Хæмицати Морис райгурдæй æма исгъомбæл æй Ирæфи райони рæсугъддæр гъæутæй еуеми – Толдзгуни. Аци рауæн æ æрдзон уавæрти туххæй исхудтонцæ «минкъий Кисловодск». Сувæллони ирæзтæн ци гъæуй, еци уавæртæй си алцидæр адтæй: кæдзос уæлдæф, рæзæ, уорсаг, æгъдаубæл хуæст æмæ кустуарзон адæм, фидтæлти уагæбæл гъомбæладæ.

Æма уотемæй ардигон кæстæртæ сæ ирисхъи нæдтæбæл ранæхстæр уогæй, рæствæндаг куд нæ кодтайуонцæ. Уотæ Морис дæр. Æма уой туххæй ба æхецæй хуæздæр ка зæгъдзæнæй! Байгъосæн имæ.

Адæймаг ци зæнхæбæл, ци бæсти райгура, уой хæццæ, æ хуарздзийнæдтæ, æ сагъæстæ, æ зинти хæццæ баст куд нæ фæууй æ цард еугурæй дæр? Сувæллон зæрдæбæл дарагæ ’й: нæ гъæу Толдзгуни фиццагидæр (кæд ма ести гъуди кæнун, уæд) махмæ фæззиндтæй радиоприемник, «Родина», зæгъгæ, хундтæй. Мæ фидæ Зелимхан скъолай ахургæнæгæй куста, уоййасæбæл берæ æхца нæ иста, фал си уæддæр рауæлдай кодта æма балхæдта радио. Гъема сæумæраги, æхсæз сахаттебæл, сæрди уа, зумæги, райгъусидæ Кремли сахати зæлланг, уæдта ниццæгъдиуонцæ Советон Цæдеси Гимн. Уомæй райдайидæ нæ алли бон дæр.

Уæди рæстæги, уæдта уой фæсте æнзти дæр, скъолай ахур кæнгæй, игъосинæ фæстаг хабæрттæмæ Мæскуйæй. Дзурдтонцæ ахид дуйней алли кæрæнтти ци бæлæхтæ, тугъдтитæ, хæлхъойтæ æма лæгъуз миутæ цудæй, уони туххæй. Æз ба цийнæ кодтон – мæнæ ци хъаурæгин, ци домбай бæсти цæрун, тугъдæн, хæлхъойæн нæмæ æ кой дæр нæййес, сабурæй, æнæмæтæй æрветæн нæ рæстæг, кæнæн нæ хабæрттæ. Сæрустур адтæн, еу загъдæй, мæ бæстæй, мæ паддзахадæй, мæ исонмæ нифсгунæй кастæн…

Еууæхæни мæ фидæ скъолайæй иссудæй, цидæр мæтъæл адтæй. Мæ мадæ ’й бафарста, ци кæнис, ести ди ресуй, зæгъгæ. Е арф ниууолæфтæй æма уотæ бакодта:

– Сталини сæри хъанзи тог бакалдæй…

Багузавæ кодта мæ мадæ дæр, зингæ фæммæтъæлдæр æй.

Дуккаг бон ку  иссудæй фæсуроктæ мæ фидæ, уæдта еу усмæ неци дзурдта, уæдта æ цæститæ дони разилдта æма мæ мадæмæ æрбакастæй:

–  Сталин рамардæй…

Фидæ рандæй фæстæмæ скъоламæ, уоми, гъæусовети рази урух тургъи гъæуама адтайдæ саударæн митинг. Мæ мадæ ба уæрдундони цидæртæ куста. Еу усмæ мæмæ уотæ фæккастæй, цума æхе меднимæри заргæ кодта, фæддес ибæл кодтон, уæхæн хъонцгæнæн хабари фæсте куд заруй, зæгъгæ. Фал имæ лæмбунæг ку байгъустон, уæдта ’й балæдæрдтæн: æхецæн гъарæнгæ кæнуй мæ мадæ. Сабургай кудтæй æма уотемæй цидæртæ архайдта.

