Уæрæсей аййевæдти Академий æцæг иуонг Соскъити Бариси фурт Валоди æй  нури доги зингæдæр скульптортæй еу. Уой дæр айдагъ Уæрæсей нæ, фал æнæгъæнæ дуйней дæр æй зундгонд.

Соскъити Владимири цардвæндаги, æма æ исфæлдистади туххæй берæ аллихузон æрмæгутæ фæззиннуй куд Уæрæсей, уотæ фæсарæйнаг дзиллон хабархæссæг фæрæзнити, аййевадон журналтæ æма киунугути. Уонæй кæцидæрти мах дæр рамухур кæнианæ нæ газети. Абони ба æ райгурди бæрæгбони фæдбæл нæ радзубандий нæ фæндуй, номдзуд æмзæнхонæн æ зæгъуйнæгтæй кæцидæрти хæццæ уæ базонгæ кæнун.

«КЪОСТА МÆНÆН АЙДАГЪ АЙЙЕВАДОН СОРÆТ НÆЙ…»

Зундгонд куд æй, уотемæй Соскъий-фурт æ исфæлдистадон архайди зингæ æргом æздахуй Хетæгкати Къостай сорæт исфæлгонц кæнунмæ.

Е хумæтæги нæй – уой фæдбæл æхуæдæг уотæ зæгъуй:

– Æцæгæйдæр уотæ ’й… Уæдта ма уой дæр зæгъуйнаг дæн, æма, кæдæй косун, уæдæй ардæмæ уæхæн скульпторбæл нæма исæмбалдтæн, æма Къостай сорæтмæ  е ’ргом макæд маке раздаха. Е хумæтæги гъуддаг нæй, зин æнхæстгæнæн æй, фал уой хæццæ ба хемæлвасагæ, уомæ гæсгæ ба имæ еугур дæр сæхе рахатунцæ. Кæцифæнди  адæймагæн дæр Къоста æ зæрди уæлдай арфдæр бунат ахæссуй. Æз дæр цалдæр хатти рагъавтон еститæ исфæлдесунмæ.

Къоста мæнæн айдагъ аййевадон сорæт нæй. Цал хатти ин бакæсун е ’мдзæвгитæ, уал хатти си ести æндæр нæуæгдзийнадæ æнæрайгонгæнгæ нæ фæуун мæхецæн. Æ поэзи æй алли доги аккаг дæр, уæлдайдæр ба мæнæ нури æмæнтъери царди фæззелæнти æма нихмæвæрдтити рæстæги.

Къостай сорæт кæми исфæлгонц кодта, еци циртдзæвæнтæй еу, зундгонд куд æй, уотемæй æвæрд æрцудæй Санкт-Петербурги аййевæдти Академий тургъи. Уой фæдбæл скульптор уотæ имисуй:

– Цæмæй Къостай скульптурæ уоми æвæрд æрцæуа, уой туххæй Академий ректор Альберт Серафими фурт Чаркинмæ мæхе ку бакъолæ кодтон мæ курдиади туххæй, уæд уайтæккæдæр мæ фарс рахуæстæй. Е нæ, фал ма мин цалдæр рæнгъи дæр бакастæй Къостай æмдзæвгæй.

– Е ба ма дин еума дессаг! Нуртæкки доги уæхæн зундгин адæмтæбæл исæмбæлун, е æхуæдæг устур дессаг æй.

– Куд базудтон, уотемæй е æхуæдæг не ’мзæнхонти хæццæ еумæ ахур кодта æма, æвæдзи, уæд базонгæ ’й Къостай исфæлдистади хæццæ дæр.

Къостайæн ма  еума циртдзæвæн æвæрд æрцудæй Дзæуæгигъæуи. Уой ку аразта, уæд æ фæндæ адтæй:

– Мæ зæрдæ дарун, Дзæуæгигъæуи ин кæд ескæми бунат разиннидæ. Аллеябæл, Сабурдзийнади проспектбæл Къостай ном ци парк хæссуй, уой бакомкоммæ. Мæн фæндæй, нæ сахари адæм фулдæр кæми æзмæлунцæ, уоми фулдæр циртдзæвæнтæ æвæрд æрцæуидæ. Къостай ба айдагъдæр уоми уинун. Нæ зонун, цæйбæрцæбæл фæррæстмæ æй мæ куст, фал архайдтон, цæмæй си уæлдай фæззелæнтæ уотæ берæ ма адтайдæ. Уæдта ин æ фарсмæ бадæнбæл бунат дæр ма ниууагъта, цæмæй фæсевæд Къостай исфæлдистадæ æ зæрдæмæ хæстæг кæмæн æй, уонæн фадуат уа æ фарсмæ æрбадун, хузтæ исесунæн, естæбæлти расагъæс кæнунæн…

