ТÆКЪОТИ Дзандар

Тæкъоти Дзандарæн æ фидæ Авсимайхо æма æ мадæ Олинка сæ цард байеу кодтонцæ Октябри революций агъоммæ, кодтонцæ зæнхи куст. Мæнæ мæнæ гъæздуг бийнонтæй нæ адтæнцæ, цардæнцæ рæстæмбес, сæ кæрдзиндæттон, хæларзæрдæ æма кæдзос фæллойнæ уарзондзийнадæн син гъæубæстæ устур аргъ кодтонцæ. Фæззиндтæй син цæуæт – æхсæз фурти æма кизгæ. Дзандар адтæй биццеутæй цуппæрæймаг, райгурдæй 1916 анзи. Ирæзтæй цæрдæг, хуæрзæгъдау æма коммæгæсæй. Берæ уарзта сувæллонæй таурæхътæмæ, аргъæуттæмæ игъосун. Скъоламæ цæун ку райдæдта, уæд æ зæрдæмæ хъæбæр фæццудæй ахур кæнун. Уайтæккæдæр базудта кæсун, финсун, фулдæр уарзта математики уроктæ.

ÆНОВУДÆЙ ТУНДЗТÆЙ Æ БÆЛДÆ ИСÆЦÆГ КÆНУНМÆ…

Райдайæн кълæсти ку ахур кодта, уæд еци рæстæг æ фиди æнсувæр Темболи кизгæ ба ахур кодта Ленингради паддзахадон университети. Сæрди каникулти сæхемæ Киристонгъæумæ ку иссæуидæ, уæд æвзонг Дзандар æ хуæри разæй некумæбал цæуидæ, фæрсунтæ ’й райдайидæ уæрæсейаг устур сахари хабæрттæй. Æхсæвæ хусгæ нæбал кодта, æ базургин бæллецтæ ’й æскъафтонцæ Невай билæбæл сахармæ. «Исон мæ фæндон Катяйæн æнæ зæгъгæ нæ фæууодзæнæн, æ хæццæ мæ фæххонæд Ленинградмæ, нецæмæй æй батухсун кæндзæнæн, бацæудзæнæн ахурмæ», – уотæ гъуди кæнгæй, рахатæ-бахатæ фæккодта æхе хуссæни сæумæмæ. Сæумæ ба еци игъæлдзæгæй æ хуæри уæлгъос балæудтæй, æ ходæндзаст цæститæй имæ никкастæй, уæдта ин загъта лигъстæгæнгæ гъæлæси уагæй:

– Катя, дæ хæццæ мæ Ленинградмæ фæлласай, уоми мæ фæндуй ахур кæнун…

Катя нигъгъос æй, æ минкъий æнсувæри дзубандитæ имæ гъазæгау фæккастæнцæ. Фал бабæй имæ Дзандар нæуæгæй æхе бахадта:

– Мæн дæр ахур кæнун фæндуй, дæ хæццæ мæ райсæ!..

Нур Катя балæдæрдтæй, биццеуæн æ дзубандитæ æ зæрди арфæй ке цæунцæ æма сагъæсти фæцæй: «Цума æй нур æцæгæй мæ хæццæ ку фæлласинæ, уæд цитæ кæнидæ еци устур æнæзонгæ сахари, æхсæз къласи дæр ку нæма фæцæй, кæми ахур кæндзæнæй, кæми цæрдзæнæй?» Уотæ рагъуди кæнгæй, рамæстгун æй æма ин уотæ бакодта:

– Мæхецæн æмдзæрæни бунат туххæй ку ес, æртæ кизгемæй унгæг уати ку цæрæн, уæд кумæ тæходуй кæнис, кæми цæрдзæнæ, циуавæр скъоламæ цæудзæнæ?

Дзандар æ хуæри еци дзуапбæл зæрдсаст нæ фæцæй. Æнгъæлмæ имæ кастæй каникулти æ иннæ исæздæхтмæ, ка ’й зонуй, уæдмæ æ хуæрæ æ фæндæ хуæздæрæрдæмæ раййевдзæнæй.

Æрхъæрдтæй еци иннæ анз дæр. Дуккаг дæр. Уæддæр Катя æ гъос нæ даруй Дзандари æ хæццæ фæххонунмæ. Айдагъдæр фæстаг къурсмæ ку бацудæй, уæд æ минкъий æнсувæрæн зæрдæ байвардта ке ’й фæлласдзæнæй Ленинградмæ, уомæй.

