Кæрон. Райдайæн 2025 анзи 49-аг номери, аци анзи 1-3-аг номерти.

ЭКОНОМИКОН ЦÆСТИНГАС ДОГЪОНТÆ ХÆССУНМÆ

Гъæууон хæдзаради цийфæнди къабазæ дæр пайдайаг ку нæ уа, уæд исæфтмæ цæуй. Хуæрзмуггаг бæхтæ дарунæн дæр ирæзæн нæййес, пайдайаг ку нæ уа, уæд. Беслæни кæдзостог бæхти завод райдайæни зин уавæрти адтæй, уæддæр æ исарæзти фæндзæймаг анзæй фæстæмæ æ бæхтæ дæттунцæ пайда. Фиццаг инсæй анзей дæргъи рауæйæ кодта 410 бæхи æма æ хæрзтæй уæлæмæ æфтуйаг рауадæй 340 мин соми. Раст зæгъгæй, е æгæр минкъий æй, фал зин уавæртæ хинцгæй – хатиргонд фæууæд беслæйнæгтæн. Уæлдайдæр ба еци æнзти федаргонд æргътæ ниллæгдæр ке адтæнцæ, уомæ гæсгæ. Фæстаг рæстæг еуемæй устурдæр æргътæ федаргонд æрцудæй, иннемæй ба лæвæрд æрцудæй уæйæгæнæгæн æма æлхæнæгæн сæхе фæндæмæ гæсгæ аргъ æвæруни барæ. Е хуарз фæййагъаз æй Беслæни заводæн. Мæнæ фæстаг фараст анзей бæрæггæнæнтæ: рауæйæ кодтонцæ 319 бæхи, райстонцæ 3 миллиони æма 226 мин соми, кæдзос пайда – 1 миллион æма 269 мин соми. Уæлдай фулдæр æфтуйæггаг æма пайда райстонцæ фарæ: рауæйæ кодтонцæ 30 кæдзостог догъон бæхи. Æфтуйæггаг – 478 мин соми. Рæстæмбес нимадæй еу бæхи аргъ рауадæй 15 933 соми. Е бæргæ хуарз бæрæггæнæн æй. Фал англисаг догъонти кадæ æнæгъæнæ дуйней куд ирæзуй, уомæ гæсгæ дессаг нæй. Фарæ Бæхдаруни институти ахургæндтæ лæмбунæг рартастонцæ, ци мин æма æрдæгмæ хæстæг кæдзостог догъонтæ уадæй нæ Цæдеси ипподромти, уони æнтæститæ. Æма хуæздæр догъонтæн сæ уиндæ, сæ конд дæр хинцгæй æмзундæй искарстонцæ: «1989 анзи тæккæ хуæздæр бæх адтæй беслæйнаг Фабрикæ!» (журнал «Коневодство и конный спорт, 1990 анз. №3).

Догъон Фабрикæ, æнæмæнгæ фæббæрзонддæр кодта беслæйнаг догъонти аргъ.

Кедæрти, æвæдзи, бафæнддзæнæй бафæрсун: «Кæд рæстæмбесæй еу беслæйнаг догъони аргъ 16 мин сомемæ исхъæрттæй, уæд Фабрикæн æхе аргъ ба цæйбæрцæ уодзæнæй?..» Æма зæгъун: Фабрикæн аргъ нæййес, гъома, уæййаг нæй, уомæн æма уой уæйæ кæнун Беслæни заводæн уидæ, «ци къалеубæл бадуй», уой æ рæбунбæл рахаун кæнуни хузæн..

Æнгъæлмæ кæсун уæхæн фарстамæ дæр: «Англисаг догъон бæхти муггаг «кæдзостог» цæмæн хонунцæ иннетæй уæлдай?..» Дзуапп: англисæгтæ, сæ «базургин бæхмуггаг цæттæбæл банимадтонцæ XVIII æноси кæронмæ хæстæг. 1973 анзи рауагътонцæ муггаги киунугæ (студ-бук), уордæмæ бахастонцæ тæккæ хуæздæр æфситæ æма урсити нæмттæ, сæ фидтæлтæ æма мадтæлти номхигъд. Æма баунаффæ кодтонцæ: идарддæр муггагбæл нимад цæуæнтæ, киунуги финст ка ’рцудæй, айдагъдæр комкоммæ уони байзæдтæгтæ. Еци муггагæй æндæрти хæццæ хæлæмулæй ци бæхтæ рантæстæй (хъæбæр берæ ’нцæ æнгъæнæ зæнхи цъарæбæл), уони ба хонунцæ «æрдæгтог». Бæхгин æфсæдти афицерти бæхтæн сæ фулдæр «æрдæгтогтæ» адтæнцæ.