Еци бæнтти айдагъ мæ гъæуи цæргутæ нæ хъонц кодтонцæ. Æнæгъæнæ устур бæсти дзиллитæ дæр æнæвгъауæй калдтонцæ сæ цæстисуг, лæдæрдтæнцæ – уæхæн хъаурæгин разамонгутæ, фæтæгтæ æстæн фæуунцæ æма сагъæси бацудæнцæ сæ исонибонбæл, сæ изолдæри цардбæл.

Æма, æцæгæйдæр, уотæ рауадæй æма домбай паддзахадæ фæккиудтæй, æ хъаурæ, æ ерисхъæ кунæг кæнун райдæдтонцæ. Хуарз ма гъуди кæнун, æхсайæймаг æнзти райдайæни дзолласæн хуæдтолгæмæ куд æнгъæлмæ кæсианæ, уæхæн алли алцæмæй гъæздуг бæсти къæбæр куд исзамана æй, адæм ци тухститæ æвзурстонцæ, уой.

Берæ, æгæр берæ æнæлæдæрд миутæ цудæй нæ уæдиккон цардиуаги, берæ си адтæй гъæладзийнæдтæ, адæми гъезæмарæгæнæг. Абони кæмæдæр ходæг фæккæсдзæнæй, фал цæргутæй бустæги гириз кæнун байдæдтонцæ, нæбал син уагътонцæ берæ фонс дарун. Хæргутæ ба уæлдай, бустæги æнæгъæугæ фиртæнттæбæл нимад æрцудæнцæ, æрæмбурд сæ кæниуонцæ, гуфити сæ бакалиуонцæ æма сæ кумæдæр фæлласиуонцæ, уотæ дзориуонцæ мæргъти фермитæмæ, дан, сæ кæркитæн хуаллагæн…

Фал ма уæддæр нæ исонæн уоййасæбæл нæ тарстан, уæддæр ма паддзахадæ æ къæхтæбæл лæудтæй, æ еуæй-еу разамонгутæ хæрæ-уæрæ миутæ кæд ракæниуонцæ, уæддæр.

Æнæ еске агъазæй, æнæ еу къапекк бафедгæй, бацудтæн институтмæ. Ахур кодтон иннетæй лæгъуздæр нæ, сæрди ба студентти арæзтадон къуари хæццæ Казахстанмæ рандæуианæ, аразтан фермитæ, хæдзæрттæ, клубтæ. Къапекк бакосианæ, е дæр ниййергутæн сæ къох рæуæггæнæг агъаз уидæ. Аллирауæн дæр – изоли, хæстæги – нæхе лæдæрдтан, цума нæхемæ, нæ хæдзари ан, уотæ. Еу бæстæ, еу адæм æма еу уагæвæрд, советонтæ еу загъдæй.

Еу хатт ба дууинсæй сомей хæццæ ниммедæг дæн Ашхабадмæ. Æфсади ку адтæн, уæд уоми еу дзæбæх туркменаг биццеуи хæццæ балимæн дæн, æ ном Бешим, æ муггаг ба Курруков. Ахид мин дзоридæ служби фæсте мæмæ иуазæгуати æрцо, зæгъгæ. Æз æмгъудтæ кодтон, кæми рæстæг нæ адтæй, кæми фæндаггаг. Уæд еууæхæни шифертæ æлхæнунмæ рандæ дæн Кæсæгмæ. Нæ сæбæл исцурæвæрæ дæн, уæд нури хузæн парахат нæ адтæй аразæн æрмæги хабар.

Нæййес, уæд нæййес. Мæ сæри ци фæммедæг æй, магъа, æма дин Минводи аэропорти ку исмедæг уинæ, аст æма инсæй сомемæй Ашхабадмæ билет ралхæдтон æма дууæ сахаттей фæсте Туркменистани балæудтæн. Куд адтæй, ци адтæй, уобæл нæ дзордзæнæн, цалдæр бони си фæддæн, хъæбæр мæ исиуазæг кодта Бешим, уорæдта ма мæ, фал нæхемæ айфонмæ цитæ кæнунцæ, зæгъгæ, ратахтæн. Сæумæ ратахтæн, фæсарæфти цуппар сахаттебæл ба нæ гъæуи адтæн. Æрхаудтæй мæмæ си уайдзæфтæ ниййергутæй… Гъай-гъай, æригонæй адæймаг устурзæрдæ фæууй, хатгай изолдæр нæ рагъуди кæнуй.