Рагъуди кæнгæй, Тæкъоти дууадæсанздзуд Дзандарбæл устур деси бацæун æнгъизтæй: нæ рахес, нæ галеу æвзарун нæма зудта, уотемæй æй æрфæндадтæй курухон лæги нæдтæбæл фæццæун, устур ахургонд исун.

1928 анз. Хумæтæг зæнхкосæг ниййергутæ сæ хъæболæ Дзандари нæ бакъулумпи кодтонцæ æ балцийæй. Еци анз биццеу каст фæцæй æхсæз къласи. Райста скъолайæй æ гæгъæдитæ, æ хурдзини ниввардта цалдæр киунуги, зуймон дарæсæй райста фусдзармæй худт кæрцæ æма ходæ, уотемæй лæги бундзæфхад рабæлццон æй.

Æвзонг биццеу æ хурдзини хæццæ Ленингради Невай проспектбæл æ студент хуæри фæсте ку уадæй, уæд имæ сахайраг адæм цæмæдесæй кастæнцæ, цума аци биццеу ци гъуддагбæл лæуд уодзæнæй, зæгъгæ.

Æ КАФТÆЙ АДÆМИ ДЕСИ ÆФТУДТА…

Дзандар æрфусун кодта институти æмдзæрæни Катя æма е ’мбал кизгутти уати. Дуккаг бон æй Катя бакодта скъоламæ – косгути факультетмæ. Ахуради хайади сæргълæууæг æй раздахта, æ æнзтæ ке нæ æййафтонцæ, уомæ гæсгæ. Æма уæд бацудæй фабрикон-заводон авданзон скъоламæ, фал æй райстонцæ фæстæмæ æхсæзæймаг къласмæ, уруссаг æвзаг, дан, лæмæгъ зонуй, зæгъгæ. Фиццаг бæнтти рабæрæг æй ахурмæ æ зæрдæргъæвддзийнадæ. Уруссаг æвзаги грамматикæ иннæ скъоладзаутæй лæмæгъдæр нæ зудта. Ахургæнæг ахид дзурдта, аци кавказаг лæхъуæн берæ уруссаг ахурдзаутæй дæснидæр финсуй. Дзандар æ еугур хъауритæй дæр архайдта уобæл, цæмæй еугур предметтæ дæр зона æмхузон хуарз. Æма е æ къохи æфтудæй. Математикæ æма физики предметтæй къласи адтæй еугуремæй хъаурæгиндæр. Æ сахайраг уруссаг æмбæлттæй бæрæг дардта айдагъдæр æ уæледарæсæй.

Еууæхæни Петрогради фарси райони (уотæ хундтæй уæди районтæй еу) фабрикон-заводон авданзон скъолати ’хсæн физикæ æма математикæбæл арæзт æрцудæй конкурс. Дæснидæр ахурдзаути хæццæ уордæмæ рарвистонцæ Дзандари дæр. Се скъола байахæста фиццаг бунат.

ТÆКЪОТИ Дзандар Парижи компани «Текнип»-и президент Селерьей хæццæ фембæлди рæстæг. 1982 анз.

– Скъолай ахури рæстæги ци æримисон, уæхæн хабæрттæ мæмæ минкъий нæййес, – дзурдта Дзандар. – Мæ хуæрæ мæ ку бакодта скъоламæ, уæд мæмæ цæмæй хуæздæр цæстæй ракастайуонцæ, уой туххæй син загътон, къахифийтæбæл лезгинкæ хъæбæр дæсни ке кафун. Æма ’й еууæхæни скъолай цидæр бæрæгбони кадæн изæри ракафун кодтонцæ. Хъæбæр фæццудæй сæ зæрдæмæ мæ кафт. Иннæ хатт ба Петрогради фарси райони скъолатæн арæзт æрцудæй олимпиадæ, кæцими архайдтонцæ хехъæппæресадон къуæрттæ. Не скъолай нæуæгдзаути разамонæг мæмæ ниллæудтæй, цæмæй æз дæр лезгинкæ ракафон. Аразий дзуапп ин ку равардтон, уæд мæ фæххудта Васильеви сакъадахмæ (уотæ хундтæй еу район). Уоми тукани бæтгæй лæвардтонцæ национ дарæс. Æз равзурстон цохъа бухар ходи хæццæ. Олимпиадæ цудæй театри устур зали. Зæрдиагæй байархайдтон мæ къахифийтæбæл лезгинкæ ракафунбæл. Хъæбæр исхед дæн кафгæ-кафун æма ку фæдтæн, уæд фæттагъд кодтон мæ цохъа раййевунмæ. Мæ фæдбæл æрбауадæй нæуæгдзаути разамонæг æма мæмæ дзоруй:

– Еу хатт ма ракафæ!..

