Ленинградмæ еци сонт лæбурдæй немуцаг-фашистон æрдонгтæ, уомæ гæсгæ тундзтæнцæ, æма Советон Цæдеси цитгинæй-цитгиндæр сахар гъавтонцæ уотид байахæссун нæ, фал æй бунисæфт бакæнун, зæнхи цъарæбæл æ фæд дæр куд нæбал байзайа, уотæ. Е бæлвурд бæрæг æй уомæй, æма нацистон Германий разамунд 1941 анзи 21 сентябри «О блокаде Ленинграда», зæгъгæ, ци доклад бацæттæ кодта, уоми комкоммæ уотæ загъд адтæй «…мы блокируем Ленинград (герметически) и разрушим город, если возможно, артиллерией и авиацией… остатки «гарнизона крепости» останутся там на зиму. Весной мы проникаем в город… вывезем все, что осталось живое, в глубь России или возьмем в плен, сравняем Ленинград с землей…»

Уæхæн уавæрти Ленинград багъæуай кæнун куд зин адтайдæ, уой бæргæ лæдæрдтæнцæ бæсти разамунд дæр æма сахарæн æхе цæргутæ дæр. Фал уæддæр фæндæ ба еу адтæй: немуцаг-фашистон æрдонгти къах гъæуама ма ’рлæууа Ленини номхæссæг сахари зæнхæбæл…

Æнæмæнгæ уотæ ке уодзæнæй, уобæл Ленинград гъæуайгæнгутæ федарæй æууæндтæнцæ… Етæ уæхæн нифсхаст разиндзæнæнцæ, е знагæн æ фæсонæрхæги дæр нæ адтæй. Æма сахарбæл ку æртухстæй ниххорх æй кæнуни фæндæй, уæд уотæ æнгъæл адтæй, æма ленинградæгтæ сæ гъезæмæрттæн нæ бафæраздзæнæнцæ, саст æрцæудзæнæнцæ… Фал  бафæразтонцæ: цалдæр мæйей дæргъи (1941 анзи 8 сентябрæй 1943 анзи 18 январи уæнгæ), еци хорхæлвæстæй знаг ци сахар фæддардта, уой байсун æ бон уæддæр нæ бацæй – е нæ, фал сæхебæл бæрзæйсæттæн цæф æрцудæй, фæлледзæги ’нцæ.

Советон æфсæдти тугъдон операци «Искра»-й фæрци 1943 анзи 18 январи Ленинградбæл æртухст тунд æрцудæй, Ладоги цадæ æма фронти рæнгъи ’хсæн фæззиндтæй «къæридор» (æ фæтæ адтæй аст-еуæндæс километри). Уобæлти æвддæс суткей дæргъи арæзт æрцудæнцæ æфсæн æма автомобилон нæдтæ. Сахармæ цæун байдæдтонцæ поездтæ æма уæзласæн хуæдтолгитæ хуæлци, тохæнгæрзти æма æндæр гъæугæ дзаумæутти хæццæ. Немуцаг-фашистон командæкæнуйнади фæндæ, Ленинград блокади фæрци ниххорх кæнун æма ’й уотемæй байсунæй неци рауадæй.

Блокади æверхъаудзийнæдтæн Ленингради цæргутæ æма æ гъæуайгæнгутæ куд æхсаргинæй ниффæразтонцæ, уобæл абони  дæр ма дуйней рæстзæрдæ дзиллитæ дестæ кæнунцæ, сæ уодти нæбасæттондзийнадæн син сæ сæртæй ниллæг ковунцæ. Еугур еци хабæрттæбæл мах дæр нæ газети финстан. Фал уæддæр нæ ихæсбæл нимайæн сæ æримисун абони дæр – еуемæй бæрæггонд цæуй, Ленинград блокадæй исуæгъдæ уни дууæ æма цуппаринсæй анзей бон, иннемæй ба ихæсгин ан, нæ Фидибæстæ хъæбæр устур фидбилизи уавæри ку бахаудтæй, уæд нæ адæм еумæ еузæрдиуонæй куд исистадæнцæ æма куд уодуæлдайæй тох кодтонцæ æ сæрбæлтау – æхе сагъæс си неке кодта, сæ царди берæ ахсгиаг гъуддæгутæ дæр райеуварс кодтонцæ, уотемæй. Е æй дæнцæн кæстæртæн – уотæ ку нæ уа, уæд исонибони нæ Фидибæсти сæрбæл исдзоргутæ ку нæбал уа, уомæй тæссаг æй.

