Дууинсæй анзей размæ 1986 анзи 26 апърели æрцудæй, æнæгъæнæ дуйней дзиллити зæрдитæ дæр ка ниддиз-диз кæнун кодта æма сæ æгæрон устур таси ка бафтудта, еци æверхъаудзийнадæ – исрæмугъта Чернобыли атомон электростанций цуппæрæймаг блок.

Уæлдæфмæ ниггулф кодта дæс æма дууинсæй тонней бæрцæ мæлæтхæссæг ядерон артаг, дæс æма æртинсæй тоннемæй фулдæр ба си станций тургъи «райивулдæй». Фидбилиз куддæр æрцудæй, уотæ, сæхецæн адзалæй тæссаг кæд адтæй, уæддæр æдзæстхезæй æ нихмæ тохи фиццагидæр бацудæнцæ зингхуссунгæнгутæ, гъæуайгæнгутæ, милици косгутæ, ервæзунгæнгутæ, æфсæддон химиктæ-стратегтæ æма дозиметристтæ, граждайнаг гъæуайкæнуйнади службæгæнгутæ…

Фал, ци фудæнхæ ’рцудæй, е уоййасæбæл æгæрон разиндтæй, æма æ искунæг кæнунæн айдагъ уони бон нæ адтæй, еци гъуддаги архайун багъудæй Советон Цæдеси алли рауæнтæй фæдздзорун, æфсæддон запаси нимад ка адтæй, уонæй мингай адæймæгутæмæ.

Æма 1986 анзæй ба 1992 анзи уæнгæ комкоммæ ка архайдта, уони нимæдзæ иссæй æхсæзсæдæ адæймагемæй фулдæр, миллион адæймагемæй фулдæр ба æнхæст кодтонцæ 30-километрон куститæ. Етæ еугурæй дæр уоййасæбæл агъазиау æхсарæ бавдистонцæ, æма сæ нимайун æнгъезуй æцæг бæгъатæртæбæл. Уомæн æвдесæн æй е дæр, æма сæ фулдæремæй-фулдæр хуарзæнхæгонд æрцудæнцæ паддзахадон бæрзонд хуæрзеугутæй. Советон Цæдеси Бæгъатæри ном си аккаггонд æрцудæй æхсæземæн: цуппаремæн си сæ цардæгасæй, дууемæн ба, гъулæггагæн, сæ фæсмæрдæ.

СÆ УОДИГЪÆДÆЙ – ÆЦÆГ БÆГЪАТÆРТÆ, СÆ ХЪАЗАУАТ – АРФИАГ

Чернобыли фудбæлахи фæстеугутæ еуварсгæнгути лæгдзийнади кадæн монументтæ æвæрд æрцудæй куд нæ бæсти берæ рауæнти, уотæ Чернобыли атомон электростанций фæзуати (рахесæрдигæй фиццаг къарæ), уæдта Дзæуæгигъæуи дæр (астæуккаг къарæ).

Чернобыли фидбилизи фæстеугутæ еуварс кæнуни архайдтонцæ Цæгат Иристони берæ минæвæрттæ дæр – 1750 адæймагемæй фулдæр. Се ’хсæн адтæй сауæнгæ Устур Фидибæстон тугъди архайгутæ дæр. Етæ еци тæссаг тохи равдистонцæ устур лæгдзийнадæ, уæззау уавæрти нифсгунæй еуварс кодтонцæ ядерон фудбæлæхти фæстеугутæ. Сæ лæгдзийнади, фæразондзийнадæ æма уодуæлдай кусти фæдбæл не ’мзæнхонтæй дæс æма дууинсæйемæн лæвæрд æрцудæй Лæгдзийнади ордентæ, сæдæгай иристойнæгтæ хуарзæнхæгонд æрцудæнцæ æндæр ордентæ æма майдантæй, Советон Цæдеси, Уæрæсе æма Иристони æндæр хуæрзеугутæй æма кадгин нисантæй…

Чернобыли фудæнхи фæстеугутæ еуварс кæнуни гъуддæгути архайдтонцæ Дигори æма Ирæфи районти берæ минæвæрттæ дæр. Уони кой абони уомæ гæсгæ нæ кæнæн, æма нæ зæрди ес сæ хъазауатон фæллæнтти туххæй хецæн æрмæг сæрмагондæй ниммухур кæнун.

Нæ абони радзубандий ба ма нæ фæндуй еу гъуддаги туххæй зæгъун. Цæветтонгæ, еци бæлах ку ’рцудæй, уæд æй тæвдхæлæфæй æй фæккодтонцæ цидæр техникон цауддзийнæдти, сауæнгæ ма станций кустмæ цæстдаргути æнæсæрфатдзийнади фуд. Нур дзæвгарæ рæстæг ку рацудæй, æма гъуддагмæ барстдæр цæстингасæй каст ку цæуй, уæд ахидæй-ахиддæр райгъусуй бустæги æндæрхузон гъуди.