Уой цæмæ гæсгæ дзорун… Нур ба ма равзарай уæхæн балци ракæнун! Хæстæг фæсарæнтæ нин иссæнцæ нæ раздæри æнсувæрон республикитæ…

1991 анзи мæбæл æнзтæ дæр цудæй, фæллæдæргæ дæн, мадта куд фæууй. Æма мæмæ багъардта, мæ Райгурæн бæстæ, мæ Фидибæстæ тæссаг билгæронбæл ке ’рлæудтæй, е. Æндагон нæуарзæгойти бон ин сæ комкоммæ знаггадæй неци бацæй, фал æй медæзнæгтæ ба нæ астæу сабургай æхсидтонцæ æма ниггупп кодта… Æнæ устур тугъд, æнæ хæлхъой, æнæ ’ндæрæй. Рæсугъд, сайæн, бæрзонд дзубандитæй нин нæ гъостæ æхснадтонцæ, метин мæсгутæ нин амадтонцæ, уотемæй.

Китайæгтæ, еске ку фелгъетунцæ, уæд ин уотæ фæззæгъунцæ: «Устур хæлхъойтæ, устур æййивддзийнæдти доги цæргæ дин рауайæд…»

Махмæ дæр уæхæн хæлхъой догæ æрхаудтæй. Нæ муггаги хестæр, Хæмицати Алийхан, рохсаг уæд, сæдæ анземæй фулдæр фæццардæй. Райгурдæй капитализми доги, æ царди фулдæр рæстæг рарвиста социализми, уæдта бабæй дзихъирт нæуæгæй капитализми æгъдæуттæ фæууидта.

Мах фæлтæрæй ма, нæ зонун, сæдæ анзи еске фæццæрдзæнæй, фал мах социализм бавзурстан, капитализм уинæн нæхе цæститæй. Изолдæр ба ма ци уодзæнæй, цо, ба ’й зонæ…

Гъе уотæ ‘й, адæймаг куд фулдæр цæра, уотæ фулдæр хабæрттæ, фулдæр дессæгтæ æма гъуддæгутæ уинуй. Æцæг, нивгун ба уæд фæууй, æма си æ зæрдæ ку рохс кæна…

Морисæн æ цардвæндагбæл рацæуæнти ци берæ аллихузон гъуддæгути архайгæ рауадæй, уонæн сæ сæйрагдæртæй ба иссæй исфæлдистадон куст. Мæнæ æхуæдæг куд зæгъуй уой фæдбæл:

– Æвдæймаг къласи ма ку ахур кодтон, уæд республикон газет «Æригон коммунист» æма журнал «Пионерская правда»-мæ ме ’рмæгутæ рарвистон, æма мин сæ мухур кодтонцæ. Фарæстæймаг къласи ба мин Дигори райони газети ниммухур кодтонцæ мæ фиццаг радзурд æма мæ скъолай гиризгæнгæй «финсæг» хонун райдæдтонцæ.

Каст фæдтæн Цæгат Иристони Хетæгкати Къостай номбæл университети филологон факультет, уруссаг-ирон хайадæ. Косун райдæдтон ахургæнæгæй скъолай. Фал мин мæ зæрдæ æхемæ хъæбæр æлваста журналистикæ, æма 1981 анзи бахизтæн газет «Рæстдзинад»-и къæсæрæй. Уордæмæ мæ æрбахудта Тегати Сулейман. Баййафтон си фæлтæрдгун журналисттæ Хъулати Чермен, Бæдоати Алисолтан, Хутъинати Махарбег æма Губати Чермени. Редакторæй ба куста Хъанухъуати Валоди. Еу анзæй фулдæр бакустон «Рæстдзинад»-и, уæдта радио-комитетмæ раййивтон.

Сауæнгæ пенсий ку рацудтæн, уæддæр исфæлдистадон кустбæл нæ исустурзæрдæ дæн. Радио-комитети фæсте дæс анзи Хуæнхон-аграрон университети бакустон. Мухури уагътон студентти газет «Дружба» 2008 анзæй 2018 анзи уæнгæ. Цалдæр анзей размæ ба фæстæмæ æрбаздахтæн, кæддæр фиццаг къахдзæфтæ кæцæй райдæдтон, еци газет «Рæстдзинад»-мæ.

