Куд, æвæдзи, алли адæймагæн, уотæ мæнæн дæр цæргæ-цæрæнбæнтти зæрдæбæлдаруйнаг иссæнцæ æригондзийнади рæстæгути хабæрттæ æма цаутæ.

Куд нæ фæууидтон зиндзийнæдтæ дæр æма хуарздзийнæдтæ дæр! Седзæри бонтæ, 1932-1933-аг æстонг æнзтæ, Устур Фидибæстон тугъди æверхъау, уой фæсте ба ихæлд хæдзарадæ æ къæхтæбæл ислæуун кæнуни рæстæг. Æма кæд уæхæн берæ зиндзийнæдтæ бавзурстан æма фæууидтан, уæддæр мæнæн æригонæй абони уæнгæ мæ зæрди уедæгтæ агайунцæ берæ æнæферонхгæнгæ цаутæй. Уонæй еуей кой ракæнуйнаг дæн абони.

Райдзаст сæрдигон рæстæг… Æнæгъæнæ Иристонбæл дæр райгъустæй устур цийни хабар. Нæ адæмтæ кадгин уавæрти бæрæг кæндзæнæнцæ нæ республики автономий дæс анзей юбилей. Куд нæ цийнæ кодтан мах дæр?! Еци рæстæг ахур кодтан Нартигъæуи авданзон скъолай. Æма нæ директор Танхълати Хъæгъæрман æма нæ ахургæнгутæ нин фегъосун кодтонцæ, зæгъгæ, нæ гъæумæ нæ Райгурæн бæсти сæйраг сахар Мæскуйæй хуæдтæхæгбæл истæхдзæнæнцæ иуазгутæ. Кæми ма адтæй мах цийнæн кæрон?!

Скъолайæй нæ ракодтонцæ Нартигъæуи нигулæнварс, Фиййагдонæй гъæуи ’хсæн цъæх фæзæмæ.  Ами гъæуама æрбадтайдæ хуæдтæхæг.

Рацудæй еу бон, дуккаг… Æртиккаг бон рæфтæмæ хæстæг гъæуи сæрмæ фæззиндтæй хуæдтæхæг, кæци гъæуи сæрти æркодта цалдæр зилди, уæдта æхе зæнхæмæ ниллæг æруагъта æма, ци цъæх фæзæ никкæдзос кодтан, уоми фæлмæн бадт æркодта.

Е адтæй 1934 анзи сæрди. Зæрондæй-æригонæй, силгоймагæй-нæлгоймагæй, айдагъ Нартигъæуæй нæ, фал республики берæ гъæутæй æма сахартæй æрæмбурд æнцæ æгæрон дзиллæ. Сæ цийни зæлтæ син идардмæ хаста фæлмæн уоддзæф.

Райдæдта кадгин бæрæгбон Нартигъæуи (е адтæй Михаил Ивани фурт Калинини иссуди размæ Иристонмæ). Рæстæгмæ фæйнæгутæй арæзт хумæтæг трибунæмæ исхизтæнцæ гъæусовети, колхози разамонгутæ, райæнхæсткоми, партий райкоми æма обкоми минæвæрттæ, гъæусовети æма колхози разамонгутæ, колхозонтæ-хъазауатонтæ. Ке зæгъун æй гъæуй, уони хæццæ кадгин мæскуйаг иуазгутæ дæр. Цубур раздзубандий фæсте дзурди барæ лæвæрд æрцудæй мæскуйаг иуазæг, газет «Крестьянская газета»-йи редколлегий иуонг Михаил Пантюховæн. Абони хузæн мæ зæрдæй нæ цох кæнунцæ уой арфгъудигин радзубанди, æ зæрдибун æма æхседгæ фæдзæхститæ æма фæдздзурдтитæ. Арф багъуди кодтон æ радзубандий кæрони загъд:

– Æндиудæй тундзетæ æма цотæ размæ нæуæг цардарæзти нæдтæбæл, косетæ, ахур кæнетæ æма цæретæ Владимир Ильич Ленини фæдзæхститæмæ гæсгæ!

