… Цъухæй-цъухмæ арæхстгин дууæ лимæни Сæтти æма Бæтти еу кувди бадтæнцæ фæрсæй-фæрстæмæ. Бæттимæ кард нæ адтæй, Сæттимæ ба адтæй æма е æ кардæй фидигъзæл куддæр æрлух кæнидæ, уотæ имæ Бæтти фæллæборидæ æма ’й ранихъуæридæ.

Сæтти ин цæйбæрцæдæр фæббухстæй æ миуæн, фал æ лимæн æгæр ку кодта, уæдта имæ еци тингунæй ку исдзоридæ:

– Бæтти, куд дæ æййафон, уотæ хуæрæ!..

Раст Сæттий цау æркодта махбæл, мæгурдæйраг адæмбæл. Нури цардиуаги тухамæлтти уавæрти, уæддæр цидæр ес-бестæ бамбурдтитæ кæнæн, уонæй нæхецæн уоййасæбæл нецима исаразæн, уотемæй нин сæ фулдæрæй-фулдæр хай æнтъойнæ кæнунцæ аллихузон феддонтæ домгутæ. Уæлдайдæр ба си æрбасатар уй цардиуагон-коммуналон лæггæдтæбæл федунæй. Аци уавæр  цæйбæрцæбæл тухсун кæнуй адæми, уобæл кæдæй æма кæдæй ардæмæ цæуй дзубанди, сауæнгæ хецаудзийнади тæккæ уæлиаудæр рауæнти дæр. Фал уæддæр уавæр рæвдзæдæр нæ,  фал фуддæрæй-фуддæр кæнуй.

Еци фарста лæдæрд æй, аразгæ ’й федералон центри æмвæзни. Фал ибæл уæддæр регионти дæр еци дзорæги дзорунцæ. Уотæ Цæгат Иристони дæр. Зæгъæн, нæ республики Парламент е ’мбурдтæй кæцидæри цæрæнуатон-коммуналон хæдзарадæбæл, тарифтæ æма уавæр фæххуæздæр кæнуни закъонæвæрадон мадзæлттæбæл дзубанди нæ рацудæй, е ефстагмæ фæууй.

Уотæ айразмæ æмбурдтæй еуеми «2026 анзи коммуналон лæггæдтæн адæми феддонти бæрци æма коммуналон лæггæдти тарифти туххæй» си радзубанди кодта тарифти фæдбæл Цæгат Иристони Регионалон служби разамонæг Плити Вадим.

Æма е куд фегъосун кодта, уотемæй закъонæвæрунадæмæ гæсгæ, тарифти Регионалон службæ исфедар кодта, экономикон æгъдауæй бундоргун ка ’й, уæхæн тарифтæ – донæн, электрон тухæн, гъар дæттунæн, газæн, донкæдзосгæнæнтæ (канализаци) æма хъæбæр коммуналон хуæццæгтæ ласунæн феддонти бæрцитæ. Уой хæццæ ба ма ес, донæй, электрон тухæ æма донкæдзосгæнæнти лæггæдтæй пайда кæнунæн адæмæн  льготæмæ гæсгæ тарифтæ дæр. Е амонуй, экономикон æгъдауæй бундоронгонд ка ’й, еци бæрцæй адæм ке федунцæ минкъийдæр. Е ба уой фæрци æй, æма республикæ ке архайуй «Цæрæнуатон-коммуналон хæдзарадæ æма энергетики кустуæтти экономикон федар райрæзт»-и цубурæмгъудмæ фæлварæн программи. Гъома, экономикон бундоронгондмæ гæсгæ ци гъæугæ бæрцæ амонуй, адæм уомæй федунцæ минкъийдæр, тарифти ’хсæн игъаугæдзийнæдтæ ба фист ке цæунцæ федералон æма республикон бюджеттæй.

Цæрæнуатон-коммуналон хæдзаради лæггæдти тарифтæ аци анз куд æййивд цæудзæнæнцæ, уоми ес хецæндзийнæдтæ. Уотæ тарифтæ фиццаг хатт фæффулдæр æнцæ 1 январæй 1,7 проценти, хъалон (НДС) ке фæффулдæр æй, уомæ гæсгæ. Дуккаг хатт тарифтæ фæффулдæр уодзæнæнцæ аци анзи октябрæй фæстæмæ (раздæри 1 июли бæсти) æма исирæздзæнæнцæ:

– донæн – 32,08 проценти;

– донкæдзосгæнæнтæн – 29,7 проценти;

– гъарæн – 20,1 проценти;

– электрон тухæн – 11,3 проценти;

– газæн – 9, 57 проценти.

Тарифтæ фулдæр ке кæнунцæ, уой лæдæрун кæнунцæ уæхæн рæуæнттæй: фиццаг – энергихæссæг фæрæзнитæн сæ аргъ кæнуй фулдæр; дуккаг – коммуналон системитæ ’нцæ бундоронæй цалцæгкæнуйнаг (зæгъæн, донуадзæн хæтæлтæн нæбал бæззуй сæ 59 проценти, донкæдзосгæнæн объекттæн – сæ 76 проценти, газ ци хæтæлтæбæл цæуй, уонæн сæ 48 проценти); æртиккаг – экономикон æгъдауæй рæуагæ кæмæн ес, уæхæн æмвæзадæмæ тарифтæ исхъæртун кæнуни республикон программæ ’й царди рауадзуйнаг.

