Абони идарддæр мухур кæнæн Устур Фидибæстон тугъди архайæг, нæ республики бæхтæдаруйнади къабазæ райаразгутæй еу, Хъулати Буцкой фурт Валодий (1915-1988) финст уац. Финст æрцудæй евгъуд æноси кæрони, цидæртæ си, æвæдзи, фæббæлвурддæркæнуйнаг æнцæ, фал си уæддæр неци раййивтан – е нæ истори æй, æма си ци куд адтæй, уотемæй æй гъæуама зонæн. Аци æрмæги фиццаг хай ба кæсетæ нæ газети 2025 анзи 49-аг номери.

Колхозти разамонгутæ бадзурдмæ гæсгæ æрбаластонцæ хуасæ (еу æфсæн – тоннæ) æма дæргъæй-дæргъæмæ бæрзонд рагъ фæззиндтæй сарамæ хæстæг. Уогæ адтæй цæлхдортæ дæр кедæрти ’рдигæй, æма еумæйаг бæхæргъау æрбунæттон кæнунбæл хъазауатонæй архайгути багъудæй берæ хед ракалун, цæмæй гъуддаг гъæугæ хузи арæзт æрцудайдæ, уобæл. Мах дæр, гъома, зоотехникти, дзæвгарæ æнæгъæуаги «æхсилкъитæн» ниббухсун багъудæй. Фал, цидæр адтæй, уæддæр фермæ райдæдта косун – нæ гъезæмæрттæ нæ фæдздзæгъæли ’нцæ. Мартъий æфситæ зайун райдæдтонцæ. Уæдмæ син цæттæгонд æрцудæй бунат. Уоми син алкæддæр дардтонцæ арф листæн сор кæдзос гъæмпæй, сæ кæвдæсти ба – хуасæн æ хуæздæрæй.

ЗÆРДРОХС АДТАН, ÆМЗУНД-ÆМВÆНДÆЙ ФÆЛЛОЙНÆ КОДТАН…

Мартъий кæрони еумæйаг бæхæргъаумæ Паддзахадон бæхдонæй æрбакодтонцæ æхсæз кæсгон æма дууæ араббаг урси. Æргъаугæстæн æнæгъæнæ анзи дæргъи еци рæстæгæй агъаззагдæр æма зиндæр нæййес: цалинмæ урс æ æфсити бали медæгæ кæрæдзей хæццæ балимæн уонцæ æма кæрæдземæй мабал хецæн кæнонцæ, уобæл рацæуй дууæ къуæрей бæрцæ. Æма еци рæстæг æргъаугæс гъæуама алкæддæр саргъи бæхбæл гæппæрвонгæй бада. Фал урситæ сæ «бийнонтæбæл» ку исæновуд унцæ, уæд æргъауи еугур балтæмæ цæстæ дарнунæн еу æргъаугæс дæр фагæ фæууй. Уомæн æма алли æфсити балæн дæр урсæн æхецæй хуæздæр æргъаугæс зин иссерæн æй. Е æ къуарæй раледзун неке бауадздзæнæй, сирд ку фæззинна, уæд æ «бийнонти» уайтæккæдæр рамбурд кæндзæнæй, багъæуай сæ кæндзæнæй. Маргæ дæр ракæнуй берæгъи æ сæфтæгутæй, æ дæндæгутæй. Урсмæ дон ниуазун ку æрцæуй, уæд æ хеуæнтти рамбурд кæнуй æма сæ раскъæруй донмæ. Æхуæдæг ку баниуазуй, уæд бангъæлмæ кæсуй цалинмæ сæ еугур дæр бафсæдонцæ, уæдмæ. Уæдта сæ фæстæмæ хезнæмæ æрбаскъæруй. Æз мæхе цæститæй еу æма дууæ хатти нæ фæууидтон мæнæ уæхæн нивæ: æфс зайуй, урс æ рази гæси хузæн лæууй. Уалинмæ æ æфсити бал хезгæ-хезгæй рапурх æй, райидард æй. Урс уой ку рауидта, уæд сæ æрбатумбул кæнунмæ фæннæхстæр æй. Фæууидтон, байраги ка рæвдауй, уæхæн урситæ дæр… Нæййес нимæдзæ бæхи дессаги хуарз менеугутæн.

