Идарддæр мухур кæнæн нæ республики бæхтæдаруйнади къабази райрæзтбæл зундгонд архайæг ХЪУЛАТИ Владимири уац. (Райдайæн кæсетæ нæ газети 2025 анзи 49-аг æма аци анзи 1-аг номерти.)

Дзалати Хъазбеги арæхстгин разамунди фæрци беслæйнаг бæхбæлбадгути архайд æнтæстгинæй-æнтæстгиндæр кæнун байдæдта. Ардигон бæхдарæн заводи фиццаг байрæгтæ догъи ханхæмæ ку рацудæнцæ 1964 анзи Пятигорски, раст гъе уæд райдæдтонцæ е ’скъуæлхтдзийнæдтæ: Пятигорски ипподроми Беслæни догъонтæ адтæнцæ айдагъдæр дууæанздзудтæ. Бацæттæ сæ кодтонцæ тренер, спорти мастер Борис Николайи фурт Пономаренкой амундæй. 1964 анзи хайæдти ериси беслæйнæгтæ байахæстонцæ фиццаг бунат: дууæанздзудтæн ипподроми ци устурдæр хуæрзеугутæ лæвæрд æрцудæй, етæ еугурæй дæр беслæйнæгти хай фæцæнцæ.

ИРИСТОНМÆ ИСÆЗДÆХГÆЙ ДÆР  Æ УАРЗОН ГЪУДДАГИ ÆСКЪУÆЛХТÆЙ

Æ райгурæн  Беслæнмæ – украинаг зундгонд Александриаг бæхти заводæй 1964 анзи исæздахтæй, Уæрæсей ипподромти архайгутæ æма догъуарзгутæ «базургин бæх» дæр æма «догъи пахампар» дæр ке худтонцæ, еци Хъамбегати Темболати фурт Джамбот. Уæд ибæл цудæй дууæ æма цуппаринсæйæймаг анз, æма æнгъæл дæр неке адтæй, еци кари ма тренери кустмæ нæуæгæй бавналдзæнæй, уой. Фал ибæл фурцийнæй нæуæгæй хъаурæ бафтудæй æма Дзалай-фуртæй (заводи уæди директорæй) догъонти къуар байагурдта. Бæргæ ин дзурдтонцæ: «Джамбот, афонæ дин æй, афонæ бауолæфунæн!..» Фал неке бон бацæй æрсабур кæнун номдзуд бæхбæлбадæг æма нæ Цæдеси догъон бæхти тренерти хестæри… Ци гæнæн ма адтæй Хъазбегæн? Равардта Джамботæн дууадæс байраги.

Беслæни фæсевæди ’хсæн уæди рæстæгути минкъий нæ адтæй догъмæ  бæлгутæ. Уонæн сæ сæрæндæрти æ хайадæмæ райста Джамбот.  Исахур сæ кодта байрæгтæмæ куд зелун гъæуй, бæхи хæццæ нифсгунæй, æдæрсгæй, бухсонæй æма фæразонæй куд архайун гъæуй, уонæбæл, æма ма берæ æндæр «сосæгдзийнæдтæбæл».

Джамботи домæнтæ æфсæддон уагæвæрдтæй федардæр адтæнцæ: бæхдони дæр, догъуади дæр – алли фезмæлд дæр имæ нимад адтæй. Æ устур æвзестæ сахат – секунднимайæг – алкæддæр æ къохи дардта. Хецауадæй домдта хуæрзгъæдæ хуаллаг (хуасæ, цъата, зæтхæ). Хуаллæгтæдони ба дардта хъаурæгин тикистæ, сауæнгæ урутæ дæр кæмæй тарстæнцæ, уæхæнттæ. Зæтхæ, цъата æма æндæр концентратти кирти дæгъæлтæ æхемæ адтæнцæ. Хуаллæгтæ алли хатт дæр иурста æхуæдæг, кæци бæхæн цæйбæрцæ æнгъизтæй, уой бæлвурд нимайгæй. Джамбот мин æхуæдæг куд дзурдта, уотемæй еци федар æгъдæуттæ æма фæткитæбæл исахур æй евгъуд æноси кæрони æма си дæсгай æнзти дæргъи некæд неци фехалдта.