ÆРГОМÆЙ ЗÆГЪУН

Дмитрий АГРАНОВСКИЙ, адвокат:

– Бакæсайтæ, америкæгтæ Чернобыли туххæй ци мæнгæттæй идзаг кинонивæ рацъапп кодтонцæ, уомæ: æ еумæйаг гъуди си уæхæн æй, Чернобыли бæлах иссæй адæймагади историй тæккæ бунисæфтгæнæгдæр цау. Уотемæй ба бæлвурдæй зундгонд æй, Фукусими АЭС-и ци фехæлд æрцудæй, е уомæй берæ хæттити æверхъаудæр иссæй. Япойнæгтæ уордигæй дон калунцæ фордмæ. Кæд æма уæхæн цъамардзийнади нихмæ еци дзорæги дзорунцæ китайæгтæ, æнæгъæнæ региони дæр, уæддæр етæ сæ миуæ нæ уадзунцæ. Цæмæннæ? Уомæн æма атомон станцæ аразтонцæ америкæгтæ, General Elektrik, сейсмотæссаг рауæни, уагæвæрдтæй цидæриддæр ес, уони нецæмæ ’рдаргæй.

Уотæ дæр нимад цæуй, æма еци бæлах арæзт æрцудæй барæй, зæгъун æнгъезуй, е адтæй террористон фудмиуæ. Æма е æруагæс дæр кæнуй, фиццагидæр уомæ гæсгæ, æма дуккаг дуйнеуон тугъд ку фæцæй, уæд гермайнаг фашизми нихмæ нæ «æмтохгæнæг» Америки Еугонд Штаттæ знаги цæстæй ракастæнцæ Советон Цæдесмæ æма имæ ядерон тохæнгарзæй æвзедун байдæдтонцæ… Нæ бæстæ æверхъау тугъди фæсте æ къæхтæбæл æнхæст федар нæма æрлæудтæй, адæм хуæруйнагæй æма берæ æндæр цæмæйдæртæй гъæуагæ æййафтонцæ, уæддæр еци зин æма æгудзæг уавæрти дæр архайдта æ ядерон уарт тагъддæр исаразунбæл.

Нæ адæм хъазауатонæй кустонцæ æфсад ядерон тухтæй исефтонг кæнунбæл, аразтонцæ заводтæ «Маяк»-и (Челябинск-40) хузæн кустадон еугæндтæ, ядерон полигонтæ Нæуæг зæнхи, Семипалатински, Тоцки, тохæнгарзи нæуæг хузтæ фæлваруни туххæй. Гъудæй дони бунти накæгæнæг атомон флот дæр, стратегион ядерон тугъдон-уæлдæфон флот дæр. Алли рауæнти нæмæ арæзт цудæнцæ атомон электростанцитæ аслан электрон тухæй бæстæ бафсадуни туххæй.

ЕЦИ ФУДБÆЛАХ БÆЛВУРДÆЙ ИСАРАЗТОНЦÆ НЕ ’ЗНÆГТÆ

Еугур еци хабæрттæ, гъай-гъайдæр, нæ цудæнцæ сæ зæрдæмæ нæ æдзæстуарзонтæн, растдæр зæгъгæй ба, не ’знæгтæн. Æма еци арæзтадон размæцуд бауорамун сæ бон ке нæ исуодзæнæй, уой балæдæргæй ба сæ архайд иссæй нæ ядерон объекти фудракæндтитæ аразун, æма уомæй нæ бæстæ дуйнеуон æхсæнади цæсти бафтаун, гъома, ядерон фудæнхитæ мах азарæй цæунцæ, зæгъгæ, нæ фудгин кæнгæй.

Раст зæгъгæй, атомон электростанцитæ æма æндæр уæхæн арæзтæдтæ нæуæгдзийнадæ ке адтæнцæ, æма цидæртæ æнхæст ке нæма адтæнцæ, уомæ гæсгæ рæдудтитæ дæр куд нæ рауайидæ. Куд дуйней æндæр рауæнти, уотæ уой фудæй фидбилизтæ æрцудæй Советон Цæдеси дæр. Семипалатински, Нæуæг Зæнхæбæл, Тоцки полигонти ядерон тохæнгарз фæлваруни фæстеугутæ, уæдта Челябински облæсти сахар Озерски кустадон еугонд «Маяк»-и бæлæхти кой дæр кæд райгъусидæ, уæддæр уоййасæбæл нæ бахъонц кæниуонцæ дзиллæ. Фал Чернобыли АЭС-и исрæмугъди фæсте сæ иннæ æверхъау цаути туххæй дæр æргомæй дзорун райдæдтонцæ адæм, ка си архайдта, етæ дæр æма сæ бийнонтæ дæр, æхсæнадæ…

Толдзгуни скъолай арæзт фембæлди архайгутæ.