Аци еумæйаг фермæ мах (Плещевенко, Синяпкин æма æз) ахид бæрæг кодтан æма зæрдрохс адтан, алли гъæути минæвæрттæ си куд зæрдиагæй, куд хæларæй фæллойнæ кодтонцæ, уомæй. Зумæг хъæбæр хуарз бæрæггæнæнти хæццæ рарвистонцæ, еунæг бæх дæр си нæ фæгъгъудæй. Агъазиаудæр фæстеуæг рабæрæг æй 1948 анзи уалдзæги: дæс æма æхсæзинсæйемæ хæстæг деденгути хузæн тæмæнтæкалгæ байраги!..

Раздæр ма кодтон Зæронд Бæтæхъой Фидарати бæхæргъауи кой. Арæхъи рæгътæ ке хонунцæ, етæ, мæн æрдигонау, æнцæ æрдзи лæвар сæрмагондæй бæхæргъæуттæ дарунæн. Æма уоми рагæй дардтонцæ бæхæргъæуттæ. Хастонцæ си саргъи бæхтæ, уаргъи бæхтæ, уæрдуни бæхтæ. Уæхæн бæхтæ хуарз адтæнцæ æфсадæн дæр: уæхæнттæбæл бадтæнцæ, Дзæрæхохти Хаджи-Мурат эскадрони командирæй кæми адтæй, еци «Гъæддаг дивизи»-й дæр.

САБИХИ ÆМА Е ‘МГУСТГÆНГУТИ ФÆЛЛÆНТТÆ ФÆРРÆСТМÆ ‘НЦÆ

Заманхъули ма, колхоз исаразуни рæстæги си ци бæхтæ байзадæй, уонæн сæ хуæздæртæй рацæргæ лæг Хъусати Сабих æртумбул кодта æргъау. 1937 анзи æз Цæгат Иристони АССР-и зæнхкусти адæмон комиссарадон зоотехникæй кустон æма уæд базонгæ дæн Сабихи хæццæ дæр æма е ’ргъауи хæццæ дæр. Уæди рæстæгути Сурх Æфсадæн алли анз лæвардта 20-30 саргъгин бæхи.

Заманхъули фæсевæдæй берæ сахъигурдтæ цудæнцæ службæ кæнунмæ бæхгин æфсадмæ. Е хумæтæги нæ адтæй: коллективизаций размæ, зæгъун æнгъезуй, алли хæдзари дæр адтæй хуарз саргъгин бæх æма биццеутæ гъомбæл кодтонцæ саргъгин бæхбæл бадгæй. Еци биццеутæй адтæнцæ Дзусати Мæхæмæти фурттæ Ибрагим (фæстæдæр иссæй номдзуд тæхæг, инæлар æма Советон Цæдеси Бæгъатæр) æма Хаджимурзæ, бæхтæбæл бадгæй аллихузон гъæзтити айдагъ Иристони нæ, фал еугур Кавкази еристи дæр фиццаг бунæттæ ка ахæста, етæ…

Устур Фидибæстон тугъди дзамани немуцаг-фашистон æрбалæборгутæ 1942 анзи Цæгат Иристони зæнхæмæ ку æрбайервазтæнцæ, сауæнгæ уæди уæнгæ Сабих е ’ргъауи хуæздæр æфситæй багъæуай кодта сæдæмæ хæстæг. Нур знæгти фæззиндмæ гæсгæ тæссаг уавæрти ба ’й æхе хузæн зæронд æмбæлтти хæццæ багъудæй никки устурдæр лæгдзийнадæ равдесун. Æргъаугæстæн равардтонцæ гæрзтæ… Цубур дзурдæй, сæхе исцæттæ кодтонцæ тæссаг балцимæ – хъазар бæхтæ фæййервæзун кæнунмæ. Уæдта Сабих е ’мбæлттæй еуей хæццæ байагурдта æма иссирдта хуæнхти (Иристони æма Мæхъæли) арæнтæбæл – хъæбæр зин бацæуæн кумæ адтæй, еу уæхæн æрдозæ. Сæ бæхти æргъау кумæ раскъæрунмæ гъавтонцæ, уой æгириддæр некæмæн исгъæр кодтонцæ, уотемæй «фæццидæр æнцæ». Сабих æма е ’мбæлттæ дзаумауæй, тохæнгарзæй, хуайрагæй ци гъудæй, уони сæ хæццæ фæлластонцæ. Сæ еци сосæгдзийнадæ лæдæрд адтæй, фал уæддæр разиндтæй, æргъау, дан, немуци амæттаг фæцæй, зæгъгæ, дам-думтæ ка дзæнгæда кодта, уæхæн таусгæнгутæ дæр.

