Иристони æфсæддонтæ 1966 анзи Прибалтики æфсæддон зилди æфсæддон ахурти рæстæг: (галеуæрдигæй рахесæрдæмæ) инæлар-майор ДЗОЦИТИ Барис, болкъон БУТАТИ Барис, инæлар-болкъон ХЕТÆГКАТИ Геуæрги æма хестæр лейтенант БЕРÆГЪТИ Эдуард.

Цæголти Василий ци уадзимистæ исфæлдиста, етæ еугурæй дæр уоййасæбæл алæмæттаг æнцæ, æма сæбæл хецæнæй сæрмагондæй æрдзубанди кæнун дæр бæргæ æнгъезуй, фал уомæн гæнæн нæййес. Еуемæй, газети равгитæ ке нæ ’нцæ, уомæ гæсгæ; иннемæй ба растдæр уодзæнæй, еци уадзимистæ алкедæр æхуæдæг ку бакæса æма син алкедæр æхуæдæг ку исаргъ кæна. Мах ба уæ абони базонгæ кæндзинан, æ исфæлдистадон хъазауати, бæлвурддæрæй ба, æ зундгонд роман «Мæрдтæ дæр истадæнцæ» («И мертвые вставали») ниффинсуни фæдбæл зæгъуйнæгти хæццæ.

Зундгонд куд æй, уотемæй финст æй Мæскуй немуцаг-фашистон æрдонгти нихмæ тугъдтити фæдбæл. Æ сæйраг архайæг ба си иссæй нæ номдзуд æмзæнхон инæлар Хетæгкати Ивани фурт Геуæрги, е финсæгæн æ зæрди адтæй сауæнгæ роман финсунмæ бавналуни размæ дæр. Æ еци фæндæ раст ке адтæй, е ба си никки хъæбæрдæр баруагæс æй фæстæдæри хабæрттæмæ гæсгæ дæр. Уой фæдбæл æнцæ Цæголи-фуртæн æхе зæгъуйнæгтæ.

«ÆМА НИН УСТУР АГЪАЗГÆНÆГ ФÆЦÆЙ…»

– Советон доги нæ бæсти сæйрагдæр газет «Правда»-йи кæддæр  еу уаци бунмæ мæ цæстæ райахæста: «Хетæгкати Геуæрги, инæлар-майор. 1941 анзи 17 декабрь». Дзубанди си цудæй, Мæскуй бунмæ немуц куд дæрæнгонд æрцудæнцæ, уобæл. Æма куд нæ бадес кодтайнæ: «Цума уæддæр уæхæн устур цауи фæдбæл «Правда»-йи радзоруни барæ Хетæги-фуртмæ цæмæн æрхаудтæй?.. Е хумæтæги нæ уодзæнæй…»

Лæмбунæг агорун райдæдтон нæуæг æрмæг. Æрбафтудæй мæмæ Советон Цæдеси дууæ хатти Бæгъатæр инæлар-болкъон Дмитрий Лелюшенкой киунугæ «Уæлахези сæуæхсед». Мæскуй бунмæ тугъдтитæбæл дзоргæй, е кæнуй Хетæги-фурти кой: «Штабмæ куддæр бахъæрттæн, уотæ æрæстæфтæн бæрзонд, хуæрзконд адæймаги. Е лæудтæй мæ комкоммæ. Базудтон болкъон Хетæгкати Ивани фурт Геуæргий – уой размæ дæр зонгæ адтан. Бацийнæ кодтон мæ рагон тугъдон æмбалбæл. Куд рабæрæг æй, уотемæй æй иснисан кодтонцæ 30-аг æфсади артиллерий хецауæй. Фал, уæдмæ еци бунати болкъон Мазанов ке адтæй, уомæ гæсгæ æз исфæндæ кодтон Геуæргий хæццæ радзубанди кæнун, цæмæй æфсади штаби сæргъи æрлæууа. Е æнæзийнадæй исарази æй æма нин уомæй устур агъазгæнæг фæцæй…»

Цæголти Василий кæд æхуæдæг Устур Фидибæстон тугъди архайæг адтæй, æ тæккæ туфулæй-туфулдæрти рацудæнцæ æ тугъдон нæдтæ, æхе рагъбæл æма æхе уодæй ин бавзурста е ’взарæнтæ, уæддæр берæ фæрракæнæ-бакæнæ кодта романбæл косгæй.