Аци циртдзæвæн Дзæуæгигъæуи Сабурдзийнади проспекти аллейи, Къоста æхуæдæг кæддæр кæми цардæй, еци рауæнмæ хæстæги æвæрд ку æрцудæй, уæд е берети зæрдæмæ  фæццудæй. Фал, гъулæггагæн, нихмæдзоргутæ дæр разиндтæй – уой дæр уæхæнттæ, æма бæрзонд аййевадæн ка неци лæдæруй, кенæ соцъа ка кодта, уæхæнттæ. Нур етæ сæ дзæнгæдатæй банцадæнцæ, ка ’й зонуй, раст ке нæ ’нцæ, е си баруагæс æй.  Циртдзæвæни сæрбæл рæстзæрдæй дзоргутæй ба еу адтæй Цæгат Иристони адæмон поэт Хъодзати Æхсар (1937-2021). «Соскъиты Владимиры скульптурон куыст «Къоста»-йы цур бадгæйæ», зæгъгæ, æмдзæвгæ дæр ма 2013 анзи  ниффинста уой фæдбæл:

Мæхи Къоста, æрбадтæн та дæ цуры.

Уæдæ цы фæуон – иунæг дæн дæуау.

Фæфæнды мæ мæ риссæгтæ фæдзурын,

 Фæлæ кæмæн? Куы мын айста Хуыцау

Мæ хорз æмгæртты. Нæй фæхæцæг, хион.

Æгъдауæй, фарнæй бавдæлон нæ зæхх.

Хæлæг æмæ хæлæфы дуг у. Исбон –

Сæрфаты бæсты. Сафы нæ Фыдæх.

Нæ Ирыстонæй ривæддон ыскодтой

Бынхор, бындартæ, нал сын ис æфсис…

Зæриндзых поэт азар-ма мын «Додой»,

Æз бахъырнон… Бæрзонддæр-ма йæ сис…

2013.10.11

Еугæр нæ дзубанди Къостай туххæй рацудæй, уæд ма уой дæр зæгъун гъæуй, æма Соскъий-фурт уогæ ба уæлдай зæрдирахаст даруй поэттæмæ. Уомæн æдесæн – Булат Окуджавæн, Иосиф Бродскийæн, Маринæ Цветаевайæн циртдзæвæнтæ  ке исаразта, е дæр. Æма Валоди æхуæдæг куд зæгъуй:

«УОЙ БÆРЦÆ ЗИНТÆ БАВЗАРÆГ АДÆЙМАГÆН ЛÆГЪУЗ УÆН НÆЙЙЕС…»

– Æз æцæгæйдæр поэзи берæ уарзун. Цветаевайæн ци циртдзæвæн исаразтон, е æвæрд æрцудæй Окай билгæрон сахар Таруси. Рæсугъд бунат æй. Цветаевай хъæбæр фæндадтæй, уоми æностæмæ æрбунæттон ун. Æвæдзи, еци æгæрон итигъдадæмæ ку кæсидæ, уæд уобæл сагъæс кæнидæ.

– Еци циртдзæвæн исаразуни фæндæ дæмæ кутемæй исæвзурдæй?

– Еу æригон амалгун лæг мæмæ æрбадзурдта æма ми ракурдта, цæмæй уæхæн циртдзæвæн исаразон.  Е уой хъæппæрес адтæй. Уой размæ дæр ма мин цидæр исаразун кодта æма, æвæдзи, мæ куст æ зæрдæмæ хъæбæр фæццудæй.

– Мадта, уæд Уæрæсей ес, æцæг аййевадæн аргъкæнунгъон ка ’й, уæхæн æхцагинтæ.

– Мæнæ дин æвдесæн, уæхæн адæймæгутæ ке ес, уомæн. Цæргæ Мæскуй кæнуй, уарзуй поэзи, уæлдайдæр ба Цветаевай исфæлдистадæ.

– Булат Окуджави циртдзæвæни ирисхъæ ба куд рауадæй?

– Аци куст мæ тургъи æй. Мæхецæн æй ниууагътон. Окуджава мин хæстæг æй, хуарз æй фæсмардтон, æ хæццæ фембæлинæ. Хъæбæр дессаг хабæрттæ мин дзоридæ. Æ игон, парахат зæрдихатт мæ зæрдæмæ хъæбæр цудæй. Хъæбæр дессаг уодигъæди хецау адтæй, берæ цæлхдорти сæрти рахизтæй.

Æ мадæ æртиндæс анзи ахæстдони фæббадтæй æма ку исуæгъдæ ’й, уæд имæ æртæ вагзалей размæ фембæлунмæ бацудæй. Æнгъалдта, бафæсмæрдзæнæй æй, фал æй нæ базудта.