Айдагъдæр 1943 анзи рагуалдзæги, раст цума зæнхи скъудæй февзурдæнцæ, уотæ фæззиндтæнцæ Сабих æма е ’мбæлттæ се ’ргъауи хæццæ.

Æз Сабихи бабæрæг кодтон 1947 анзи майи. Баййафтон æй æфсити балтæй еуей рази: фудхузтæ, рацæргæ, фал хуæрзконд æма иуонгрæуæг лæг фæлорс курæт æма нимæтходи федар æма гурведауцæй бадтæй сурх бæхбæл. Бæхæй æрхизтæй æма кæрæдзей нихъхъури кодтан. Уалдзæги кæрдæгæй æфсес бæхтæ сæ фари фест калд фæцæнцæ. Майи гъар уарунтæ сæ хуарз ниртадтонцæ. Ци ма уайдæ уонæмæ кæсунæй хуæздæр! Еу-æртæанздзуд æфси рази Сабих æрлæудтæй, æ цæстингас  фæррайдзаст æй, уотемæй цийнæйдзагæй ку зæгъидæ:

– Бакæсай уартæ уомæ, – киндздзон кизги хузæн нæй?

Раст еци сахат æ даргъ бæрзæй къæлæти хузæн ракодта, уотемæй сæппæй æрбахæстæг æй саубæрцæ урс (гареми «сах») æма нæмæ хуррутгæнгæ дзангъирæй кæсуй.

– Куд нæ ’й, Сабих, фал «коруйнаг кизгæ» нур нæуæг киндзæй рагæпп кодта, æма мæмæ æ сæрихецау æ рази футтитæ кæнуй.

Рохсаг уæд, Сабих. Минкъий нæ фæццардæй. Фал мæнмæ уæддæр уотæ кæсуй: 50-аг æнзти æргъау кунæггæнгæ ке рацудæй, бæхмæ уазал цæстæй кæсун ке райдæдтонцæ, еци цаутæ ин фæццубурдæр кодтонцæ æ царди бæнттæ.

А фæстаг æнзти еу æма дууæ хатти нæ дзурдтон лæгæй -лæгмæ Заманхъули разамонгути хæццæ, уæдта газетти фæрстæбæл дæр æма радиойæй дæр, нæуæгæй райрæзун кæнетæ разагъди хуæрзмуггаг æфсити æргъау, зæгъгæ. Еци гъуддаги фæййагъаз кæнунмæ цæттæ ’нцæ Беслæни гъæуи завод æма Паддзахадон бæхдонæ. Æнæмæнгæ разиннидæ Заманхъули, уæхæн фермæ бадзурди бундорбæл æхемæ аренди ка райса, уæхæн бийнонтæ, амалгъонти къуар.

…Паддзахадон бæхдонæ, зæгъæн ес, нур дæс æма инсæй анземæй фулдæр æй зин уавæрти. Е æй, нæ республики хецауадæ бæх иронхуати ке фæууагътонцæ, уой фуд. Куд гъæуама бухсæн идарддæр: нæ синхæгтæ Кæсæг-Балхъармæ бæхтæ инсæй минемæй фулдæр ес, махмæ ба – æдеугурæй цуппар мини!

БЕСЛÆНИ БÆХТÆДАРÆН ЗАВОД БÆРГÆ ИСАРАЗТОНЦÆ, ФАЛ…

Рагæй ардæмæ Беслæни хорискæсæни ’рдигæй агъазиау фæзи догъуат адтæй. Кæддæр си догъи æгъдæуттæ хуарз зонгутæ æма догъаразгутæ готонæй æртæ версти зеллаг æрханхæ кодтонцæ. Уой  фæсте æй анзæй-анзмæ еудадзуг нæуæг кодтонцæ. Ами устур бæрæгбæнтти берæ дзиллæ æрæмбурд уиуонцæ алфамбулай гъæутæй æма догъ догъи фæдбæл æскъардтонцæ. Сæ нисан ба адтæй, мæнгæ дуйнейæй ка рахецæн æй, уони ном иссерун: мæрдгинтæ догъи архайгутæн лæварæн æрæвæриуонцæ марди есбонæй алцитæ: саргъи бæх, саргъ æд идонæ, нимæт, хъæма æд ронæ, цохъа æма курæт, цулухътæ кенæ сæракæй хуæдбун зæнгæйттæ.

