Маддæлон æвзаги Æхсæндуйнеуон бон кæд уоййасæбæл парахаттæй бæрæггонд нæ цæуй, уæддæр нин Уæрæсей дæр ахсгиаг æй, цæй фæдбæл нисангонд æрцудæй, е – абони ма цардæгас ка ’й, еци æвзæгтæ багъæуай кæнун æма, цæмæй идарддæр ма цæрунгъон уонцæ, уобæл æновудæй архайун.

Еци ахсгиагдзийнадæ ба бæрæг æй уомæй дæр, æма нæ бæсти Президент Владимир Путин фарæ æ Указæй ке иснисан кодта сæрмагонд бæрæгбон – Уæрæсей цæрæг адæмти маддæлон æвзæгти Бон.

«ФИЦЦАГИДÆР НÆХЕ ЦÆСТИ ЦИТГИН КУД УА, КАДГИН ÆЙ КУД КÆНÆН…»

Бæрæггонд ба цæудзæнæй алли анз дæр рухæни мæйи 8-аг бони – дуйнетæбæл игъустгонд поэт Расул Гамзатови райгурæн бони. Цæмæн æвзурст æрцудæй еци бон, зæгъгæ, фарстæн Президент балæдæрун кодта: таурæхъон «Хъурройтæ» («Журавли») ниффинсæг поэтæн æ маддæлон авайраг æвзаги æмбæрцæ цитгин адтæй уруссаг æвзаг дæр. Уомæн æма уой фæрци ин æ исфæлдистадæ базудтонцæ еугур дуйней.

Куд зонæн, уотемæй ма Владимир Путин бафæдзахста Уæрæсей Федераций адæмти æвзæгти туххæй федералон закъон бацæттæ кæнун дæр. Уæхæн закъон ма цæттæгонд æрцæудзæнæй Республикæ Цæгат Иристон-Аланий.

Уой фæдбæл еунæг уой зæгъуйнаг ан, æма еци гъуддаг бæргæ ку фæррæстмæ уидæ, кæдимайди ба еци закъон дæр фæййагъаз уидæ нæ маддæлон æвзаг багъæуай кæнун æма æ райрæзтæн, цæмæй цæрунгъонæй-цæрунгъондæр кæна, тæккæ фиццагидæр ба – цитгин куд уа нæхе цæсти, æновуд ибæл куд уæн æма уарзон куд уа исонибони фæлтæртæн дæр.

Берæ номдзуд адæймæгутæ загътонцæ сæ гъудитæ маддæлон æвзаги туххæй. Сæ еу, зундгонд уруссаг философ Иван Ильин (1886-1954) уотæ финста: «Цалинмæ сабий æ маддæлон æвзагбæл тагъд кæсун байдайуй, уæдмæ ’й æндæр еститæ кæсунбæл амидингæнæн нæййес. Идарддæр ба бийнонти ’хсæн гъæуама æлдареуæг кæна маддæлон æвзаги цитгиндзийнадæ… Маддæлон æвзаг фиццаг бунати ке æй, уой туххæй ибæл гъæуама бийнонтæ еудадзуг дзубанди кæнонцæ. Дзубандий сæр ба гъæуама уа, æвзаг гъæздуг, аййев, уиндгун, ирд, рæстдзæвийнæ исфæлдистадæй уæллæй есгæ æма бунæй ахуадгæ ке æй, е…»

Растдæр зин зæгъæн æй. Уотæ адтæй Иристони сауæнгæ евгъуд æноси 50-аг æнзти кæронмæ. Уæдта сабургай уæлæнхуг кæнун байдæдтан æма, абони цæмæ ’рхаудтæй, уой уинæн. Нæ маддæлон æвзаг æцæгæй уодуæлдайæй хецон кæмæн æй, уомæн æ абони уавæр зæрдсæттæн æй, уæлдай зæрдмарæн ба ин е æй, æма нæ кæстæрти цæсти уоййасæбæл нæбал ахедуй, æцæгæлон син кæнуй. Æрхæсдзæнæн еу дæнцæн. Еуцалдæр анзей размæ нæ национ телеуинунади равдиститæй еуеми архайдта хуæрз æригон ирон кизгæ. Е æ искурдиадæй æнæгъæнæ Уæрæсей дзилли дæр – уой размæ централон телеуинунадон каналтæй еуей равдисти архайгæй – деси ке бафтудта, е мин хъæбæр æхцæуæн адтæй. Аци хатт ба нæхемæ телеуинунадон равдисти архайгæй дæр, аййевæй кастæй æмдзæвгитæ æма цубур радзурдтæ.