Дессаг ба куд нæй: хуæрзмуггаг бæхтæ ка даруй, етæ сæ бæхти ниййергути номхигъд берæ хуæздæр фæззонунцæ сæхе фидтæлти номхигъдæй.

Гъулæггагæн, мæхецæн дæр мæ фидтæлти нæмттæ зундгонд æнцæ айдагъдæр фæндзæймаг къæпхæни уæнгæ. Уотемæй ба мæ бон æй беслæйнаг бæхтæй алке фидтæлти номхигъди халæ райхалун сауæнгæ англисаг догъонти муггагæн бундорæвæргути – Эклипс, Мэтчэм, Гэроди уæнгæ…

Англисаг кæдзостог бæхти кой уин уотæ бæлвурдæй уомæн кæнун, æма алке дæр гъæуй зонун, дуйней уомæй хуæздæр, уомæй уайагæдæр, уомæй хъазардæр муггаг ке нæ исфæлдистонцæ. Хуæздæр араббаг догъон бæх еу километр уайуй еу минут æма æхсæз секундемæ, англисаг – еу минутмæ. Уотемæй ба VII-XVIII æности хуæздæр догъон араббаг адтæй…

*  *  *

Дæс анзей размæ Цæгат Иристони наукон-æртасæн институти директор Черджиати Хазбийи хæццæ бадзубанди кодтон (рохсаг уæд) бæхи туххæй æртасæн куст бацæттæ кæнунбæл – «Бæх Цæгат Иристони». Фæккустон ибæл дууæ анземæй фулдæр. Дæс авторон сифи си рауадæй (куд бадзубанди кодтан, уотæ). Æркастæнцæ имæ гъæууонхæдзарадон институти ахургæндтæ. Сæ зæгъуйнæгтæн æма фæндитæн син аргъгæнгæй, мæ фæллойнæмæ ма  æййивддзийнæдтæ бахастон æма ’й равардтон наукон-æртасæн институтмæ. Уоми ба еци рæстæг, обкоми секретари бунатæй ист ка ’рцудæй, еци Кучити Агубей исæвардтонцæ директорæй. Ами ма гъæуама ракæнон еу хабар. 1981 анзи октябри æзмæнстити хуæдфæсте СЦКП-й Центрон Комитетмæ ци финстæг рарвистон, уоми комкоммæ фудгинтæбæл нимайун обкоми «идеологти». Уой Центрон Комитети бæрнон косæг Н.В. Упенниковæн дæр лæгæй-лæгмæ загътон 1981 анзи декабри нæ обкоми хæдзари.  Еци хабæрттæ Кучий-фурт, уæд обкоми секретарæй косгæй куд нæ зудтайдæ, æма мæмæ, æвæдзи, хæран зæрдæ дæр дардтайдæ. Е ми æруагæс кæнуй уомæ гæсгæ дæр, æма мин мæ куст ку фæууидта, уæд æ меднимæр ци загъта, уомæн Хуцау æ зонæг, фал мæнæн ба гъæрæй уотæ бакодта:

– Не наш профиль!..

Æз иронау дзурдтон, е – уруссагау. Уогæ си ци агорун, кæд æма директор æхе ирон хонуй, уæддæр сауæнгæ ирон газет «Рæстдзинад»-мæ дæр   æ финстæгутæ финсуй… айдагъдæр уруссагау!..

Мæнæ ци дзубандий кой кæнун, е ба уæд цудæй институти партбюрой секретарь æма ахургонд секретари рази. Æз Агубей  бафарстон:

– Истори, культурæ, адæмон хæдзарадæ, экономикæ уæ «профиль» нæ ’нцæ?

– Æнцæ, – æвæндонæй басастæй «идеолог».

Нæ буцæу рахецæн æй, спортивон æвзагæй дзоргæй, 1-0 хигъдæй, æма мин мæ куст уæддæр райстонцæ. Уогæ аци хабарбæл дууæ анзи ку рацудæй, уæд бабæй Кучий-фуртæн гæнæн фæцæй мæнæн нæуæг цæлхдор райаразунæн: киунугæуадзæн «Ир»-и редакцион совети дзубанди цудæй 1986 анзи рауадзуйнаг киунугути пъланбæл. Æз Бестаути Заури хæццæ ци минкъий киунугæ бацæттæ кодтон бæхтæ даруни туххæй, уомæ ку æрхъæрттæнцæ, уæд Агубе загъта:

– Эту работу Кулаев нам продал…

Уоййадæбæл киунугæ рохс нæ фæууидта. Æма газеттæ журналтæ, радиой фæрци уæддæр искæнæн бæхти кой.