Уотæ мæмæ кæсуй, æма аци æгъдау иснæуæг кæнун гъæуй. Хиститæ æма циртитæбæл æгæр берæ фæрæзнитæ харз кæнуни бæсти марди номбæл догъ уадзун берæ аййевдæр нæй?

Нæ республики бæхдаруйнади къабази разамонæг Тускъати Александри хæццæ 1947 анзи нæ хецауадæмæ фæндæ бахастан хуæрзмуггаг бæхти завод исаразуни туххæй. Еци гъуддаги фæдбæл Цæгат Иристони хецауади курдиадæбæл Мæскуй исарази ’нцæ, æма завод Ацалухъи æрбунат кодта. Мæн уордæмæ æрвистонцæ зоотехникæй. Фæндгæ мæ бæргæ кодта, фал нæ исарази дæн, – æргомæй син загътон: директорæй ке иснисан кодтонцæ, уой хæццæ мæ бон неци исаразун бауодзæнæй, зæгъгæ…

Номдзуд æфсæддон æма паддзахадон архайæг С.М. Буденный 1951 анзи (уæди Советон Цæдеси гъæууон хæдзаради министри хуæдæййевæг бæхдаруни гъуддаги) рагуалдзæги иссудæй заводмæ. Æз еци рæстæг Мæскуй Еугурцæдесон бæхкусти наукон-æртасæн институти аспирант адтæн æма мин, Буденныйи хæццæ Ацалухъи ка адтæй ме ’мбæлттæй, е радзурдта: бæхтæ баййафтан æнæзилдæй, хæдзарадæ – æдзæллагæй… Буденный мæстæй цæхæртæ калдта. Директор ба хатир ракоруни бæсти лигъстæ кæнунбæл исхуæстæй: «Семен Михайлович, может позавтракайте?» Буденный бустæги исмæстгун æй, директори ’рдæмæ æ устур æнгулдзæй амонгæй, гъæрæй загъта: «Уберите этого негодяя. Завод закрыть!..»

Раст цума мæхе фудæй æрцудæй аци хабар, уотæ къæндзæстугæй имæ игъустон. Ходуйнаг æнæгъæнæ Иристонæн! Директори ном уомæн нæ зæгъун, æма уомæй фулдæр фудгин адтæнцæ, еци бунати æй ка ниввардта, етæ. Уотемæй фæффудевгед ан нæ еци замманай кустуатæй – бæхти фиццаг заводæй.

АДТÆЙ НÆ АДТÆЙ, УÆДДÆР НИН НÆ ФÆНДИ РÆСТАДÆ БАЛÆДÆРДТÆНЦÆ

Айдагъдæр ма нин æ номер байзадæй… Æма фараст анзи  фенгъæлмæ кастæй бæхти нæуæг заводмæ. Еци номер –8– æвæрд æй нури Беслæйнаг кæдзостог бæхти заводбæл.  Фæндзайæймаг æнзти дууинсæй урси фагæ бæхдонæ исаразтонцæ, ци догъуати кой ракодтон, еци зеллаги æмбауæр хорискæсæн æрдигæй. 1958 анзи догъуати исаразтонцæ гъæдин бадæнтæ (трибунитæ) æртæ мин адæймаги фагæ.  Уонæн се ’хсæн ба дууæуæладзугон бæстихай æмбæрзт трибуни хæццæ – кадгин иуазгутæн. Æ фарсмæ – догъон тæрхонгæнгутæн халагъодæ. Еу дзурдæй, фæззиндтæй нæмæ æцæг догъуат – ипподром. Устур надæй ипподроммæ – дзæбæх над, æ фæрсти «æвзестæ» гæдибæлæсти аллейитæ. Уонæбæл уæлдай хъазауатæй байархайдтонцæ Тускъати Александр æма Дзалати Хъазбег беслæйнæгти хæццæ. Тускъай-фурт абони, гъулæггагæн, не ’хсæн нæбал æй, рохсаг уæд. Æ фæсмæрдæ  цалдæр хатти бахастон фæндæ: еци аллейæн æнгъезуй Тускъати Александри ном раттун. Фал, æ еци арфиаг гъуддаг кæмæй аразгæй, уони нæма райевдалдæй.