НÆ УОДВАРНИ ХÆЗНАТÆБÆЛ КÆСТÆРТИ ÆНОВУДДЗИЙНАДÆЙ ХИЦЦАГДÆР МА ЦИ ЕС!..»

Бæргæ зæрдæхцæуæнæй имæ кастæн, фал уой хæццæ ба тæходуйтæ дæр кодтон. Еугур уадзимистæ дæр кастæй… уруссагау. Æма æнæбаридæр расагъæс кодтон, нур цæйбæрцæбæл ирддæрæй исфедудтайдæ аци кизги алæмæти искурдиадæ, зæгъæн, Хетæгкати Къоста, Гæдиати Секъа, Плити Гриси æмдзæвгитæ ку бакастайдæ, уæд? Кенæ Плити Гацири минкъий радзурдтæ, уæлдайдæр ба æ киунугæ «Мæлæн? Уæд лæугæй!» Куд нæ адæми абони хестæр фæлтæри минæвар, уотæ е мæнмæ сагъæссаг кæсуй. Кизги нæ фудгин кæнун, уомæ гæсгæ ин æ муггаг-ном дæр нæ зæгъун, цæмæй æй цæсти ма бафтауон, уæдта ’й, мæнмæ гæсгæ, уотемæй дæр базондзинайтæ. Мæ уайдзæф æ ниййергутæ æма ахургæнгутæмæ хауй. Цæбæл сагъæс кæнунцæ, еци искурдиадæгин æригон уоди æ фидтæлтиккон уодварни хæзна – маддæлон æвзагæй – æнæ хай кæнгæй?

Сæ зæрдæбæл син æрлæуун кæнуйнаг дæн  – кæд æй некæд фегъустонцæ –  нæудæсæймаг æноси зундгонд уруссаг ахургæнæг æма финсæг Константин Ушинскийи фæдзæхст: «Фæлтæртæ кæрæдзей фæдбæл рацæунцæ, фал си алкæмæн дæр æ царди медес байзайуй æвзаги – сæ фæсте ка цæуй, уонæн бундорæн. Алли нæуæг фæлтæр дæр маддæлон дзурди хæзнадонæмæ бахæссуй, æ зæрди æрфити ци бæркæдтæ исæвзурдæй, историон цаутæ ци тиллæг равардтонцæ, уони: æууæндундзийнадæ, гъигæ æма цийнитæ…»

Цума ци ниууадздзæнæй, мæнæ ке кой ракодтон, еци исуйнаг кизгæ, æ фæсте ци фæлтæр уа, уонæн нæ маддæлон æвзагбæл? Амондгунæй багъомбæл уæд æма сæдæ анзи æнæнез, æнæмастæй фæццæрæд, исхезæд ахури бæрзæндтæмæ, æ къохи бафтуйæнтæ устур æнтæстдзийнæдтæ æ равзурст надбæл. Фал имæ кæддæр фæсмон ку ’рцæуа, ирон уогæй, иронау ке нæ зонуй дзорун (кæд рæдуйун, æма зонгæ ба кæнуй, уæд мин бахатир кæнæд), уой туххæй. Уæхæнттæ еу æма дууæ нæййес нæ алфамбулай, уæлдайдæр Иристонæй еуварсгонд рауæн берæ æнзти ка фæццардæй, уонæй.

Уогæ, ами нæхемæ ка райгурдæй, исгъомбæл æй æма абони дæр ами цæруй æма косуй, уæхæнттæ æгæр берæ дæр ма разиндзæнæй. Æма е ба уæлдай зæрдсæттæн хабар æй.

Иристонбæл еузæрдиуон ка ’й, æ адæми зæрдæй ка уарзуй, е цийфæндийæй дæр нæ феронх кæндзæнæй æ маддæлон æвзаг, кæсдзæнæй ирон-дигорон газеттæ æма журналтæ. Гъулæггагæн, абони нæ маддæлон æвзагбæл цæуæг мухури фæрæзнитæ зæууатмæ цæунцæ: газет «Рæстдзинад» ка рафинста, уони нимæдзæ æртæ минемæ дæр нæ хъæртуй, газет «Дигорæ»-йи тираж ба ’й æдеугурæй еу мини æрдæгæй минкъий фулдæр – уой дæр, куд базудтон, уотемæй хецæн хуæрзгæнæг адæймæгути фæрци, кæцитæ берæгай экземпляртæ рафинсунцæ се ’мгъæуккæгтæн, хеуæнттæн. Æма еци хуæрзауодæг адæймæгутæн мæхе номæй арфæ кæнун, уæдта мæ зæрдæ дарун,  ка сæ бафæнза, уæхæнттæ берæ фулдæр ке разиндзæнæй, уобæл дæр. Минкъий  æнцæ сæ тиражтæ журналтæ «Мах дуг», «Ирæф» æма «Ногдзау»-æн.