Уæхæн адæймагæн, уойбæрцæ зинтæ бавзарæгæн лæгъуз уоди хецау уæн нæййес. Нæкæси, нæ фембæлдтити рæстæг ахид æримисидæ, Устур Фидибæстон тугъди рæстæги Мæздæги алфамбулайти куд  тох кодта знаги нихмæ,  еци хабæрттæ. Еци тугъдтити гъезæмæрттæ  ба хъæбæр уæззау адтæнцæ æма си сæрæгасæй, кади хæццæ рацудæй.

«БУСТÆГИ УСТУР ДЕСИ СÆ БАФТУДТА ЕДЗИТИ СОСЛÆНБЕГ…»

Соскъити Валоди ма æновудæй архайуй нæ национ аййевади сæрбæлтау рохситауæн гъуддæгутæ аразунбæл. Зæгъæн, цалдæр анзей размæ æ хъæппæресæй Мæскуй арæзт æрцудæй Къоста, Туйгъанти Махарбег æма Едзити Сослæнбеги кустити сæрмагонд равдист.

– Мæхе растауни хузи мæ маке балæдæрæд, фал, мæ бон æй зæгъун  – равдист рауадæй хъæбæр тухгин. Мæскуйæгтæ никки хуæздæр базонгæ ’нцæ нæ национ аййевади алæмæтдзийнади хæццæ. Еци равдистмæ æз æрбахудтон мæ берæ зонгити, аййевадæн æцæг аргъгæнгути – зонгитæ, Уæрæсей зундгонддæр скульптортæ Андрей Красулин, Дмитрий Шаховский, хузæгæнæг Юрий Злотников æма иннети. Бустæги устур деси сæ бафтудта Едзити Сослæнбег. Етæ уæхæн куститæ уингæ дæр некæд фæккодтонцæ æма сæ æ пластикæ устур деси бафтудта. Уой фæсте мæмæ си ка не ’рбадзурдта æма æ цæмæдесдзинади кой ка нæ искодта, уæхæн си нæбал байзадæй. Уæдта син мæхуæдæг дæр басастæн, – Едзий-фурти исфæлдистади сосæгдзийнæдтæ нур лæдæрун ке райдæдтон, уобæл.

Гъуддаг уой медæги æй, æма ин æ еугур куститæн ардæмæ ласæн нæ адтæй, ардæмæ си æрластонцæ айдагъдæр цалдæр скульптури. Фал син æ иннæ кустити туххæй лæмбунæг ку æрдзурдтон, уæдта сæ хъæбæр бафæндадтæй сæ хæццæ базонгæ ун, сæ фæууинун. Хуарз уидæ, Едзий-фурти куститæ Мæскуй æнхæстæй æвдист ку ’рцæуиуонцæ, еци фарстабæл бакосун. Æцæг устур деси ба сæ етæ уæд бæргæ бафтауиуонцæ.

– Æма уомæн ци исаразун гъæуй аци æгудзæг рæстæгути?

– Айдагъдæр фæммадзал кæнун гъæуй фæрæзнитæ, сæйрагдæр сæ фæлласунбæл æма сæ страховкæбæл бафедунæн. Арендæн уотæ берæ æхца нæ гъæуй. Мæ бон æй зæгъун, Третьяковки галерейи мин ке бантæсдзæнæй æ исаразун. Фадуат ес Едзий-фурти куститæй 25-30 бæрцæ равдесунæн. Сæйрагдæр конд æнцæ дор æма гъæдæй. Уæхæн равдист ма исаразун æнгъезуй Санкт-Петербурги дæр. Уой уæлæнхасæн ба ма исаразун æмбæлуй, ласæн кæмæн нæййес (циртдзæвæнтæй зæгъун), уонæн устур панно.

«НАРТÆМÆ МÆНÆН СÆЙРАГДÆР ÆЙ СÆ УОДИГЪÆДИ ТУХÆ…»

Алли исфæлдистадон косæгæн дæр æ еу æнтæст исуй æ бæлдити иннæ бæрзондмæ исхезунæн асийни хузæн. Уæхæн бæлдитæ Соскъий-фуртмæ дæр куд нæййес. Фæстаг рæстæгути ма цæбæл косуйнаг дæ, зæгъгæ, фарстатæн номдзуд скульптори дзуапп фулдæр хæттити фæуй:

– Нарти кадæнгити бæгъатæртæбæл. Етæ айдагъ мæнæн нæ, фал нæ еугур адæмæн дæр æнцæ нæ устурдæр национ хæзнадонæ, нæ культури устурдæр циртдзæвæн, нæ адæми истори.