Мæ исфæлдистадон кусти хатдзæгтæгæнæни хузи мин иссæнцæ мæ бацæттæгонд киунугутæ: «Уæркий бæласæ», «Повесть о Хазнидоне», «Под крылом небесной сестры», «Мæ гъæу Толдзгун», Габети муггаги æма мæхе муггаги анзфинстити киунугутæ.

 

ЦÆРÆ ÆМА НИН ЦÆРÆ!..

Мориси райгурди бæрæгбон махæн цитгийнаг æй, уомæн æма нин зæрдтагон æй куд нæ хуарз æрдхуард, не ’мгустгæнæг æма ин зæрдиагæй арфæ кæнæн!

… Лексо арф ниууолæфтæй, уотемæй æ фæлмæн цæстингас рахаста сувæллæнттæбæл.

– Рацæудзæнæй æнзтæ. Байрæздзинайтæ, исустур уодзинайтæ сумах дæр. Алкедæр иссердзæнæй æ бунат царди. Фал кæмидæриддæр уайтæ, цийфæнди устур бунат ахæссайтæ, уæддæр макæд исустурзæрдæ уотæ дуйней рохс кæми фæууидтайтæ, царди адæ кæми базудтайтæ, еци бæстæбæл, уæ гъæубæстæбæл. Бæласæ æ уедæгтæй федар æй, адæймаг ба – æ райгурæн зæнхæй, æ къабæзтæй. Уæд уин уодзæнæй аргъ адæми ’хсæн дæр, уæ царди гъуддæгутæ дæр уæд цæудзæнæнцæ рæстмæ…»

Ауæхæн æй Хæмицати Мориси финст радзурдтæй еуей («Бæласæ æ уедæгтæй федар æй…) кæронбæттæн. Æма ’й хумæтæги нæ æримистан – Морис æ цæргæ-цæрæнбонти æ исфæлдистадæй дæр æма æ цардæгъдауæй дæр архайуй уобæл, цæмæй нæ дзилли, уæлдайдæр ба нæ ирæзгæ фæлтæрти уодиконди федар кæна рæстзæрдæй Фидибæстæ уарзуни разæнгарддзийнадæ, нæ адæм цийфæнди æгудзæг æма тухст уавæрти дæр ке фæрци тухгин разинниуонцæ, цифуддæр знæгтæбæл дæр фæууæлахез уиуонцæ, еци зундирахаст цæмæй цæрæццаг уа нури доги дæр… Æма æ еци фæллойни нæ фæллайуй, уомæн æвдесæн æнцæ, мæнæ фæстаг рæстæгути Дигори гъæутæй цалдæрей туххæй ци киунугутæ бацæттæ кодта, етæ дæр.

Уæлдай æхцæуæн ба нин е æй, æгайтима имæ нерæнгæ дæр ма уæхæн уоди хъаурæ ес. Мориси Иристони беретæ зонунцæ. Зонгæ ба ’й кæнунцæ, куд искурдиадæгин журналист æма публицист. Куста газет «Северная Осетия»-йи æма Цæгат Иристони паддзахадон радиой, газеттæ «Стыр Ныхас»-и, Хуæнхон паддзахадон агроуниверситети газет «Хæлардзийнадæ»-йи сæйраг редакторæй. Æнæкæрон берæ уарзуй спорт, радиойæй футболæй гъазти репортажтæ абони дæр хуарз гъуди кæнунцæ спортуарзгутæ, æ очерктæ æма уацтæ цæунцæ адæми зæрдæмæ, æхцæуæнæй сæ фæккæсунцæ алкæддæр газетти фæрстæбæл.

Ес ин, куд не ’мбæлуй, уæхæн уарзæгой зæрдæ. Маст дин неци хузи искæндзæнæй, дæ ристбæл фæрресдзæнæй, дæ цийнæбæл сувæллони хузæн фæццийнæ кæндзæнæй. Багъæуаги, уæлдайдæр æнкъард ку уай, уæд фæндур æрбайсдзæнæй, уæхæн цæгъдтитæ дин æркæндзæнæй æма дæ рист феронх уодзæнæй, базуртæ дæбæл басадздзæнæй.