«АХСГИАГТÆЙ-АХСГИАГДÆРТÆ ÆВЗАРУН ГЪУДÆЙ…»

ЦÆГОЛТИ Василий (галеуæрдигæй æртиккаг) Прибалтики æфсæддон зилди æфсæддон ахурти архайдта куд тугъдон финсæг.

Æ загъдмæ гæсгæ ин аци уадзимисбæл косун еуемæй æнцон адтæй, иннемæй ба – зин. Æнцон уомæн, æма Цæголи-фурт æхуæдæг адтæй тугъдон архайæг (уой туххæй ин бæлвурддæрæй радзоруйнаг ан нæ газети хæстæгдæр номертæй еуеми). Зин ба ин уомæй адтæй, æма цæбæл финсуйнаг адтæй, уой туххæй имæ уой бæрцæбæл берæ æрмæгутæ æрæмбурд æй, æма уонæй тæккæ гъæугæдæртæ равзарун гъудæй. Е ба ин, куд тугъдон лæгæн, æнцон нæ адтæй – алцидæр си ахсгиаг адтæй. Фал ци гæнæн адтæй – ахсгиагтæй-ахсгиагдæртæ æвзарун гъудæй.

Уоми ба ин зингæ фæййагъаз æй е дæр, æма æ нæуæг романæн æрмæг æмбурд кæнгæй, Цæголи-фурт фембалдæй, ци цаутæбæл финсуйнаг адтæй, уонæми æхуæдæг комкоммæ архайæг ка адтæй æма хабæрттæ бæлвурдæй-бæлвурддæр ка зудтайдæ, еци тугъдон адæймæгути хæццæ ке фембалдæй, е дæр. Сæрмагондæй исфæлдистадон балций ранæхстæр æй сауæнгæ Прибалтикæмæ дæр – уоми æфсæддон зилди командæгæнæг Хетæгкати Геуæргий хæццæ фембæлуни зæрдтæй. Еуцæйбæрцæдæр рæстæг си фæцæй, фембæлдтитæ кодта айдагъ Хетæги-фурти хæццæ нæ, фал ма си не ’мзæнхонтæй еци рæстæг Советон Æфсади рæнгъити е ’фсæддон ихæс ка æнхæст кодта, уони хæццæ дæр.

– Мæ нæуæг уадзимисæн æрмæг æмбурд кæнгæй мин хъæбæр фæййагъаз æнцæ архивтæ, – дзурдта Цæголти Василий. – Хъæбæр берæ дессаг æма бæлвурд гæгъæдитæ си разиндтæй. Тугъдæй уæгъдæ рæстæг сæ финстонцæ штаби æма политикон хайади косгутæ. Рахатæ сæ æма раргом унцæ нæуæг цаутæ æма хабæрттæ, нæуæг бæгъатæртæ. Гъе уотемæй, архивти ци гæгъæдитæ байзадæй, етæ мин устур агъаз фæцæнцæ Хетæги-фурти тугъдон архайд цæститæбæл рауайун кæнунæн.

«ИДАРДДÆР ЦÆУÆН НÆБАЛ ЕС – СÆ ФÆСТЕ МÆСКУ ÆЙ!..»

ЦÆГОЛТИ Василий тугъди рæстæг.

Сæ еуемæй базудтон, нæ 30-аг æфсад ке гъæуай кодта Мæскумæ Цæгат-Нигулæни ’рдигæй æрбацæуæнтæ. Раст еци рауæн знаг гъавта фæззелунмæ Мæскуй цæгатвæрсти, цæмæй ибæл æртумбул адтайдæ. 30-аг æфсади нихмæ æмпурста, танкитæ æма артиллери æхсæз-аст хатти фулдæр кæмæ адтæй, фашистти уæхæн æфсад. Фал ин махонтæ еци зин уавæрти, хъæбæр уæззау тугъдтити бундæрæн кодтонцæ æ танкитæ, æма ’й æруорæдтонцæ къанау Волгæ-Мæскуй билгæрæнттæбæл, æма не ’фсæдтæ еу ампъез дæр фæстæмæ нæбал ракодтонцæ: советон тугъдонтæ ’й сæхецæн хъæбæр карзæй ниллух кодтонцæ: идарддæр фæстæмæ цæуæн нæбал ес – сæ фæсте адтæй Мæску æй!..