Цæмæдесæн  байзадæй Иристони уæхæн загъд: кадæр, дан, æнæ галæй кæвдæстæ бидта. Раст уотæ рауадæй мах гъуддаг дæр: догъуат æррæвдзæ кодтан, догъон бæхтæ нæмæ бустæги  ку искунæг æнцæ, уæд. Еци уавæрбæл уæззау гъудити æфтуйунцæ, бæхбæл уæлдай æновуд ка адтæй, æма ма нерæнгæ дæр æй, етæ. Фæззиндтæй бæлдæ: гъæуама Иристонмæ уа хумæтæги догъон бæхтæ нæ, фал зæнхи цъарæбæл тæккæ уайагæдæр ка ’й, еци англисаг кæдзостог бæхти муггаг! Еци бæлдæ багъардта уæди Цæгат Иристони разамундмæ дæр æма разæнгардæй февналдтонцæ бæхкустади дæснити фæндæ царди рауадзунбæл.

Уотæ рауадæй æма 1959 анзи райдайæнæй æз кустон еугурцæдесон бæхкустади наукон-æртасæн институти (ВНИИК-и) Мæскуй. Еци анзи уалдзæги мæмæ уордæмæ æрбацудæй Тускъати Тимофейи фурт Александр. Е уæд Советон Цæдеси хецауадæмæ бадæттунмæ æрласта Цæгат Иристони хецауади курдиадæ, гъæугæ гæгъæдити хæццæ. Еумæ бацудан уæди гъæууон хæдзаради министради бæхкустади хайади сæргълæууæг Петр Прохорович Парышевмæ – уомæй райдайуйнаг адтæй гъуддаг. Е куддæр гæгъæдитæмæ ’ркастæй, уотæ æхцæуæнæй курдиадæ рацæттæ кодта министрмæ æма си нæхе рази æ къох æрæвардта. Парышевæй устур арфиагæй байзадан. 1960 анзи фæззæги (10 сентябри) Советон Цæдеси Министрти Совети унаффæмæ гæсгæ арæзт æрцудæй «Беслæйнаг Паддзахадон кæдзостог бæхдарæн 8-аг завод». Нуртæккæ Иристони аци хæдзарадæй кадгиндæр гъæууонхæдзарадон кустуат, æвæдзи, нæ разиндзæнæй. Е ’скъуæлхтдзийнæдтæй сæрустур фæууæн, æ къулумпитæ ба нæ къæндзæстуг фæккæнунцæ. Завод зундгонд æй сауæнгæ фæсарæнти дæр: Германийæй, Италийæй æма æндæр паддзахæдтæй ес хуæрзеугутæ бæхти заводæн.

Дæс æма инсæй  анзи æнхæст кæнуй аци анз заводбæл. Хе равдесунæн е минкъий рæстæг нæй. Фал иннæ бæхдарæн заводи хæццæ рабаргæй берæ дæр нæй. Воронежи губерний граф Алексей Орлов байгон кодта зæнхи цъарæбæл устурдæр æма зундгонддæр бæхдарæн завод 1776 анзи. Уоми бæхдæнттæ, зæгъæн, фæд-фæди  сæ æрæвæрæ, уæд сæ дæргъæ адтæй æртæ верстемæй фулдæр! Æрæмбурд си кодта æртæ минемæ хæстæг хуæрзмуггаг æфситæ. Уонæй берæ фелхæдта Турки, Англиси, Голландий, Франций, Испаний æма æндæр европаг паддзахæдти, уомæй ба  тæккæ хъазардæртæ. Зæгъæн, Турки ке балхæдта, уони хæццæ адтæй араббаг урс Сметанкæ. Уобæл Орлов бафиста æвзестæ æхцайæй 60 мин соми æма ’й уордигæй Воронежмæ æрбакодтонцæ 100 гæрзефтонг хъазахъаги.

