Идарддæр. Райдайæн 2025 анзи 49-аг номери, аци анзи 1-2-аг номерти.

Аци хабæрттæ ка кæса, етæ сæ еугур нæ зондзæнæнцæ, алли ипподроми дæр тæккæ кадгиндæр приз «Дерби» цæмæн хонунцæ, уой. Кæдзостог «базургин» бæхти муггаг исфæлдистонцæ англисæгтæ XVIII æноси. Æма еци гъуддагмæ агъазиаудæр хунæ ка бахаста, уонæй адтæнцæ, сæ муггаг Дерби кæмæн адтæй, еци лордтæ. 1780 анзи сæ муггаги номбæл исæвардтонцæ приз Эпсоми ипподроми æма баунаффæ кодтонцæ еци призæн алли анз дæр сæ анзи пайдайæй цуппæрæймаг хай дех кæнун. Уæдæй нурмæ алли сæрди дæр Эпсоми еци приз рамолунæн тохи бацæунцæ уайагæдæр бæхтæ, номдзуддæр бæхбæлбадгутæ. Дербити муггаг ирæзуй, ирæзунцæ æ пайдайæгтæ æма фулдæрæй-фулдæр кæнуй еци призи агъазиаудзийнадæ дæр.

Иннæ паддзахæдтæ дæр догътæ аразуни æгъдæутти бундорæн райстонцæ англисæгти уагæвæрд. Раги рахæлеу æй дуйнебæл догъи кадгиндæр приз «Дерби».

Уотæ махмæ, Советон Цæдеси дæр, бæргæ адтайдæ æма уогæ дæр адтæй. Фал нæ бæсти уæди разамунд æфсæн горенæй нæ паддзахадæ уæди иннæ, цидæр «æнадæ» син ка адтæй, еци паддзахæдтæй ку фæддех кодтонцæ, уæд уордигон цидæр хуарздзийнадæ бафæнзуни туххæй уотид исхъипгæнæн дæр нæбал адтæй. Уотæ рауадæй приз «Дерби»-й ирисхъæ дæр.

Цал æма цал «арæхстгин» адæймаги испайда кодтонцæ еци уавæрæй, уæлдайдæр ба тугъди фæсте, цалемæй райстонцæ Сталини премитæ, цалемæй иссæнцæ профессортæ, фæсарæйнаг хуæрзмуггаг фонсæн сæ нæмттæ нæхердигон искæнуни фæрци: бельгийаг брабансонтæ æма арденнтæ рагæпп кодтонцæ «советон» æма «уруссагæй»… швицаг гъонти муггагæй нæмæ фæззиндтæй дæсей бæрцæ «нæхеуон» муггæгтæ, англисаг устур урс хути номæй фæццидæр æй  дзурд «англисаг».

Уотæ рауадæй сæ хабар англисаг кæдзостог догъонтæн дæр: сæ номхундæй гæлст æрцудæй дзурд «англисаг». Фæстæдæр ма еци раййевæ-баййевитæбæл æхе «æфтауæнтæ» бафтудта хестауагæ Брежнев. Нур дæр нæмæ, гъулæггагæн,  нæма исцох æнцæ еци миутæ: хе ’стаун, кедæр фаун незæй. Уотемæй ба,  сæрустур цæмæй уæн æма нæхе цæмæй растауæн, уæхæнæй дæр нæмæ берæ цидæртæ куд нæййес…

Рацудæй рæстæг æма хуарздзийнадæн аккаг аргъ кæнуни зундирахаст нæмæ бæрæгæй-бæрæгдæр кæнун байдæдта. Нур нæмæ «Дерби» дæр нæфæткагбæл нимад нæбал цæуй (1955 анзæй фæстæмæ), æма ’й Мæскуй хонунцæ «Еугурцæдесон устур приз «Дерби», Ростови ба ростоваг устур приз «Дерби», æндæр рауæнти дæр ма арæзт цæуй, æндæр хузи ’й хонунцæ, уотемæй. Ка ’й рамолуй, еци бæхбæл æркæнунцæ сурх хъæдавæ пæлæз кенæ дарий хъумацæй  бæхæмбæрзæн, призи ном ибæл сугъзæрийнæ дамугъатæй финст, уотемæй. Æма уæхæн бæхæмбæрзæнтæ Беслæни заводи директори къæбинети дæс æма инсæй анзей размæ æрæмбурд æй фараст.

Зæгъун гъæуй, уæлахезти аци æвдесæнтæй фæххайгин уни гъуддаги фулдæр ке фæллойни хай ес, уой:

1969 анз. Ростоваг «Дерби». Догъон Пигмей, бæхбæлбадæг Николай Токарев, тренер Гудиати Хъазбег;

1973 анз. Ростоваг «Дерби». Догъон Серпантин, бæхбæлбадæг Николай Токарев, тренер Дзилихти Сослан;

1973 анз. Пятигорскаг «Дерби». Догъон Гæналдон. Бæхбæлбадæг Хаджимурза Эдиков, тренер Григорий Назаров;

1973 анз. Мæскуйаг «Дерби». Догъон Гæналдон, бæхбæлбадæг Хаджимурза Эдиков. Тренер Григорий Назаров. Уæд Назаровæн лæвæрд æрцудæй «Дуйнеуон къæпхæни тренер», Эдиковæн ба «Фиццаг къæпхæни жокей»-йи кадгин нæмттæ.