Советон Уæлдæр командæкæнуйнадæ цæттæ кодта аци рауæн немуцаг æфсæдтæн агъазиау цæф никкæнун. 30-аг æфсади галеуæрдигæй лæууæг æфсæдтæй арæзт æрцудæй сæрмагонд къуар æма ’й бабарæ кодтонцæ штаби хецау Хетæгкати Геуæргийæн. Къуари размæ æвæрд æрцудæй ихæс: немуцаг-фашистон федæрттæ батонун, Рогачево райсун æма Клинмæ бахъæртун.

Архиви документтæй еу æвдесуй, æфсади штаб æма комкоммæ æ хецау Хетæги-фурт немуцаг-фашистон æрбалæборгути уоми архайæг æрдонгтæ ниддæрæн кæнунæн ци зундгин нивæзт исаразтонцæ, уой. Æма 1941 анзи 6 декабри сæумæй æхсæз сахаттебæл советон æфсæддон хæйттæ размæ ралæгарстонцæ.

Хетæгкати Геуæрги разамунд кæмæн лæвардта, еци æфсæдти къуар æртæ бонемæ байста фашистти еуæндæс танки, цуппæрдæс дзармадзани, дууинсæй хуæдтолги, берæ уацайрæгтæ. Еци къуар 14 декабри байахæста Рогачево æма æхе исаразта Клинмæ, знаги бундзагъд кæнгæй.

«Æ БАРДЗУРДТÆ АДТÆНЦÆ ХУÆРЗ ЦУБУР, БÆЛВУРД, АРФГЪУДИГИН…»

ЦÆГОЛТИ Василий (галеуæрдигæй фиццаг) æ тугъдон æмбæлтти хæццæ Устур Фидибæстон тугъди рæстæг.

Хъæбæр уазалтæ адтæй еци зумæг, тугъдонтæ хъæбæр устур зиндзийнæдтæ æма гъезæмæрттæ æвзурстонцæ, фал сæ Хетæги-фурт æ дзурд æма æхе архайдæй нифсгун æма разæнгард кодта, еци зин уавæри дæр знагбæл уæлахез кæнунмæ. Æ бардзурдтæ адтæнцæ хуæрзцубур, бæлвурд, арфгъудигин. Æ дæлбарæ адæмæй агурдта, цæмæй сæ размæ æвæрд ихæслæвæрдтæ æма бардзурдтæ æнæгъæнæй дæр куд гъудæй, уотæ æнхæстгонд цудайуонцæ. Домагæ командир адтæй.

Мæнæ куд финста æ телеграммитæй еуеми болкъон Ротмистровмæ: «Ниххатиргæнæн кæмæн нæййес, уæхæн лæгъуз хабар нин игъосун кæнис къуари туххæй… Командæкæнуйнадæ ди домуй фæстæмæ еу ампъез дæр нæ ракæнун, æндиудæй, бæгъатæрæй архайун. Изæрмæ дæ ихæс исæнхæст кæнæ!..»

Кенæ иннæ финстæг – болкъон Чанчабидземæ: «Знаг ледзуй, цуд фæттагъддæр кæнæ, байахæссæ Терлево-Слобода… Еунæг немуцаги дæр ма рауадзæ, бæхгин æфсад размæ ракæнæ. Дæ архайд æй хъæбæр дзæндæл, лæгъуз. Дзуапп ди байагордзæнæн…»

Никкидæр ма берæ æндæр цæмæдесаг документтæ æма æвдесæнтæ… Цæйбæрцæбæл фулдæр сæ рахатæ-бахатæ кодтон, уойбæрцæбæл никки хуæздæр лæдæрдтæн, не ’мбæстон Мæскуй бунмæ уæззау тугъдтити архайдæн уоййасæбæл бæрзонд аргъ цæмæн кодта, уой.

