ДЗИРАТИ-ЗОЛОЙТИ Зойæ æ хеуæнтти хæццæ (галеуæрдигæй рахесæрдæмæ): æ киндзæ Маринæ (ЛОЛАТИ Барисбий кизгæ), Зойи цардæмбал Омар æма сæ фурт Давид.

Уотæ сæрустурæй фæззæгъунцæ сæ фиццаг ахургæнæг Дзирати-Золойти Романи кизгæ Зойæй æ раздæри ахурдзаутæ. Æма е хумæтæги нæй – сæ фиццаг ахургæнæг адтæй, уой æновуд ауодундзийнади фæрци разæнгардæй фæррæствæндаг æнцæ сæ ирисхъи нæдтæбæл, ци зонундзийнæдтæ æма рæвдудæй сæ фæххайгин кодта, уомæй си боз уогæй архайдтонцæ æма архайунцæ, цæмæй си е дæр боз уа сæ цардвæндаги хабæрттæй.

Уæлдай зæрдиагæй ба сæ уарзон гъомбæлгæнæгæн арфитæ кæнунцæ аци бæнтти. Уомæн ба цийнаг рæуагæ дæр ес – Цæгат Иристони æскъуæлхт ахургæнæг Дзирати-Золойти Романи кизгæ Зойæн æ юбилейи фæдбæл.

Скъолай ахури æнзтæ нæ еугуремæн дæр æнцæ æнæферонхгæнгæ. Алкæмæн дæр ни æ царди медæгæ ци берæ уарзон адæм ес, зæрдæхцæуæнæй ке фæййимисæн, уони ’хсæн, æнæмæнгæ, устур бунат æхæссунцæ нæ ахургæнгутæ. Уонæн кадæ кæнун æма нимайун ни алке ихæс дæр æй. Уæлдай зæрдиагдæрæй ба нин цитгийнаг æнцæ нæ фиццаг ахургæнгутæ. Уомæн ба  Чиколай фиццаг астæуккаг скъолай 1980 анзи рауагъдонтæн, еума хатт уæхæн рæуагæ фæцæй  –  сæ фиццаг ахургæнæг Дзирати-Золойти Романи кизгæ Зойæн æ цитгин юбилейи фæдбæл райарфæ кæнунæн!..

* * *

МАЛИТИ Алетæ:

– Кæд берæ æнзтæ рацудæй, кæдæй фæндараст загътан скъолайæн уæдæй ардæмæ,  кæд нæ сæртæ раги фæххалас æнцæ, кæд ни абони беретæн сæхе цæуæт раги фæцæнцæ скъолатæ æма ’рлæудтæнцæ царди нæдтæбæл, уæддæр  абони хузæн гъуди кæнæн   фиццаг къласмæ  ку бакъахдзæф кодтан, уой. Къласи нæ размæ рацудæй хуæрзконд,  рæсугъд дарæси æригон кизгæ, æ медбилти нæмæ фæлмæн бахудтæй æма нин загъта: «Æз уæ ахургæнæг дæн. Базонгæ уæн.  Мæ ном хуннуй Зойæ Романовнæ (Золойти кизгæ), нур ба мин сумах дæр зæгъетæ уæ нæмттæ æма уæ муггæгтæ…»  Æма байеудагъ æнцæ ахури бæнттæ. Зойæ Романи кизгæ нин над бакъæрт кодта ахуради цæмæдесаг дуйнемæ. Уой фæрци базудтан  фиццаг дамугъатæ, уонæй дзурдти хæйттæ æма дзурдтæ аразун, уонæй  гъудиæдтæ аразун, кæсун æма финсун,  нимæдзитæ кæрæдзебæл æфтаун. Æнцон кæми адтайдæ æригон ахургæнæгæн, фиццаг амундæй ефстæгтæй уæлдай ни ка балæдæридæ æрмæг, фал æмбаргæ ахургæнæг æ къохтæ бунмæ некæд æруагъта, нæ фæттарстæй зинтæй, цал хатти гъæуидæ, уал хатти нæуæгæй райдаидæ амонун…  Мадта нин ахид ци дессаги балцитæ исаразидæ æрдзи гъæбесмæ, ци хъæбæр сæмæ бæллианæ…  Æма ’й абони дæр рæсугъд æнкъарæнти хæццæ уомæн имисæн. Æ рæстæги зундгонд финсæг Лев Толстой уотæ финста: «Ахургæнæг айдагъ æ куст ку уарза, уæд уодзæнæй хуарз ахургæнæг. Ахургæнæг айдагъдæр æ ахуркæнуйнæгти ниййергути  уарзтæй ку уарза, уæд е ба никки хуæздæр æй, берæ аллихузи киунугутæ бакæсгæй, нæдæр æ куст, нæдæр ба æ ахуркæнуйнæгти ка уарзуй, уомæй.  Ахургæнæг, æновуд ку уа æ кустбæл, уой хæццæ ба ма ку уарза æ ахуркæнуйнæгти, уæд  уой ба исхонун æнгъезуй алцæмæй æнхæст ахургæнæг». Æма, æнæмæнгæ, аци курухон финсæги дзурдтæ æнхæстæй хаунцæ Зойæ Романи кизгæмæ.