Уæхæн уавæр уингæй, куд нæ æримисæн зундгонд уруссаг финсæг Константин Паустовскийи загъд: «Дæ райгурæн бæстæ æцæгæй некæд бауарздзæнæ, дæ маддæлон æвзаг ку нæ уарзай, уæд. Æ маддæлон æвзагмæ кудфæнди цæстæй ка кæсуй, устурзæрдæ ибæл ка ’й, е гъæддаг æй. Е ци æй, уомæй æй зианхæссæг, уомæн æма е ’взагмæ кудфæнди цæстæй ка кæсуй, уой миутæ дзорæг æнцæ, æ  адæми евгъуд дзамантæ æма нæ нури догæ сау къапекки бæрцæ дæр æй ке нецæмæн гъæунцæ, уобæл…» Хуцау ни еци уавæрмæ маке æруадзæд.

«ÆРДЗОН ИСКОНДИ НИХМÆ ТУХМИУÆЙ АРХАЙУН – ТÆРЕГЪÆДДАГ ÆЙ…»

Гъо, нæ цардиуагæ уотæ арæзт æй, æма æнæ уруссаг æвзаг махæн цæрæн нæййес, фал нæ адæми кæстæртæ цæмæннæ гъæуама арæхсонцæ сæ маддæлон æвзагбæл дзорун, кæсун, финсун, цæмæннæ гъæуама кæсонцæ æма лæдæронцæ сæ медес Къостай, Секъай, Малити Геуæргий, Гурджибети Блашкай æмдзæвгитæ, нæ национ иннæ финсгути уадзимистæ, нæ зундгонд ахургæндти зонадон куститæ?

Зундгонд уруссаг филолог Измаил Срезневский (1812-1880) хумæтæги нæ загъта: «Фæрсун уæ, цума æрдзи нихмæ тухмиуæ нæ уодзæнæй, æ маддæлон æвзаг ка нæма базудта, уæхæн сабийæн еци-еу рæстæг еу-дууæ кенæ æртæ æцæгæлон æвзаги амонун? Æрдзæ æхуæдæг уæхæн фæткæбæл хуæст нæй, уомæ гæсгæ ин æнæмæнгæ тухмиуæ уодзæнæй…»

Мæ абони радзубанди ба мæ фæуун фæндуй æвзагзонунади номдзуд ахургонд Исати Мæхæмæти (1928-2011) фæдздзурдæй: «Нæ маддæлон æвзаг багъæуай кæнæн!.. Гъе не ’нккæтемæн дæр нæ ихæс æй!..»

КЪУБАЛТИ Солтан, журналист, «Аланти Нихас»-и Кирови райони хайади унаффæдони сæрдар

«МА СИ БАЙРАЙЕТÆ УÆ ПАХСАЙÆЙ!..»

Кæдимайди ба уруссаг æвзаг хуарз базонидæ, зæгъгæ, фæндæй еу бонгин лæг æ фурт Темури рарвиста Стъараполмæ æ зонги бийнонтæмæ. Фæцæй цæйбæрцæдæр рæстæг, уæдта исæздахтæй сæхемæ æма – маразæгъай – иронау некæмæбал дзурдта.

Уæд æй еууæхæни æ карæнтæй еу, пахсамæ амонгæй ку рафæрсидæ:

– Темур, мадта мæнæ айæ ба куд хуннуй уруссагау?

– Вот это? Я не знаю…

Уотæ куд загъта, уотемæй пахсай дæндæгутæбæл ку рафсæридæ æма уой гъæдæй æ тæрнихæн – тъæпп!..

– Ма си байрайетæ уæ пахсайæй!..

Æма, ка ’й фарста, еци биццеу ниддестæ ’й:

– Темур, иронау ма зонис!..

*  *  *

Тæходуйтæ, уæхæн пахса нæ нур ку фæууидæ, кæдимайди ба, сæ маддæлон æвзаг æцæгæй æцæгæлон кæмæн иссæй, æма ибæл дзорунмæ æ сæр ка нæбал хæссуй, уони тæрнихтæ батъæпп кæнидæ æма сæ кеми æрцæуиуонцæ.