Цалдæр анзей размæ ба СОСКЪИТИ Валоди æ скульптурон кустити равдист исаразта Дигоргоми рæсугъддæр рауæни, æрдзон уавæрти.

Куд зонæн, уотемæй еци темæмæ се ’ргом алли рæстæгути æздахтонцæ нæ тæккæ зундгонддæр хузæгæнгутæ: Туйгъанти Махарбег, Хохти Аслан-Гирей, Дзантиати Юрий… Мæнæн, уотæ тухгин æма хъаболгинæй сæ ке искæнунцæ, айдагъ уомæ гæсгæ хъазар нæ ’нцæ. Мæнмæ сæйрагдæр кæсуй сæ тухи уæзæ. Еци хузи мæ бацæун фæндуй сæ сорæттæ исаразунмæ. Мæнмæ гæсгæ, алли скульптори бон дæр æй еци темæмæ æхе сæрмагонд цæстингасæй æркæсун, æхе хузи сæ равдесун.

– Нарти кадæнгити сорæттæбæл косгæй, дæ зæрди куд ес? Хецæн цикл райсдзæнæ æви æвзаргæй?

– Æвзаргæй. Кадæнгити сæйраг архайгутæ мæнмæ Сослан æма Батраз нæ кæсунцæ. Мæнæн цæмæдесагдæр æнцæ Сирдон æма Сатанай сорæттæ, кæд бустæги нихмæвæрд æнцæ, уæддæр мæнмæ Сатана кæсуй æнæгъæнæ Иристони мади хузæн.

Мæ фæндон ку рацæуидæ, уæд ин устур сорæт æвæрд æрцæуидæ хуæнхбæстæмæ хæстæг ескæми, идардæй цæугæй дæр куд зинна, уотæ. Мах адæммæ силгоймаги номæн æндæр нисанеуæг ес. Уæхæн гъуди царди рауадзун кæмæн бантæса, е устур ахсгиаг гъуддаг исараздзæнæй, уомæн æма Сатана Нарти кадæнгити сæйрагдæр архайгутæй еу æй. Цидæриддæр зæгъидæ, е æрцæуидæ, унаффæ дæр уой хæццæ кодтонцæ Урузмæг æма иннетæ. Мæ фиццаг куст дæр «Сатана æма Урузмæг» хундтæй, иннæ дæс композиций дæр нуртæккæ бронзæмæ тайунгонд цæунцæ.

Соскъий-фуртæн æ косæн æрмадзи æвæрд куститæй ин си еуей туххæй кадæр мæ зæрдæмæ, дан, уæлдай хъæбæрдæр цæуй, зæгъгæ, ку загъта, уæд ин скульптор раргом кодта æ гъуди:

Е еумæйаг сорæт æй…  Кæддæр Дигоргоми еу гъонгæси хæццæ исæмбæлгæй си ракурдтон, цæмæй ин æ хузæ искæнон. Е исарази æй. Æ лæдзæгбæл æхе æрæнцойнæ кодта æма е ’ргъаумæ æ цæстæ дардта. Дзæвгарæ уотемæй фæллæудтæй æнæзмæлгæй. Дуккаг бон дæр бабæй уотæ. Куд рабæрæг æй, уотемæй еци-еу хузи лæууидæ. Æнæгъæнæ бон уотæ лæуун куд фæразта? Комбæл æрзилдтæн, бетъина æрæмбурд кодтон, е ба ма уæддæр еци-еу рауæн лæудтæй. Нур ба мæнæ мæн æрмадзи лæууй. Ку имæ бакæсун, уæд уайсахат нæхемæ Дигоргоми равзурун.

ХЪÆБÆР БОЗ ÆМА СÆРУСТУР ДИ АН, ВАЛОДИ!..

Æма ин уоййасæбæл зæрдирай ка ’й, нæ еци Дигори, нæ Иристони еугур дзилли номæй Соскъити Бариси фурт Валодийæн зæрдиагæй арфæ кæнæн æ райгурди бæрæгбони фæдбæл. Нæ арфитæн сæ сæйрагдæр æй: æнæнез æма нифсхастæй зæрдрохс куд уонцæ æ царди еугур  бæнттæ дæр, æ исфæлдистади алæмæтдзийнадæй нæ никки устурдæр дести куд æфтауа, нæ национ аййевади кадæ дуйней дзиллити цæсти цитгинæй-цитгиндæр куд кæна!.. Мах си хъæбæр боз æма сæрустур ан!..

Æрмæг бацæттæ кодта БИЧИЛТИ Алетæ.

Соскъити Владимири куститæй къартæ ист æнцæ социалон хизæгтæй.