Еци заводи Орловæн æхе амундмæ гæсгæ æ цагъайрæгтæ рауагътонцæ дууæ хъæбæр хуарз бæхи муггаги, зæнхи цъарæбæл сæ ном кæмæн райгъустæй, еци саргъибæхти æма сæппой бæхти муггæгтæ (орловская верховая, орловская рысистая). Орлови сæппой уайæг бæхтæ нæудæсæймаг æноси æмбесмæ æнæгъæнæ Уæрæсей уотæ фæххæлеу æнцæ, æма нуртæккæ дæр минкъийдæр нæ ахедунцæ. Орлов уартæ кæд æма кæд  ци завод искодта 214 анзей размæ, е нур дæр ма цардгъон æй.

Англисаг кæдзостог догъонти заводтæй дæр нæ Цæдеси ес, æ 150 анзей бæрæгбон ка рарвиста, уæхæнттæ.

НÆ ДОГЪОНТÆ – ДУЙНЕЙ ЕУГУРЕМÆЙ ХУÆЗДÆРТÆ ИССÆНЦÆ…

Ци заводти кой ракодтон, уони хæццæ рабаргæй Беслæни завод нерæнгæ «сувæллон» æй. Райдайæни бал Тускъати Александр æма Дзалати Хъазбег (заводи байгонæй сæйраг зоотехник, уæдта аст анзей дæргъи ба æ директор) еугай-дугаййæй фембурд кодтонцæ дæс æма инсæй  æфси. Æ хуæздæрти ка дæттуй, фал уæддæр цалдæр хуарз æфси цæстуарзонæй балæвар кодтонцæ Кæсæги завод (æ уæди директор æрæдойнаг Саламти Дзаккей фурт Аврам) æма кубайнаг номдзуд завод «Восход» (æ уæди директор Вениамин Вениамини фурт Иванов).

Советон Цæдеси бæхти муггаг хуæрзгъæдæдæр кæнуни гъуддаги æнтæстгинæй ка бафæллойнæ кодта, уонæн сæ тæккæ зингæдæртæ ’нцæ Саламти Аврам æма Вениамин Иванов. Æма мæ фæндуй, аци дууæ цитгийнаг лæгей цардвæндаги хабæртти хæццæ уæ уæддæр цубурæй базонгæ кæнун.

Аврам, æ фиди æнсувæри фурт Самсони амунд æнхæст кæнгæй, е ’ригон æнзтæй æ рамæлæти бони уæнгæ (1913-1988) æ цард исбаста англисаг догъон бæхтæ хæссуни гъуддаги хæццæ. 1937 анзи каст фæцæй Пятигорски бæхкустади институт. Уой фæсте адтæй Ессентуки кæдзостог бæхти заводи æма Пятигорски ипподроми зоотехник. Устур Фидибæстон тугъди рæстæг тугъдон архæйдтитæ аци рауæнтæмæ ку ’рбахъæрттæнцæ, уæд зæронд тренер Хестанти Алексейи фурт Тасолтани хæццæ ипподроми ци кæдзостог догъонтæ адтæй, уони сæ разæй ратардтонцæ æма сæ Арвикомбæл Гурдзий балæуун кодтонцæ… Фæййервæзун сæ кодтонцæ, аргъ кæмæн нæ адтæй, еци бæхти. Уой туххæй син лæвæрд æрцудæй паддзахадон хуæрзеугутæ.

Фæстæдæр кæдзостог бæхти муггаги заводти (Ессентуки æма Кæсæги) хъæбæр берæ рацудæй Аврами къохтæй номдзуд догъонтæ. Берæ æнзти дæргъи нæ  Цæдеси ипподромти тæккæ кадгиндæр хуæрзеугутæ æмбурд кæнунцæ, Аврам Англисæй ци урс (Афис Вуд) æрбакодта, уой цæуæт æма цæуæти цæуæт… Англиси, Ирландий, Италий зундгонддæр бæхдаргутæн Аврам адтæй сæ хуарз лимæн… 1988 анзи фæззæги Пятигорски ипподроми Аврами кадæн, финддæс æма æртинсæй анзи ибæл ке исæнхæст æй, уой фæдбæл устур догъ рауагътонцæ. Уой фæсте, гъулæггагæн, берæ нæбал рацардæй. Фал æй нæ иронх кодтонцæ – æ рохс ном иссерунæн ин Пятигорски бабæй рауагътонцæ догъ. Рохсаг уо, Аврам. Дæ кадæ муггагмæ ’й цæруйнаг, дæ цардвæндаг ба кæстæртæн – фæнзуйнаг.