Михаил Пантюхов æ цæмæдесаг радзубандий Нартигъæуи дзурддзæугæ курухон хестæртæй еуей, Калоти Доти кой ку искодта, уæд адæм зæрдиагдæрæй нийгъустонцæ дзубандигæнæгмæ.

Æ радзубандий е æримиста медбæстон (граждайнаг) тугъди рæстæг, æхуæдæг кæми бафтудæй, еу уæхæн цау. Уæд Иристони дæр, куд Уæрæсей еугур рауæнти, уотæ цудæнцæ карз тохтæ æригон Сурх Æфсади хæйттæ æма Деникини уорсгвардионти ’хсæн. Михаил Пантюхов, партийæй æрвист лæг, Сурх Æфсади рæнгъити  бæгъатæрæй тох кодта Деникини æфсæдти нихмæ, разамунд лæвардта сурхæфсæддон хæйттæн.

Медбæстон тугъди цаутæ Цæгат Иристони фæррæуæгдæр æнцæ, фал ма Хонсар Иристони адтæнцæ карз. Æма Михаил æвæстеуатæй æрвист æрцудæй уордæмæ. Уоми ба æ архайд уоййасæбæл агъазиау адтæй, æма гурдзиаг меньшевиктæ уорсгвардионти хæццæ æ фæдбæл зелун байдæдтонцæ, гъавтонцæ уодæгасæй æй æрахæссун æма ин карз тæрхон искæнун.

Еууæхæни хуæнхтæмæ хæстæг  рауæни син бантæстæй, Пантюхов кæми адтæй, уой базонун æма ибæл æртеголæ ’нцæ. Фал си Михаил куддæртæй райервазтæй æфцæгæрдæмæ. Уотемæй  æрхъæрттæй Хилаки коми рæбуйнагдæр, Калоти гъæумæ. Гъæуи хестæр цæрæг Калоти Дотæ сагойнæй архайуй хуаси къапунати хæццæ. Ледзæг лæг Доти рауингæй имæ дзоруй:

– Хуарз лæг, фæййагъаз мин кæнæ, æрбасорунцæ мæ!..

Зæронд лæг, берæ нæ рагъудигæнгæй, æнæзонгæ лæги хæмпæлти буни ракодта. Уæдмæ фудгæнгутæ, сæ хед калгæ, зæронд лæги размæ æрхъæрттæнцæ æма ’й æмцъухæй фæрсунцæ:   – Абæлти ци лæг лигъдæй, е ци  фæцæй?

Дотæ сæмæ дзоруй:

– Мæнæ аци надбæл фескъæруй еу æнахур лæг. Æз ма имæ дзорун, кæци дæ, ка дæ,  фал дзоргæ дæр неци искодта, уотемæй идарддæр ледзунмæ фæцæй. Идардмæ нæма фæллигъдæй, фæттагъддæр кæнетæ…

Етæ сæ цуд фæттагъддæр кодтонцæ коми. Дотæ ба æнæзонгæ лæги æдасдæр рауæн бафснайдта. Дууæ боней дæргъи зæронд лæги бийнонтæ æнæзонгæ лæги исиуазæг кодтонцæ, фæгъгъæуай æй кодтонцæ.

Æртиккаг бон Дотæ Михаилæн над байамудта, фæндаггагæн ин æ хæццæ хуæруйнаг дæр рарæвдзæ кодта, æ фурттæй ин еуей æ хæццæ надамонæг рарвиста, уотемæй æй будурмæ рафæндараст кодта.

Гъе уотæ, медбæстон тугъди рæстæги хуæнхаг зæронд лæг Калоти Дотæ мæлæтæй фæййервæзун кодта хумæтæг фæллойнæгæнæг адæми амонди сæрбæлтау еузæрдиуон тохгæнæг, æхсаргин революционер Михаил Осипи фурт Пантюхови.

Нæ рагфидтæлтæ уотæ зæгъиуонцæ: «Хуарздзийнадæ нæ иронх кæнуй…» Кæд аци хабар раги адтæй, уæддæр Михаил Пантюховæй нæ феронх æй, идард хуæнхаг зæронд лæг Дотæ ин ци хуарздзийнадæ исаразта, уой.