1974 анз. Ростоваг «Дерби». Догъон Лескен, бæхбæлбадæг Бутати Алик, тренер Алексей Лагунов;

1976 анз. Пятигорскаг «Дерби». Догъон Алитет, бæхбæлбадæг Сагит Каппушев, тренер Алексей Лагунов;

1977 анз. Пятигорскаг «Дерби». Догъон Мильтон, бæхбæлбадæг Сагит Каппушев, тренер Хъантети Геуæрги, ССР Цæдеси спорти мастер;

1983 анз. Краснодайраг «Дерби». Догъон Раст, бæхбæлбадæг Сергей Горбунов, тренер Хубулти Сергей. (Хорхуз. Раст зундгонд Сæрдари цæуæтæй æй. Æмбесонд «Фиди фарнæ мæрдтæмæ нæ цæуй», айдагъ адæммæ нæ хауй.)

1989 анз. Тбилисиаг «Дерби». Догъон Фибрин, бæхбæлбадæг Алик Кулик, тренер Григорий Кулик.

Гъе уотæ анзæй-анзмæ, еу еристæй иннетæмæ ирæзтæй нæ догъонти арæхстдзийнадæ, уой хæццæ ба сæ кадæ æма цитгиндзийнадæ дæр.

Догъонти фæлварæнæн ипподромтæ архайунцæ бæлвурд уагæвæрдмæ гæсгæ. Уоми ба кадгин призтæ дæс æма инсæйемæй фулдæр æнцæ, Беслæни завод 1964 анзæй 1984 анзи уæнгæ уæхæн призтæ рамулдта 114. Уомæй уæлдай фондз устур призи Еугурцæдесон еристи æма дæс кадгин призи Дуйнеуон еристи, уонæй дууæ Кельни (ГФР), æ аргъ 40000 марки. Фæстаг хатт æй рамулдта Галон Дзилихти Сослани хайадæй. Сослани æ дууæ æртæанздзуд догъони хæццæ уордæмæ рарвистонцæ (Галон Мæскуй С.М. Буденныйи номбæл приз ку рамулдта, уой фæсте). Уой фæсте цуппар анзей дæргъи беслæйнæгти хуæрзеугути «тиллæг» фæццауддæр æй æма сæ æз фурмæстæй мæ хигъдмæ дæр нæбал бахастон. Æцæг ма бауайдзæф кодтон:  бæлвурдæй бафеппайдтон: раст еци æнзти Беслæни бæхти кæд хуаллаггъæуагæ нæ уагътонцæ, уæддæр хуасæй æма гъæугæ хуæруйнæгтæй зингæ хуæздæр гъæуагæ адтæнцæ. «Бæх æхсæй ма тæрæ», зæтхæй æй тæрæ, зæгъгæ, фиццаг ка загъта, е, æнæмæнгæ, зундгин лæг адтæй. Уой хуарз зонунцæ заводи нури директор Бæдоати Феликс, сæйраг зоотехник Хачирти Валоди æма сæйраг дохтир Хъæбæлоти Мæхæмæт.

Æма бабæй 1989 анзи фескъуæлхтæнцæ беслæйнаг догъонтæ: Хъантети Геуæргий хайадæ – Мæскуй æма Берлини, Григорий Кулики хайадæ – Тбилисий (Фибрин). Никки æхцæуæндæр æнцæ мæскуйаг æма берлинаг уæлахезтæ: беслæйнаг дууæанздзуд æфсæ Фабрикæ, Василий Мельников ибæл бадтæй, уотемæй рамулдта, æ кари догъонтæн ци кадгиндæр призтæ ес Мæскуй, уони еугурей дæр! Уой фæсте фæрразæй æй социалистон паддзахæдти хуæздæр дууæанздзуд догъонти устур къуари догъи, рамулдта хуæрзеуæг «София». Мæскуй ма Хъантей-фурти хайадæй æртæанздзуд æфсæ Абона фиццаг бунат байахæста, алли кари уайагæдæр догъонтæ кæми æрæмбурд кæнунцæ, еци 1000 метри догъ «Критериум»-и. Цæттæ адтæнцæ беслæйнаг догъонтæ аци анз дæр.

Мæскуй ипподроми сæрди тæккæ хъазардæр призтæ рамолуни еристи рæстæг беслæйнаг æфсæ – догъон Фабрикæ М.И. Калинини номбæл догъи урсити æ фæсте ку фæууагъта, уæд радио фегъосун кодта бæхдаруйнади гъуддаги Цæдесон Æхсæнади бардзурд: «1989 анзи догъи сезони дæргъи устур æнтæстдзийнæдтæ сæ къохи ке бафтудæнцæ, уомæн аргъ кæнгæй. Хъантети Харитъони фурт Геуæргийæн лæвæрд цæуй ном «Мастер-тренер», Мельниковæн ба фиццаг къæпхæни жокейи ном…»

Æнæгъæнæ Иристони адæмæн дæр цийнæ æма кадæхæссæг ке ’нцæ Беслæни догъонти хуæрзеугутæ, уой зæрдæбæл даргæй аци хæдзарадæн гъæуй агъаз кæнун. Ахид мæ бафæрсунцæ: «Беслæни ипподромæй цæмæннæ пайда кæнæн, цалдæр анзи си догътæ цæмæннæ бал фæууй?» Аци фарстайæн раттæн ес уæхæн дзуапп: «Уомæн æма нæ хецауадæй неке евдæлуй уонæмæ…»

Æгириддæр секкаг нæй: догъ, бæхбæл гъæзтитæ ка уарзуй, уæхæнтти бархеуон цæдес ку фæззиннидæ,  еристæ æма догъæн фæткæ ку исаразидæ, бонтæ ку иснисан кæнидæ совети хæццæ еумæ, уæд иснæуæг уидæ рагон хуарз æгъдау – адæмон догъ.

ХЪУЛАТИ Владимир (1915-1988), гъæууонхæдзарадон наукити кандидат

 (Уодзæнæй ма)