Ленинград немуцаг-фашистон æрдонгтæй багъæуай кæнуни тугъдтити æма уонæми архайгути туххæй, ку зæгъæн, нуриуæнгæ дæр мухур кодтан. Берæ цæмæдесаг хабæрттæ æма цаути туххæй фæууй дзубанди. Зæгъæн, тугъди æма фæллойни ветеран, отставки болкъон Толпарти Александр æ имисуйнæгти куд  финста, уотемæй цалдæр боней дæргъи карз тугъдтити фæсте немуцаг æфсæдтæн бантæстæй Лужски гъæуайкæнуйнадон тæлмæ батонун, æма сæ них исаразтонцæ комкоммæ Ленингради æрдæмæ. 21 августмæ знаг байахæста сахар Чудово æма  æрæхгæдта Октябри æфсæнвæндаг, Ленинградмæ ибæл бацæуæн куд нæбал адтайдæ, уотæ. 30 августи ба знагæн бантæстæй сахар Мга дæр байахæссун æма уотемæй Ленинград хецæнгонд æрцудæй бæсти хæццæ бæттæг фæстаг æфсæнвæндагæй.

Фашисттæ 8 сентябри байахæстонцæ сахар Шлиссельбург. Еци бонæй фæстæмæ Ленинград бахаудтæй æртухсти. 900 бони æма æхсæви фæцæй блокади.

Еци бæнтти фельдмаршæл фон Лееб фæдздзурдта е ’фсæдтæмæ: «Уæ комкоммæ æнцæ большевикон æфсади байзайæггæгтæ. Еунæг фæстаг цæф, æма къуар «Цæгат» бæрæг кæндзæнæй уæлахез. Тагъд рæстæги фæууодзæнæй Уæрæсей нихмæ тугъд…» Уотæ гъуди кодтонцæ фашистон Германий разамунд æма е ’фсади командæкæнуйнадæ. Советон бæсти разамунд æма адæм ба æндæрхузи гъуди кодтонцæ.

Цæргутæ æма фронти æфсæдти хуæлцади уавæр цæхгæрмæ фæллæгъуздæр æй, уæлдайдæр ба знаг Бадаевски хуайраги скълæдтæбæл ку бандзарста, уæд. Уоми адтæй хуайраги агъазиау æвæрæнтæ. 1942 анзи райдайæнмæ еу адæймагæн сутки дæргъи дзол лæвардтонцæ 125-150 грамми, æфсæддонтæн фæйнæ 300 грамми. Нæхъæртондзийнади фудæй дзолæн æ хуæрзгъæдæдзийнадæ дæр фæнниллæгдæр æй.

Уавæр адтæй карз æма уæззау, нæ бæсти уæди разамонæг Сталини загъдау «бæлахи уавæр». Уомæ гæсгæ е фæдздзурдта Г.К. Жуковмæ. Ленингради уавæри туххæй дзоргæй ин балæдæрун кодта уой дæр, æма еци бæлахи уавæрæй фæййервæзунæн алцидæр исаразун ке гъæуй, уой. И.В. Сталин зудта, еци уавæртæй сахар ке фæййервæзун кæндзæнæй айдагъдæр Г.К. Жуков. Сталинæн загъта, кæд уавæр уотæ вазуггин æй, уæд цæттæ æй Ленингради фронтæн командæгæнæгæй рандæ унмæ.