Нартигъæуи 1934 анзи устур цийни бæрæгбони дзубанди кæнгæй, Михаил Пантюхов Доти кой ку искодта, уæд адæм никки цæмæдесагдæрæй нийгъустонцæ иуазæгмæ.

Дотæ цардæгас æй, ами, Нартигъæуи цæруй, зæгъгæ, аллирдигæй имæ дзурдтонцæ адæм. Дотæ иуазæги ку рауидта, уæд лæхъуæни хузæн æхе багæлста, лæгмартæй ке фæййервæзун кодта, уомæ.

Кæми ма адтæй кæрон дууæ лæгей цийнæн!.. Нæбал адтæй кæрон адæми цийнæн дæр! Беретæн уонæмæ кæсгæй фурцийнæй сæ цæстисугтæ дæр ма ’ркалдæнцæ.

Зæронд лæг æ цæстæ ’рхаста Михаилæн æ сæрæй æ къæхти бунмæ… Æнай-æнойти Доти цийнæ цидæр æрбацæй, æ цæстисугтæ ’ркалдæнцæ… Æ цæститæбæл рауадæй, æхсæрдæс анзей размæ мæлæтæй ке фæййервæзун кодта, еци æртинанздзуд уæйуги хузæн Михаил. Нур ба е æ рази æнæ галеу къахæй лæууй…

Михаил Пантюхов уайтæккæддæр балæдæрдтæй æ ервæзунгæнæги зæрди гъенцъун æма бабæй æй æ хъури никкодта.

Бæрæгбон æ тæмæни бацудæй. Адæми игъæлдзæг ходунæй æма кафунæй зæрдæ дæр рохс кодта. Михаил Пантюхови бардзурдмæ гæсгæ иуазæг-тæхæг æ хуæдтæхæг искосун кодта, исбадун си кодта гъæуи кадгиндæр хестæрти Дулати Боци, Годжити Мæцихъой, Гусати Хъамболати, Калоти Доти æма ма цалдæр скъоладзауей. Уони хæццæ Дзабрати Губатæ, Дулати Тамарæ æма æндæртæ. Исиста хуæдтæхæг æхе уæлдæфмæ æма гъæуи сæрти цалдæр зилди æркодта. Хуæдтæхæги ка бадтæй, етæ нин уордигæй салам равардтонцæ.

Еци устур æма кадгин бæрæгбонæй фæстæмæ рацудæй берæ дæсгай æнзтæ, фал зæрдæй некæд цох кæнуй еци æнæферонхгæнгæ цау. Берæ хæттити исфæндæ кодтон ниффинсун газетмæ еци хъазар æма зæрдагайæн имисуйнаги фæдбæл, фал мæ е хъор кодта, æма, медбæстон тугъди рæстæг нæ райгурæн Иристони зæнхæбæл уорсгвардионти нихмæ бæгъатæр тохгæнæг Михаил Осипи фурт Пантюхови ирисхъæ 1934 анзи фæсте куд рауадæй, уомæн бæлвурдæй неци зудтон. Фал, куд фæззæгъунцæ, адæймаги ци бафæндæуа æма ци нæ бакæндзæнæй. Берæ фæссагъæс кодтон æз дæр, мадта ци хузи базонон Михаили ирисхъи хабæрттæ.

Мæ зæрдæбæл æрлæудтæй, Михаил Пантюхов раздæри газет «Крестьянская газета» нуртæккæ «Сельская жизнь» ка хуннуй, уоми ке куста, е. Æма уæд  еци газети редакцимæ ниффинстон мæ курдиадæ, цæмæй мин фегъосун кæнонцæ, æртинæймаг æнзти сæ газети редколлегий иуонг Михаил Пантюхови царди идарддæри хабæрттæ. Мæ финстæг ку рарвистон, уæдæй рацудæй дууæ мæйи, фал дзуапп нæййес. Сагъæс кодтон, мадта ма кумæ ниффинсон, зæгъгæ. Фал 29 сентябри райстон, берæ æнгъæлмæ кæмæ кастæн, уæхæн дзуапп-финстæг мæ курдиадæн сахар Барнаулæй (Алтайи край).