Хъамбегати Джамбот райгурдæй 1883 анзи Беслæнигъæуи зæнхкосæги хæдзари. Дууадæсанздзудæй лæвæрд æрцудæй бонгин Пеховскиймæ догъон бæхтæмæ зелæгæй. Рауон-циуон биццеу уой бæрцæбæл сæрæн разиндтæй, æма æноси кæронмæ зундгонд бæхбæлбадæг иссæй: бæхбæлбадæгæй куста Уæрæсей тæккæ номдзуддæр англисаг догъæнтти заводти – Лазаревмæ, Монташевмæ…

Еци рæстæгути бонгинтæ жокейтæ худтонцæ Англисæй, Францийæй, устур мизд син фистонцæ, уотемæй. Æма еци ихуæрст æрбацæугутæ куд нæ мæстгун кодтайуонцæ «хуæнхаг Джамбот» сæбæл ке уæлахез кодта, уобæл. Сæ маст  си райсуни фæндæй фæсарæйнæгтæ Джамботæн хаттæй-хатт исаразиуонцæ аллихузон цæлхдортæ. Æноси райдайæни æ хæццæ куста æрæдойнаг Лолати Дзамболат (Дзæдти). Е мин ахид ракæнидæ Джамботи кой: куд кафæг, куд дæсни æма бæгъатæр бæхгин адтæй.

Мæскуй ипподроми 1909 анзи æ хъаури бацудæй тæккæ кадгиндæр догъ. Джамбот бадтæй Лазареви хуæздæр догъонбæл. Æма Цæгат Иристони бæхбæлбадæги берæ нæбал гъудæй фæрразæй унмæ, уотæ ин англисаг бæхгин «къæппæг» (кроссинг), райаразта, нæй уагъта размæ. Джамбот рамæстгун æй æма ин æ фæсонтæ æрцавта. Развæндаг фæууæгъдæ ’й æма Джамбот догъи кæронмæ æрбахъæрттæй еугурей разæй. Тæрхонгæнгутæ фæууидтонцæ англисаги хæран миуæ дæр æма Джамботи æнахъæл мадзал дæр. Бафхуардтонцæ дууей дæр: сæ призтæй сæ фенæхай кодтонцæ. Уæд сæйраг тæрхонгæнæг зæнхикусткæнуйнади министр Родзянко адтæй. Æхемæ дæр адтæй англисаг догъæнтти завод. Джамботи еуварс ракодта æма ’й фæрсуй:

– Цæйбæрцæ дин федуй дæ хецау?

– Дзæвгарæ мин федуй, – загъта Джамбот.

– Æма дин æз дууæ хатти фулдæр ку федон, уæд мæнмæ рацæудзæнæ? – бафарста бабæй æй Родзянко.

– Æхцай туххæй уоййасæ нæ, фал уæ бæрзонддзийнади бæхтæ мæ зæрдæмæ хъæбæр цæунцæ, æма мæ фæндуй уони хæццæ мæ хъауритæ бавзарун…

Æма раст уæдæй фæстæмæ Джамбот райдæдта Родзянкомæ косун. Æхемæ райста тренер æма жокейи ихæстæ дæр. Министр нæ фæррæдудæй: аст догъони адтæй Джамботи бæрни æма 1910-1911-аг æнзти Мæску æма Харькови рамулдтонцæ тæккæ агъазиаудæр призтæ.

Тренер æма жокейи куститæ Джамбот фæккодта сауæнгæ 1942 анзи уæнгæ, уой фæсте ба æ рамæлуни бонмæ (1968 анзмæ) куста тренерæй. Цæстуарзонæй балæвар кодта Джамбот æ дессаги фæлтæрдгундзийнадæ бæхгинти æма тренерти цалдæр фæлтæремæн. Æ берæвæрсуг фæллæнтти æма агъазиау æскъуæлхтдзийнæдти хабæрттæ ин бæлвурдæй æрфинсæ, уæд си рауайидæ бæзгин киунугæ.

ДУУÆ НОМДЗУД МАРШÆЛИ ДÆР СИ ХЪÆБÆР ФÆББОЗ ÆНЦÆ

Джамботи хайади косгутæ 1964-1965-аг æнзти фæззæг, зумæг æма рагуалдзæги дæргъи ци æвддæс догъонемæ базилдæнцæ æма бацæттæ кодтонцæ, етæ апърели исæмбалдæнцæ Ростови ипподромбæл. Фондз мæйей дæргъи ериси фæсте ипподроми разамунд (директорæй си куста инæлар Петр Прохори фурт Брикель, Советон Цæдеси  Бæгъатæр, Устур Фидибæстон тугъди рæстæг Плити Иссæмæ дивизий командир адтæй), ци хатдзæгтæ искодтонцæ уонæмæ гæсгæ фиццаг бунат лæвæрд æрцудæй беслæйнæгтæн, – Хъамбегати Джамботи хайадæн. Уомæй уæлдай ма зæгъун гъæуй, æнæгъæнæ Цæдеси кæдзостог догъæнтти историмæ ка хаст æрцудæй, еци æскъуæлхт беслæйнаг хорхуз догъон Сæрдар 1500 метри догъбæл исхарз кодта минут æма ’рдæг. Е иссæй уæди уæнгæ еугур рæстæгути устурдæр бæрæггæнæн.