Вениамин Ивановбæл æрæги исæнхæст æй цуппаринсæй анзи. Уонæй, зæгъæн ес, се ’ртæ цуппæрæймаг хаййæй фулдæр уодуæлдайæй косуй нæ Цæдеси бæхдарунади гъуддæгутæбæл. Дууинсæй анзей бæрцæ фæккуста хуæрзмуггаг бæхти заводи директорæй – фулдæр Казахстани, уой фæсте ба нæ Цæдеси номдзуддæр догъонти завод «Восход»-и. Казахстани завод «Луговской»-и Иванови къохти ци сау залонхуз ахалтекаг урс рагъомбæл æй – Абсент, уой Еугурцæдесон гъæууонхæдзарадон равдисти 1957 анзи еци фидтæлтиккон муггагæн чемпионбæл нимад æрцудæй.

Не ’мзæнхон болкъон Уаниати Газакки фурт Елбиздихъо еци рæстæг Советон Цæдеси бæхгинти спорти еумæйаг къуари сæргълæууæг адтæй. Æма бæхбæл аййев бадти спортæн Абсент æ къохи цæмæй бафтуйа, уобæл тох исамадта. Нæ ин æй лæвардтонцæ – муггагæн гъудæй. Фал С.М. Буденныйи агъазæй æ къохи бафтудæй. Æма ’й æ цæстæ нæ фæссайдта Елбиздихъой: 1960 анзи Роми Олимпаг гъæзтити саурæсугъд Абсентбæл бадгæй Сергей Филатов иссæй чемпион. Цуппар анзей фæсте ба Токиой дæр Филатов æма Абсент рамулдтонцæ Олимпаг майдан. Уæд бæхгинти спортæн тæрхонгæнгутæ Абсенти исхудтонцæ «Дуйней еугуремæй хуæздæр саргъи бæх».

ХУАРЗ ГЪУДДАГ ФÆЛТÆРÆЙ-ФÆЛТÆРМÆ ЦАРДГЪОН КУ УА…

Уæлдай устурдæр хуæрзти бацудæй Иванов  догъонти завод «Восход»-æн разамунд дæтгæй. Еци кустуати намуси кой 60-аг æнзти райгъустæй Нигулæн Европæбæл, бахизтæй океани сæрти Америкæмæ. Арви гъæри хузæн игъустæй фондз анзей дæргъи (1963-1967) саубарцæ сурх догъон Анилини ном: айдагъ фæсарæнти ипподромти (Германий Федеративон Республики, Франций, Америки Еугонд Штатти рамулдта миллиони ’рдæгмæ хæстæг доллæри. Уæрæсей догъонтæ еумæ райсæгæй еугур дзаманти уойбæрцæ не ’рæмбурд кодтонцæ фæсарæнти. Еци гъуддаги мæн е ’мгустгæнæг ке хонуй, уомæй æз сæрустур дæн.

Беслæни заводи тренерæй куста нæ Цæдеси раздæри зундгонд бæхгин (мастер-жокей) æма тренер (мастер-тренер) Дзалати Максим. Е устур агъаз фæцæй нæуæгигурд заводи байрæгтæ догъмæ цæттæ кæнуни федар æгъдау æма фæткæ исæвæруни гъуддаги. Фал, мæгур, берæ нæбал рацардæй. Беслæни уæлмæрдти берæ адæми ’хсæн æ цирти уæлгъос мæтъæлæй лæудтæй, ами ма ци догъонтæ исхæссун бафтудæй æ къохи, уонæй еу. Хуцау хуарз æма Максим æ бæлдæ, æ дæснийадæ, æ фарнæ уæлæбæл ниууагъта: лæгæй-лæгмæ сæ балæвар кодта догъуарзгути цалдæр фæлтæремæн æма æ зæрдæргъæвд фурт Хъазбегæн.