Æма 1941 анзи 13 сентябри Г.К. Жуков инæлар-лейтенант М.З. Хозин æма инæлар-майор И.И. Федюнинский æвæстеуатæй фæннæхстдæр æнцæ блокадон Ленинградмæ. Уоми уайсахат федæдтонцæ архайун уобæл, цæмæй сахар багъæуай кæнуни туххæй арæзт æрцæуонцæ еугур гъæугæ мадзæлттæ дæр.

Еци мадзæлттæ рæстмæ арæзт ке æрцудæнцæ, уой фæрци Ленингради алфамбулай уавæр фендæрхузон æй. Жуков цубур рæстæгмæ домбай баргъомусæй æрбайеу кодта еугурей дæр, исразæнгард кодта æфсæдти æма адæми нифсхастдзийнадæ æма æхсарæй, æма бундорон æййивддзийнæдтæ æрцудæй Ленинградаг фронти сахари цæргути æма æ гъæуайгæнгути хуарзæн.

Ленингради блокадæн æ хай кæд æма 1943 анзи 18 январи тунд æрцудæй, уæддæр æнæгъæнæй ба æрцудæй 1944 анзи. советон æфсæдти Ленинградаг-Новгородаг размæмпурсæг операций фæрци – цудæй 1944 анзи 14 январæй ба 1 мартъий уæнгæ. Æ нисан – немуцаг æфсæдти къуар «Цæгат» ниддæрæн кæнун, Ленинградæй блокадæ æнæгъæнæй дæр исесун æма Ленингради облæст знагæй исуæгъдæ кæнун æнтæстгинæй æнхæстгонд æрцудæй. Советон æфсæддонти агъазиау тугъдон хъиамæттæ æма фæразондзийнади, советон æфсæддон разамонгути дæснидзийнади фæрци, немуцаг-фашистон блокадæй ервæзтгонд æрцудæй Ленинград, уой хæццæ ба ма знгагæй уæгъдæгонд æрцудæй Ленингради облæст æма Калинингради облæсти зингæ хай дæр.

Ленинград немуцаг-фашистон æрбалæборгутæй багъæуай кæнуни тугъдтити рæстæг знаги нихмæ æхсаргинæй тох кодтонцæ Иристони мингай тугъдонтæ дæр. Зæгъæн, нæ номдзуд инæлартæй æртæ: Бæройти Михаил, Хъарати Геуæрги æма Цæликкати Хъантемур, не ’мзæнхонтæй Советон Цæдеси фараст Бæгъатæри: Бицати Сергей, Юрий Бунимович, Гæджити Александр, Коняхин Василий, Бзарти Геуæрги, Аркадий Селютин, Александр Мнацаканов, Григорий Пасынков, Цоколати Геннадий… Æма ма никки берæ иристойнаг тохгæнгутæ. Уонæй алке туххæй дæр бæлвурдæй радзорун бæргæ гъæуй. Æма нæ равгитæмæ гæсгæ нæ еци ихæс нуриуæнгæ дæр æнхæст кодтан æма ’й идарддæр дæр æнхæст  кæндзинан.

Ленинградæн æ уæди цæргути æма æ багъæуайгæнгути уодуæлдай хъазауати уæлиаудзийнадæ нин æностæмæ имисуйнаг æй. Уæлдайдæр ба уомæ гæсгæ, æма еци еугур хабæрттæ гъæуама æнæмæнгæ зононцæ нæ ирæзгæ фæлтæртæ, табуйаг син уонцæ, цæмæй сæ ирисхъи гъуддæгутæ аразгæй уонцæ Фидибæстæбæл æновуд куд байлæгъ кæнонцæ, багъæуаги æ сæрбæлтау хъиамæт кæнунмæ рæстуодæй цæттæ куд уонцæ.

ХЕКЪИЛАТИ Маринæ