Куд рабæрæг æй, уотемæй  «Сельская жизнь» газети косгутæ берæ фæййагоргæй исбæлвурд кодтонцæ, Михаили кæстæр фурт Игорь Пантюхов, зундгонд советон финсæг-журналист Алтайи крайи сахар Барнаули ке цæруй, уой. Æма мæ финстæг  Мæскуйæй рарвистонцæ Игори номбæл Барнаулмæ.

Игорь зæрдрохсæй бакастæй мæ финстæг æма мин, æнгъæл дæр куд нæ адтæн, уæхæн æнхæст æма медесгун дзуапп исæрвиста.

Мадта, зæгъетæ, куд рауадæй Михаил Осипи фурт Пантюхови идарддæри ирисхъæ?

Куд базудтон, уотемæй аци æхсаргин революционер 1917 анзи Питери октябри цаути æма Зуймон галауанмæ нимпурсти архайæг Михаил Пантюхов ардигæй, Кавказæй, рафтудæй Харьковмæ, уæдта бабæй Воронежи бунмæ тогкалæн тугъдмæ æма уоми Михаил фæцæй уæззау цæфтæ. Уæззау фæстеугутæ – байзадæй æнæ галеу къахæй. Берæ гъезæмæртти фæсте Михаил ислæудтæй æ еу къахбæл æма бабæй уодуæлдайæй райдæдта  нæуæг цардарæзтбæл архайун.

Михаил фæстæдæр æрвист æрцудæй сахар Новочеркасскмæ политхайади хецауæй. Ами Михаил иссæй газет «Знамя коммуны»-й фиццаг редактор. Фæстæдæр куста Ростови газет «Молот»-и редакторæй. Уой фæсте æрвист æрцудæй Мæскумæ, æма уоми иссæй «Крестьянская газета»-йи редакций редколлегий иуонг.

Аци газети косгæй, Михаил Пантюхов хæстæг базонгæ ’й æма балимæн æй не ’мзæнхон, зундгонд  революционер æма медбæстон тугъди цаути уодуæлдайæй архайæг Тогойти Данели хæццæ. Уой хундмæ гæсгæ иссудæй Мæскуйæй Дзæуæгигъæумæ æма ами косун райдæдта республикон газети сæйраг редактори хуæдæййевæгæй. Фæккуста си 1937 анзи уæнгæ.

1937 анз… Æверхъау рæстæгутæ… Михаил Пантюхов æвудæй ист æрцудæй æ кустæй, рацох æй кодтонцæ партий рæнгъитæй. Уой фæсте – ахæстдонæ, уæдта бабæй æрвист æрцудæй хуæнхаг гъæу Къобæмæ. Еци уæззау анзи Михаил Пантюховæн райгурдæй æ дуккаг фурт Игорь. Михаил Къобæй æрвист  æрцудæй Астæуккаг Азимæ. 1943 анзи Михаили цардæмбал Динæ Бариси кизгæ дæр æ дууæ биццеуи Леонид æма Игори хæццæ æрвист æрцудæй Алма-Атамæ. Еци анз ахæстæй исуæгъдæ ’й Михаил дæр.

Михаил 1956 анзи  реабилитацигонд æрцудæй æма фæстæмæ ист æрцудæй партий рæнгъитæмæ. Михаил Пантюхови бийнонтæ, хестæр фурт Леонидæй фæстæмæ (е цæргæ байзадæй Алма-Атай), æрбунат кодтонцæ сахар Барнаули.

Михаил Пантюхов æ уæлзæнхон цардæй рахецæн æй 1966 анзи 13 майи, байвардтонцæ ’й  Мæскуй Новодевичий уæлмæрдти. Æ цардæмбал Динæ Бариси кизгæ рамардæй цалдæр анзей фæсте сахар Барнаули.

ГÆППУАТИ Хъасболат, тугъди æма фæллойни ветеран, Цæгат Иристони скъолай æскъуæлхт ахургæнæг.