Мæскуй рæбун немуц дæрæнгонд æрцудæнцæ. Хетæгкати Геуæрги æрлæудтæй Хонсари фронти æфсæдтæй еуей штаби сæргъи. Еци куст дæр ахсгиаг куд нæ адтæй, фал уæддæр командир командир æй, комкоммæ æхуæдæг ку архайидæ тугъдон гъуддæгути, лæгæй-лæгмæ знаги нихмæ ку лæууидæ, е æй фæндуй. Æма Геуæрги ракурдта, цæмæй æй рарветонцæ дивизий командирæй. Æма ин ци дивизи бабарæ кодтонцæ, уой хæццæ фæццудæй Волги билгæрæнттæй ба сауæнгæ Берлинмæ, знагæн бæрзæйсæттæн цæфтæ кæнгæй.

«РАВДИСТА ЛÆГДЗИЙНАДÆ, НИФС ÆМА АРÆХСТДЗИЙНАДÆ…»

Аци дивизи немуцаг-фашистон æрбалæборгутæй ку исуæгъдæ кодта украинаг сахар Запорожье, уæд ин е ’скъуæлхтдзийнадæн бæрзонд аргъ искæнгæй, лæвæрд æрцудæй еци сахари ном. Иссæй ма гвардион дæр. Исаккаг ин кодтонцæ Богдан Хмельницкийи орден. Аци дивизий сæргъи уогæй, Хетæгкати Геуæргийæн исаккаг кодтонцæ Советон Цæдеси Бæгъатæри кадгин ном. Не ’мзæнхони æскъуæлхтдзийнæдтæ лæмбунæг æвдист æнцæ, маршæл Чуйков æ къох кæми бафинста, еци гæгъæдий.

Загъд ес уотæ: «Хетæгкати Геуæрги немуцаг-фашистон æрбалæборгути нихмæ тугъдтити равдиста устур лæгдзийнадæ, нифс æма, тугъдон разамонæги агъазиау арæхстдзийнадæ. Командæ кæмæн кæнуй, еци дивизи 1945 анзи 17 январи батудта, Могушеви плацдарми цæугæдон Висли хорнигулæн билгæрон немуцаг-фашистон æрдонгтæ ци федæрттæ исаразтонцæ, уони.

Хетæги-фурти разамундæй дивизий хæйттæ, знагæн æ хъæбæр федаргонд бунæттæ æма ин æ нихмæлæуддзийнадæ сæтгæй, æнтæстгинæй байстонцæ Геленуви размæ фиццаг федæртти æртæ траншейи, уæдта дуккаг федар дæр. Бæгъатæр æма нифсгун инæлари разамундæй дивизи æдæрсгæй саста знаги федæрттæ, æма ин устур зæрантæ хæсгæй, æнтæстгинæй æмпурста размæ. Хетæги-фурти дæсни хъæппæресæй, æ арæхстдзийнадæ æма бæгъатæрдзийнади фæрци се ’фсæддон хай уæлдайгунтæй исæнхæст кодта, æ размæ ци ихæстæ æвæрд адтæй, уони еугурей дæр».

…Размæмпурсæн рауæнтæмæ е ’фсæдтæ сахар Лодзи бунмæ бакодта, знаг сæ куд не ’рæстæфтайдæ, уотемæй æма имæ æнæнгъæлти бампурста. Знаг æрцудæй дæрæнгонд. 1945 анзи 19 январи Лодзь исуæгъдæ кодта Хетæги-фурти дивизи. Æнæрлæугæй дивизи идарддæр сурдта фашистти, æмгъудæй раздæр еци-еу хизт бакодта цæугæдон Варти сæрти, знаги си æрфедар кæнун нæ бауагъта… 25 январи æмбал Хетæги-фурти дивизи бампурста сахар Познанмæ æма бæгъатæр тохи бацудæй, не ’фсæдтæ кæбæл æртумбул æнцæ, знаги хæццæ еци федар Цитадели..

