта… Æ дууинсæй бонемæ Витали нæ газети ниммухур кодта æ номерæни сагъæстæ, æма уой кæронбæттæни уотæ бакой кодта:

«Аслæнбег… Аслæнбег… Бацудтæ де ’носон дуйнемæ. Корун ди æма ма мин мæ фæстаг курдиадæ исæнхæст кæнæ. Ду ци уæлмæрдти уодзæнæ, уоми æвæрд æй мæ мадæ дæр… Корун ди æма си мæн бæсти хатиртæ ракорæ мæ кæддæри æнæсæрфат миути туххæй. Кæд мин дæумæ гæсгæ ниххатир кæнидæ. Дæу уæлдай гъолондæр уарзт кодта. Æруагæс ми кæнуй, дæумæ байгъосдзæнæй…

Аслæнбег, Аслæнбег… Мæ зæрдæ дæбæл дарун…»

Уотæ рауадæй, æма нур Виталий æ мадæмæ нистауæнтæ хъæртунгæнгутæ нæбал багъæудзæнæй. Æхуæдæг нур æрæнцадæй æ фарсмæ се ’носон дуйней, æма син рæстæгутæ-равгитæ уодзæнæй кæрæдземæн сæ зæрдтагон хабæрттæ фæккæнунæн…

… Æгæр раги ни фæххецæн æй нæ уарзон æмбал æма æмгустгæнæг Колити Витали, æгæр раги банæхстæр æй е ’носон дуйнемæ. Уой дæр – æнæбари. Уомæн æма кæд хъæбæр тæходуйтæ кодта, æхе ихæсгинæй ке рази нимадта, уонæн сæ рæстæги æ зæрди фæндон хуæрзти ке нæ бацудæй, уой фæдбæл, уæддæр фулдæр ба æ мæтæ адтæй уодæгæстæн ма ести хуæрзтæ исаразунбæл. Уæлдайдæр ба – æ бийнонтæн, æ цæуæтæн, уони кæстæртæн. Еудадзуг æ сагъæс, мæтæ адтæй уони барæвдаун, æ царди хабæрттæ уотæ аразун, цæмæй син сæрустурдзийнадæ æма нифсдæттæг уонцæ. Мæнæ æ новеллитæй еуеми («Дзуапп Рохсанæн») куд финста:

«Аци бон сæумæй мин мæ кизгæ Рохсанæ загъта:

– Папæ, ду финсæг дæ, финсæгмæ ба æхца некæд фæууй. Ракæсай иннетæмæ – машинттæ, адгийнæгтæ, махмæ ба…

– Раст зæгъис, мæ бæдолæ, бæргæ, æз дæу фидæ ку нæ адтайнæ, бæргæ, уæхæнтти хузæн мæ цæсгонæй хумæ ку кæнинæ æма думæстæр ку уинæ. Кедæр загъдау, еуетæ сæхе кæми фæттавунцæ артмæ, уоми иннетæ ба содзгæ фæккæнунцæ.

Дæ зæрдæбæл дарæ, хой цæргæси некæд баййевдзæй. Етæ рамæлдзæнцæ, æносмæ нæ цæрдзæнæн æз дæр. Етæ ниууадздзæнцæ мулкитæ, ниууадздзæн дин æз дæр мæ кæдзос цæсгон æма уодæй ратæдзгæ рæнгъитæ. Æрмæстдæр уонæн зиндæр мæлæн уодзæй, сæ берæ мулкитæй сæ хæццæ ке неци хæссунцæ, уомæн. Мæнæн ба æнцон мæлæн уодзæй, мæ устурдæр мулкитæ, мæ рæнгъитæ уæлæбæл адæми зæрдити итудæй изайдзæнцæ. Мæ фæсте сумах – мæ устурдæр мулк. Уони ба æгæр-мæгур зæнæг исгъомбæл кæнунмæ дæр нæ раевдалдæй. Финсæг ке дæн, уой туххæй ба ди хатир некæд ракордзæн».

Махмæ гæсгæ ба, Колити Витали – куд финсæг дæр æма куд адæймаг дæр – уотæ хатир корун некæд некæмæй багъудайдæ æ цардæгасæй дæр, нæ багъæудзæнæй, не ’хсæн ку нæбал æй, уæддæр. Уогæ, не ’хсæн нæбал æй, зæгъгæ, зæгъун дæр æгириддæр раст нæй – е æ уæлзæнхон царди куд уодуæлдайæй фæхъхъиамæт кодта нæ дзиллæн, уомæй, баруагæс уи уæд, сæ зæрдити æ рохс ном æносонгонд уодзæнæй, берæ цæмæйдæрти ’й имисдзинан: «Витали нæ ку уидæ… Витали нæ куд хъæбæр гъæуй…»

Берæ цæйдæрти туххæй ма бæргæ зæгъун æнгъезуй Виталий имисгæй, æ уадзимистæ, куд æ зæрдтагон зæгъуйнæгтæ, уотæ нæуæгæй æма нæуæгæй кæсгæй. Фал нæ нæ равгитæ  цубуркъох кæнунцæ. Æма кæронбæттæни бабæй æ новеллитæй еу «Мæ кæстæри бæллец» æримисæн:

«Фæстаг æнзти фæткæвæрдау иссæй 9-аг Майи Уæлахези бæрæгбони рæстæг паради фæсте æхсæнадон æзмæлд «Æнæмæлгæ полк»-и цуд. Тугъди ка байзадæй, уони хузиститæ фæххæссунцæ сæ фæдонтæ.

Бæрæгбони хуæдразмæ мæ кизги биццеу фелвæстæй нæхемæ. Е цуппæрæймаг къласи ахур кæнуй æма мин тæвдхæлæфæй дзоруй:

– Баба, тагъд дин дæ хузæ исесун гъæуй, æз ба ’й паради хæсдзæн мæ хæццæ.

– Æз ма нерæнги æгас дæн, бæдолæ.

– Неци кæнуй, мардбæл дæ ку банимайонцæ, уæд дæумæ дæр кæд æ гъос еске æрдаридæ, – æ дзубанди балхий кодта мæ фæдон».

Æма ни хъæбæр федарæй æруагæс кæнуй, æ кæстæри еци загъд ке фæррæстмæ уодзæнæй æцæгдзийнадæй – нæ уодзæнæй иронх Колити Виталий рохс ном, æ берæ фæллæнттæ…

 

Æрмæг бацæттæ кодта САКЪИТИ Эльбрус