Уæлдай æргомдæрæй ба дзорун райдæдтонцæ уой фæдбæл дæр, æма паддзахади æнæмæнгæ ка гъæуй, еци гъуддæгутæ, уой ба сæ тæккæ æверхъаудæртæ æнхæст кæнуни ихæстæ ке рагъи бакæнунцæ, æма уой фæдбæл æновудæй ка архайдта, æхебæл дæр æма е ’нæнездзийнадæбæл дæр ка нæ аурста, етæ сæ зæрдæ цæмæннæ гъæуама ма даронцæ, Райгурæн бæстæ сæ иронхуати ке нæ ниууадздзæнæй, ке сæбæл ауоддзæнæй, зæгъгæ, уобæл? Е гъæуама лæдæрд уа, куд бæсти разамонгутæн, уотæ бунæттон хецауеуæггæнгутæн. Дзубанди цудæй уобæл, цæмæй син лæдæрд уа е дæр, æма афонæ ’й еугур ядерон фудбæлæхти, фæстегути еуварсгæнгутæн – чернобылæгтæн, маяковонтæн, семипалатинскаг-байконурæгтæн, нæуæгзаводонтæн, атомон наути службæхæсгутæн, ракетчиктæ-ядерщиктæн, еу загъдæй, ядерон гъомуси хæццæ баст еугур косгутæн дæр æмхузон бартæ раттун æма син æмхузонæй сæ цардиуаги фарстати гъæугæ хузи агъаз кæнун.

Раст зæгъгæй, еци гъуддаги берæ зæрдæмæдзæугæ мадзæлттæ арæзт æрцудæй æма ма цæуй, фал уæддæр уой зæгъуйнаг ан, æма идарддæр дæр уонæмæ гъæуама уа социалон гъæуайкæнуйнади еудадзугон гъосдард, гъæуама син уа сæрмагонд реабилитацион центр се ’нæнездзийнадæ фæххузæнондæр кæнуни равгитæ, бюджетон фæрæзнитæй сæмæ гъæуама хауа нивæбæл цæруни фагæ, уæлдайдæр ба æнæ дарæгæй ци бийнонтæй райзадæнцæ, æдзард чернобылæгти седзæргæстæ æма сувæллæнттæмæ.

Нæ зæрдæ дарæн, уæхæн ауодундзийнадæ уæлдай бæрæгдæр уодзæнæй мæнæ аци бæнтти Чернобыли бæлахи æрцудбæл дууинсæй анзи ке исæнхæст æй, уой фæдбæл ци мадзæлттæ арæзт гъæуама æрцæуа, уони рæстæги.

НÆ ÆХСАРГИНТИ ЛÆГДЗИЙНАДÆ КÆСТÆРТÆН РАЗÆНГАРДГÆНÆГ ÆЙ

Чернобыли фидбилизи æрцудбæл дууинсæй анзи ке исæнхæст æй, уой исбæрæг кæнуни фæдбæл арфиаг хъæппæрес равдиста Толдзгуни астæуккаг скъолай педагогон коллектив, сæ разамонæг Хъамболти Дианæ. Ами арæзт æрцудæй сæрмагондæй имисæн мадзал. Е цæйбæрцæбæл ахсгиаг гъуддаг æй, уомæн æвдесæн æй, ахургæнгутæ æма скъоладзаутæй уæлдай ма си ке архайдтонцæ гъæуи хестæртæ, Ирæфи райони æхсæнадон организацити разамонгутæ.

Уæлдай цитгин иуазгутæ ба си иссæнцæ Чернобыли исрæмугъди фæстеугутæ еуварсгæнгутæ Ботасти Барис æма Сехъойти Алик. Хуадонти Олегæн ба, гъулæггагæн, нæ фæцæй равгæ уордæмæ ’рбацæунæн. Фембæлд рауадæй хъæбæр зæрдæмæдзæугæ. Чернобылæгтæн зæрдиаг арфитæ ракодтонцæ, барæвдудтонцæ сæ зæрдæбæлдаруйнаг лæвæрттæй. Уæлдай ахсгиаг ба е æй, æма уоми архайæг кæстæртæ никки хуæздæр базудтонцæ евгъуд рæстæгути цаути æцæгдзийнадæ, се ’мгъæуккаг бæгъатæрти хъæзауатон хабæрттæ. Е æй сæ рæстмæ гъомбæладæн ахедгæ фæрæзнæ.