– Бафæлладтæн, – дзуапп ин равардтон æз.

– Зали бадæг адæми фæндуй еу хатт ма дæ кафтмæ бакæсун, еугурæйдæр гъæр кæнунцæ «бис», «бис»…

Æз æй бафарстон, ци æй «бис», зæгъгæ. Æма, дан, дæ нæуæгæй сценæмæ хонунцæ. Уæд ратъæбæртт кодтон æма нæуæгæй æркафтон.

– Иннæ хатт мæ хехъæппæресадон къуари хæццæ ракодтонцæ Макс Гельци номбæл заводмæ. Куддæр кавказаг музыкæ æрцагъта æма лезгинкæ кафун райдæдтон, уотæ цехтæй косгутæ рауадæнцæ. Еу цехи кустонцæ немуцæгтæ, етæ хъæбæр берæ уарзтонцæ кавказаг музыкæ æма ма станокти сæртæмæ дæр исхизтæнцæ мæ кафт фæууинунмæ.

Еци олимпиади, Дзандар кæци скъолай ахур кодта, е фиццаг бунат ке байахæста, уомæ гæсгæ æ гъолæ сах рабадтæй: алли мæйæ дæр ин лæвардтонцæ 12 соми, лæвар иста сæумæй тæвдæ хуæруйнаг, балхæдтонцæ ин батинкитæ, сæрдигон хæдонæ. Фал ибæл еци хуарздзийнади фæсте ба æндæр хабар дæр æрцудæй. Æмдзæрæни кадæр багъаст кодта, кизгутти уати, дан, нæлгоймаг цæруй. Æрбацудæй милици косæг æма ’й гъæунгæмæ ратардта, дуаргæсæн карзæй бафæдзахста, цæмæй æй мабал æрбауадза. Сауæнгæ изæрмæ Ботаникон дзæхæрадони, сирддони фæззилдæй, уæдта æрбаздахтæй æмдзæрæнмæ. Нæбал æй бауагъта дуаргæс. Уæд биццеу бацудæй æ идард хæстæг Таболти Минчимæ. Еуминкъий сæмæ ку рабадтæй, уæд æ фæдбæл фæззиндтæй æ хуæрæ æма ’й ракодта æмдзæрæнмæ.

Æхсæз мæйей фæсте Катя каст фæцæй институт æма ’й косунмæ рарвистонцæ Бакумæ. Дзандари дæр æ хæццæ фæлласта, равардта æй ахур кæнунмæ скъоламæ. Каст æй ку фæцæй, уæд бацудæй Бакуй Азизбеки номбæл индустриалон институтмæ нефти факультетмæ. 1941 анзи инженери диплом ку райста, уæд ин барæ адтæй – кенæ сахари байзайун, кенæ Башкиримæ рандæун – дуккаг Баку ке худтонцæ, уордæмæ. Æцæг ами нефт райсунбæл гъудæй косун. Исарази æй зиндæр куст равзарунбæл Башкирий, Ишинбаево ке худтонцæ, уоми адтæй нефт. Фал ин æ игурæнтæ æнхæстæй раргом кæнун гъудæй. Æма бæрзонд, саулагъз рæсугъд ирон биццеу инженери дипломи хæццæ æрлæудтæй трест «Ишинбайнефть»-и хецауи рази.

– Æгас цо, инженер! – æ къох ин райсгæй дзоруй хецау. – Фудхуз дæ, фал махмæ уайтæккæдæр «исхуæрзхуз» уодзæнæ устур æма æнæнцойнæ кустæй.

Дзандар лæмбунæг игъуста æ нæуæг хецауи дзубандитæмæ, æ сæр аразий тилд кæнгæй.

ТЕПСИХЪОТИ Зойæ (1938-2008), журналист

Уодзæнæй ма