Зæгъун гъæуй уой дæр, æма иннæ тарифти ирæзти хæццæ рабаргæй, бугътæ (хъæбæр коммуналон гæлдзуйнæгтæ) ласуни тариф ке нæ ирæзуй. Уомæн æма, фиццагидæр, бугътæ ласæг регионалон операторти хъалон (НДС) федун нæ гъæуй, уомæ гæсгæ аци анзи 1 январæй тарифти ирæзт уонæмæ нæ хауй. Дуккагæй, аци анзи 1 октябрæй бугътæ ласуни тариф 4,6 процентемæй фæффулдæр уодзæнæй айдагъдæр Мæздæги райони (унаффæгæнæг æй еци райони косæг регионалон оператор «Чистый город»). Республики иннæ районти, куд нисангонд цæуй, уотемæй бугътæ ласуни тариф, нур куд æй, уомæй никкидæр ма фæмминкъийдæр уодзæнæй 81,5 проценти. Е ба, Уæрæсей монополити нихмæ Федералон службæ регионалон оператор «Эра»-йи нихмæ уæхæн унаффæ ке рахаста, хъæбæрдæр уой фæрци.

Коммуналон феддонти рæстæмбес индекс нæ республикæн æй 16,4 проценти. Исфедар æй кодта Уæрæсей Федераций Хецауадæ. Уогæ ба æ тæккæ фулдæр бæрцæ Уæрæсей æй 18,4 проценти.

Еци æмбурди тарифти  фæдбæл Регионалон служби разамонæг ма дзурдта, службæмæ комкоммæ ка нæ хауй, фал адæми хъæбæр ка тухсун кæнуй, æма уомæ  гæсгæ депутаттæ дæр се ’ргом кæмæ æздахунцæ, еци фарстатæбæл дæр. Дзубанди цæуй, уазал донæн феддони бæрцæ нимайгæй, ци коэффициент 3-йæй пайда кæнунцæ, уобæл (раздæр еци коэффициент адтæй 1,5), – е, дон нимайæн прибор фæлхасгæнæгмæ æвæрд ку нæ уа, уæд. Дзубандигæнæг куд загъта, уотемæй, коэффициент æййивд ке ’рцудæй, е тарифти ирæзтбæл дзорæг нæй, фал æй фæлхасгæнæг кæмæй испайда кодта, еци нормативи ирæзт. Уомæй, æвæдзи, закъонæвæргути фæндуй дон нимайæн прибортæ æвæрунмæ адæми исразæнгард кæнун. Се ’вæрун хуарз уомæй æй, æма адæми федун гъæудзæнæй минкъийдæр. Иннердигæй, дон цæйбæрцæ исхарз кодтонцæ, е дæр уодзæнæй бæрæг.

Аци рауæн æнæзæгъæн нæййес, нæ республики Сæргълæууæг «Водоканал»-æн ке бафæдзахста, цæмæй хæстæгдæр рæстæг бабæрæг кæнонцæ цæргути, фиццагидæр, цубуркъох æма берæсувæллонгин бийнонти, сæрмагонд æфсæддон операций архайгути бийнонти æма син зæрдæ байвæронцæ, дон нимайæн прибортæ син ке æвæрдзæнæнцæ лæвар, уомæн. Аци хабар адæм, æнæмæнгæ, гъæуама зононцæ.

Тарифти ирæзти хæццæ баст исæвзургæ уавæрбæл хуарзæрдæмæ гъæуама фæббæрæг уа уæлдæр амунд «Цæрæнуатон-коммуналон хæдзарадæ æма энергетики кустуæтти экономикон райрæзт»-и цубурæмгъудмæ фæлварæн æнхæстæй программæ царди рауадзуни гъуддаг. Уой фæрци нисангонд æрцудæй дон æма гъар дæттуни, уæдта донкæдзосгæнæнти еумæйаг оператор. Æ сæйраг ихæс æй коммуналон хæдзаради кустуæтти экономикон уавæр фæххуæздæр кæнун, цæмæй се ’нæбундор хæрзтæ кæнонцæ минкъийдæр.

Коммуналон лæггæдтæн федунæй адæмбæл ци уаргъ æвæрд цæуй, уой фæррæуæгдæр кæндзæнæнцæ, паддзахади ’рдигæй син субсидитæ фист ке цæудзæнæй, е дæр. Уонæй испайда кæнуни барæ кæмæ хауй, уой фæдбæл бæлвурд хабæрттæ базонæн ес социалон æгъдауæй лæггадæгæнæг центрти.

*  *  *

Уæ зæрдæ бустæги цæмæй ма исгъигæ уа аци еугур хабæрттæй, уомæ гæсгæ ба уин фегъосун кæнуйнаг ан, уæддæр еу æхцæуæн хабар. Цæветтонгæ, паддзахадæ дæр, æвæдзи, лæдæрун байдæдта, адæмæн цæйбæрцæбæл сæринез æй тарифти еудадзугон ирæзтитæ, уой. Æма син фæййагъаз кæнуни фæндæй, дех кæндзæнæй феддонтæ (субсидитæ). Уони туххæй мухур кæнæн хецæн игъосункæнуйнаг.