Нæхе Морис! Рагæйдæр лæгдзийнæдтæй хайгин дæ,  царди сæ арфиаг гъуддæгутæй исæцæг кæнис, æма ди уомæй нæ дзиллæ боз æнцæ. Нур дæ лæги кари бацудтæ, æма дæхецæн дæ зæрдæ цидæриддæр зæгъуй дæ бийнонти къуари хæццæ, мах дæр дин уой аккаг кæнæн. Æма зæрдрохс, райдзаст уо, нез дæмæ авд  агарцемæй хæстæгдæр макæд æрбацæуæд! Цæрæ æма нин цæрæ!

Газет «ДИГОРÆ»-йи редакций коллектив

 

ЦАРД ДÆ ЦИ БЕРÆ ЦÆМÆЙДÆРТИ ÆРФÆРСТИТÆ КÆНУЙ, УОНÆН ДЗУАПП ДÆТТУНГЪОН УН ДÆР ЛÆГДЗИЙНАДÆ ÆЙ…

– Цал анзи дæбæл цæуй?

– Дæлæмæ дæр, уæлæмæ дæр – цуппаринсæй анзи.

– Ниййергутæ?

– Фидæ – Зелимхан, Мадæ – Катя Хъарданон, дзенети уæд сæ бунат. Нимад адтæнцæ адæми ’хсæн.

– Ахурадæ?

– Цæгат Иристони паддзахадон университети филологон факультет, уруссаг-ирон хайадæ.

– Кæмити кустай?

– Газеттæ «Дигорæ», «Рæстдзинад», киунугути рауагъдадæ «Ир»-и. Тæккæ фулдæр ба – Цæгат Иристони республикон радиой.

– Дæ фиццаг мухургонд æрмæг кæми рацудæй?

– Еугурцæдесон газет «Пионерская правда»-йи 1957 анзи.

– А фæстаг доги дæ устурдæр æнтæст?

– Нæ муггаги туххæй киунуги рауагъд.

– Динмæ ци цæстингас дарис?

– Мæ рагон фидтæлти динбæл устурзæрдæ нæ кæнун.

– Бийнонтæ?

– Ес.

– Сувæллæнттæ?

– Æртæ кизги æма фурт. Алкæмæндæр си ес бийнонтæ, цæуæт.

– Хъæбæрдæр цæмæй дæ сæрустур?

– Нæлгоймагæн æ царди райдайæни æ размæ ци ихæстæ фæллæууй, уони, мæнмæ гæсгæ, исæнхæст кодтон, нимайгæ сæ нæ кæндзæнæн.

– Анзи афæнттæй фулдæр кæций уарзис?

– Сугъзæрийнæ фæззæг.

– Царди дæ устурдæр рæдуд?

– Æрцæуйнаг ци уа адæймаги царди, уой некæдма неке базудта æма бауорæдта, цийфæнди ку фæккæна, уæддæр – нивти киунуги финст æй…

– Тæккæ бæрзонддæр бунати дæмæ æвæрд ка æй, еци политикон архайæг?

– Дзенети бадуйнаг Дзугати Бесой фурт Иосиф.

– Дæ уарзон зартæ?

– Хæмицати минкъий Хæмици зар, уæдта «Фыдæлты зæхх» (Хутугати Маринæ ’й заруй).

– Дæ уарзон хуæруйнæгтæ?

– Голубцытæ ке хонунцæ, етæ, дзæхæрагун, пириндзи касæ.

– Циуавæр ниуæзтæбæл нæ кæнис устурзæрдæ?

– Уорс нартихуар æма задæй конд нæхемæ кæдзос арахъбæл. Биццеуæй ба берæ уарзтон сатæг медæггойни сæгъдзарæй гæбæти къæпуй месин.

– Нæ маддæлон æвзаги дæ уарзондæр дзурд?

– Фидибæстæ.

– Кувдтитæй дин кæцитæ хъазардæр æнцæ?

– Не ’Сфæлдесæгмæ, Уасгергимæ, уæдта «Дуйне сабур уæд…»