*  *  *

Беслæйнаг бæхтæ нæ Цæдеси æма фæсарæйнаг паддзахæдти дæр берæ рауæнти багъудæнцæ, сауæнгæ нæуæг заводтæ аразгæй дæр. Æвдесæнæн фагæ æй айдагъ мæнæ аци еунæг хабар дæр: Краснодари крайи «Пириндзи совхоз-племзавод» Беслæни ци æфситæ балхæдта, уони цæуæт нур цалдæр анзей дæргъи бæсти ипподромти уæлахез кæнунцæ Цæдеси тæккæ номдзуддæр заводти хаст догъонтæбæл. Мадта уæд цæмæннæ бабæй æрбунат кæнуй нæ Ири зæнхæбæл кæдзостог догъонти уæддæр  еунæг завод. Беслæйнаги фæнзгæй еуцалдæр анзей фæсте бæсти заводти хæццæ ериси ка бацудайдæ, уæхæн? Ке зæгъун æй гъæуй, уоййасæ æнцон гъуддаг нæй. Фал лæги хузæн лæг, номдзуд поэти загъдау, æхецæн лигъздæр нæдтæ нæ фæййагоруй. Нуртæкки бартæ æма закъонтæмæ гæсгæ уæхæн хæдзарадæ райаразунæн хуæздæр мадзал – кооператив.

Фал кооперативæн урух нæдтæ ка гъæуама ратта? Колхозти, совхозти разамонгутæ абони цæмæдæр гæсгæ ’нцæ цæлхдортæ æвæргути хузæн. Æз фарæ уой кой ракодтон газет «Социалистическая Осетия»-йи. Дзубанди цудæй Лескени кæсгон бæхти хуæрзмуггаг ферми туххæй. Е республики рагæй зундгонд æй Бетрозти Владимир, æ дууæ биццеуи Виталий, Хъазбег æма сæ лимæн Владимир Кремневи фæрци. Уотемæй уонæмæ фермæ подряди раттунбæл совхози директор неци хузи исарази æй, кæд хъæбæр хуарз амæлттæ адтæй, уæддæр… Уотæ ку «тох кæнæн райарæзтбæл», уæд нæ берæ нæбал гъæуй билæй рахаунмæ.

Недзаманти историк Страбон æ киунуги «Скифские древности»-й финста, скифтæ, дан, бæхти ’хсирæй сæнæ кодтонцæ, зæгъгæ. Уотæ рагæй зундгонд æй хъазахтæ, киргизтæ, тæтæр, башкиртæмæ, кумыс (хъумуз)  ке хонунцæ, еци сæр-сæр ниуæзтæ. Дууæсæдæ анзей размæ медицинæ исбæлвурд кодта, еци ниуæзтæ  адæймаги берæ незтæй ке гъæуай кæнуй æма дзæбæх кæнуй, уой. Нæ бæсти сæдемæй фулдæр ес хъумузæй дзæбæхгæнæг санаторитæ. Айдагъдæр си Кавкази нæма адтæй еу дæр. Хъумузкæнуни фæлварæнтæ мах Бестуати Заури хæццæ райдæдтан 1977 анзи – Хонхи Дæргъæвси 1978 анзи. Æма  Мæскуй бунмæ ци хъумузæй дзæбæхгæнæг санатори ес «Мцыри», уой лабораторий дæргъæвсаг хъумуз хъæбæр хуарзбæл банимадтонцæ. Уой фæсте лæвæрд цудæй Фиййагдони æма Хъæрмæдони санаторитæн, фæстæдæр туберкулези нихмæ диспансерæн. Диспансери дохтиртæ куд зæгъунцæ, уотемæй хуарз агъаз кæнуй сæйгитæн. Дæргъæвсаг хъумузи кой адтæй сауæнгæ «Известия»-йи, «Труд»-и, «Медицинская газета»-йи. Æма нæ цума еци æстауæн дзубанди  фæццæстуд кодта, уоййау фæннидæндæр æй  куст. Хъобани гъæусовети фудæй нæ бауагътонцæ хъумузи кооператив кæнун…

Сæрмæхæссуйнаг нæй адæми дзæбæх кæнуни мадзал иронхуати фæууадзун. Совхоз «Дæргъæвс»-и разамунд ку фæййагъаз кæна, уæд нæуæгæй райрæздзæнæй хъумузи гъуддаг.

ХЪУЛАТИ Владимир (1915-1988), гъæууонхæдзарадон наукити кандидат