Гитлерон Германи бундæрæнгонд ку ’рцудæй, æ уæраги сæртæбæл ку ’рлæудтæй, уæддæр Хетæгкати Геуæргийæн тугъд нæма рахецæн æй. Идард Искæсæнмæ, япойнаг милитаристти дæрæн кæнунмæ рандæй е ’фсæддонти хæццæ…

…Гъе уотæ мин еу гæгъæди инней фæдбæл æвдесæн фæккодтонцæ нæ адæми номдзуд бæгъатæр, æфсади инæлар Хетæгкати Ивани фурт Геуæргий тугъдон хабæрттæн.

Æз имæ уалдзæги иуазæгуати фæдтæн мæйæ æма æрдæгмæ хæстæг. Фембалдтæн æ хæццæ тугъди ка адтæй, хуарз æй ка зонуй, уæхæн адæймæгути хæццæ дæр. Æхцæуæн мин адтæй не ’мзæнхонтæ инæлар Дзоцити Бариси, болкъон Бутати Бариси æма ма нæ æндæр æмзæнхон æфсæддон архайгути хæццæ фембæлун дæр. Берæ зæрдæбæлбадаруйнаг хабæрттæ си фегъустон.

ФÆСДЗУРД

«АХСГИАГ ÆЙ НÆ ФИДИБÆСТИ НАМУС ЗОНУН  ÆМА СИ СÆРУСТУР УН…»

Цæголти Василий æ радзубандий кæронбæттæни ма куд загъта, уотемæй, нæ Райгурæн бæсти сæрбæлтау рæстуодæй ка бахъазауат кодта, уони рохс нæмттæ нин уотид имисуйнаг куд нæ уонцæ, фал нин нæ зундирахаст рæстмæ цардгъонгæнæг куд уонцæ, уой хæццæ кæрæй-кæронмæ арази ан. Е æнæмæнгæ  æнхæст кæнуйнаг ихæс æй, уæлдайдæр ба абони, Устур Фидибæстон тугъди цаути æцæгдзийнадæ усхъуммитæгæнæг æма цъифкалæн финститæ æгæр ке исберæ ’нцæ, уомæ гæсгæ. Еци илгъагдзийнæдтæ фæлдахгутæн сæ нет бæлвурд æй – нæ Цитгин Уæлахези алæмæтдзийнадæ цæстифтуд кæнун, цæмæй нæ кæстæртæн нæ фидтæлти кадæ æма намус иснецæййаг уонцæ, æма сæ хæрайнаг фудвæндити амæттаг исуонцæ. Фал син уомæй неци рауайдзæнæй. Е еугуремæй дæр – айдагъ нæ бæсти медæгæ нæ, фал æнæгъæнæ дуйней æрвонггъудигæнæг дзиллитæй дæр – æруагæс кæнуй, не ’хсаргин тугъдонтæ сæрмагонд æфсæддон операций табуйаг ихæстæ æнхæст кæнгæй, нæ фидтæлти хузæн куд уодуæлдайæй архайунцæ нæ Фидибæсти сæрбæлтау, фудæзнæгти хæрандзийнадæй æй багъæуай кæнун. Æма аци уавæрти ба уæлдай ахсгиаг æй нæ Фидибæсти тугъдон намуси хабæрттæ никки бæлвурддæрæй зонун æма си сæрустур ун, нæ кæстæрти зундирахастмæ сæ хъæртун кæнун. Гъо, уой туххæй агъазиау куст арæзт цæуй, фал… Игъустгонд литературон æртасæг В. Кардин кæддæр уотæ финста: «Великая Отечественная война – вершина, с которой просматривается даль по обе стороны. О войне мы знаем больше, чем о каком-либо ином периоде недалекой истории. Но меньше, чем должны…»

Æма аци загъд ба, махмæ гæсгæ, комкоммæ ихæслæвæрди хузæн æй нæ нуриккон исфæлдистадон косгутæн.

Æрмæг мухурмæ бацæттæ кодта ХЕКЪИЛАТИ Маринæ