Никки устурдæр уæлахезти анз беслæйнæгтæн иссæй 1966 анз. Уæд Джамботи хайадæ дууадæс догъоней хæццæ адтæй Мæскуй Центрон Паддзахадон ипподроми. Æма бабæй уоми дæр еугур бæрæггæнæнтæ хинцгæй, байахæста фиццаг бунат. Æртæанздзуд Сæрдар ами дæр стъалуй хузæн ферттивта: ногъайаг æвзугъд лæхъуæн Анвар Зекашеви саргъи бæх рамулдта кадгиндæр призтæн сæ фулдæр, уони хæццæ С.М. Буденныйы номбæл приз, дуууæ призи ба социалистон паддзахæдти хуæздæр догъæнтти ериси. Беслæйнаг дууæнздзуд хорхуз дзугъур Арамис ба ериси еугур архайгути æ фæсте ниууагъта. Никки ма Арамис дæр Сæрдари хузæн еци анз августи фæсарæнти догъонти хæццæ «тохи» рамулдта дууæ призи. Сæ еу адтæй ериси тæккæ кадгиндæр – «Сабурдзийнади приз». Арамисбæл дæр Зекашев бадтæй æма ин исаккаг кодтонцæ «Дуйнеуон къæпхæни жокей»-и ном. Анвари туххæй журнал «Коневодство и конный спорт»-æн æ дууинсæй  анзей бонмæ ниммухур кодтон сæрмагонд очерк æма уой цæттæ кæнгæй æй ку бафарстон, бæхбæлбадæги кусти дæ ахургæнæг ке хонис, зæгъгæ, уæд уайтæккæдæр равардта дзуапп: «Хъамбегати Темболати фурт Джамботи!..»

Анвар Арамисбæл «Сабурдзийнади приз» ку рамулдта, уæд дууæ цитгин маршæли – С.М. Буденный æма К. Е. Ворошилов хецауади трибунæй æрхизтæнцæ догъон надмæ, арфитæ ракодтонцæ Джамботæн, Анварæн, Беслæни заводи директор Дзалай-фуртæн, уæдта уоми сæ хæццæ сæ къарæ дæр исистонцæ.

Нæкæси, æз дæр уæд уоми къаресгутæй еу бæргæ адтæн, фал еугуремæй хуæздæр рауадæнцæ мæ рагон æрдхуард Вениамин Никифорови ист къартæ, мухури фæрæзнити дæр етæ фæззиндтæнцæ.

Еци цаути ахсгиагдзийнадæ ма е дæр адтæй, æма номдзуд маршæлтæ, уæд исæрвистонцæ арфи тел Цæгат Иристони хецауади номбæл. Æз ба ма уотæ дæр гъуди кæнун, æма Хъамбегати Джамботи уæхæн æскъуæлхтдзийнæдтæ нимайгæй, бæргæ хуарз уидæ Беслæни бæхти заводи фæзуати, аци номдзуд адæймагæн æ скульптурон сорæт æвæрд ку æрцæуидæ… Уадзæ æма ’й нæ бæхбæлбадгутæ фæлтæрæй-фæлтæрмæ зононцæ, æ лæгдзийнæдтæй син бафæнзуйнаг æма разæнгардгæнæг куд уа…

Цийнаг рауадæй Иристони догъуарзгутæн 1969 анз: уæд фиццаг хатт фæууæлахез æнцæ беслæйнæгтæ тæккæ кадгиндæр приз «Дерби»-бæл догъи Ростови («Устур ростоваг приз»). Рамулдта ’й сæнтсау рæсугъд Пигмей мастер-жокей Токарев Николай ибæл бадтæй, уотемæй, æ бацæттæгæнæг ба адтæй мастер-тренер, гизæйлаг Гудиати Ильяй фурт Хъазбег – Хъамбегати Джамботи ахуркæнуйнæгти сæрæндæртæй еу. Пигмей ма Ростови рамулдта иннæ кадгин призтæ еугурæй дæр, уой фæсте ба Киеви Еугурцæдесон еристи «Украини ССР-и номбæл приз». Ростови ипподроми ма еци анз дууæанздзуд  догъонти ’хсæн еристи уайагæдæрæй фескъуæлхтæй сæуæхседхуз Ловелас (Гудий-фурти хайадæй). Æ кари догъонтæн ци кадгиндæр призтæ нисангонд адтæй, уони рамулдта еугурæй дæр.

(Уодзæнæй ма)