Хуарзæй цидæриддæр искодта æ ахурдзаутæн, уони ниййергутæн, сæ хæццæ еумæйаг æвзаг ергæй, е устур арфити аккаг æй. Æ куст ин исхонун æнгъезуй – царди ихæс! Царди ихæс – æ цард сувæллæнттæн дæттун!  Царди ихæс – æцæг Ахургæнæг ун! Гъе уой туххæй си уæлдай арфиаг ан.

Райдайæн скъола ку фæцан, уæд нæ æ  базурти буни бакодта Дамбегти Аслæнбеги кизгæ Таирæ – æригон математики ахургæнæг.  Ездон, хуæдæфсармæ, дæсни специалист. Нæ гъуди кæнæн, æма нæбæл ескæд фæззуст кодта, еске зæрдæ ни ести зин загъдæй фæрресун кодта, уой, мадта еци кари сабийтæ æзнæт куд нæ фæуунцæ, фудуаг миутæ куд нæ ракæнунцæ, фал нин сабургай, æнæ æнахъæл гъæрæй, нæ аййеппитæ файйамонидæ.  Хъæбæр нæбæл ауодудта, æ уарзондзийнадæ ин нæхебæл æнкъардтан. Мадта ма нин æ сæрмагонд предметæй уæлдай, еци зæрдиагæй амудта царди  сосæгдзийнæдтæ, аллихузи фæззелæнтæ, кæцитæ нин, æнæмæнгæ, изолдæри царди  исбæздзæнæнцæ…

Хъæбæр зин æй нæ уарзон ахургæнгутæн арфи аккаг дзурдтæ иссерун, сæ фæллойнæн син аккаг аргъ искæнун, уомæн æма етæ ирæзгæ уодти размæ байгон кодтонцæ дуар зонундзийнæдти дуйнемæ,  зæрдиагæй архайдтонцæ, цæмæй нæ меддуйне уа гъæздуг, федæни ни рауайа æхсæнади  æма  бийнонти аккаг адæймæгутæ.  Æма уой лæдæргæй, гъæуама мах нæ еугур дæр, ма иронх кæнæн  нæ хъазар ахургæнгути, кæцити сорæттæ нин нæ царди над Бонвæрнон стъалуй хузæн рохс кæнунцæ. Нæ сæртæй уин ниллæг ковæн!

Зойæ Романи кизгæ! Мах дæ раздæри ахурдзаутæ, зæрдиагæй дин арфæ кæнæн дæ цитгин юбилейи фæдбæл!  Мах ди сæрустур æма арфиаг ан… Нæ зæрдæ дин зæгъуй фиццагидæр федар æнæнездзийнадæ, берæ æнзти дæргъи ма зундамонæг æма нифси хуасæ  уо дæ рæсугъд бийнонтæн!  Дæ кæстæрти рохс цард æма исонибонбæл цийнæ кæнгæй, æнæмастæй цæрæ, дæ зæрдæ макæдбал фæрресæд. Дзирати райдзаст хæдзари фарнæ æма амонд кæддæриддæр цæрæд, Устур Хуцау дин бæркад сугъзæрийнæ тæбæгъти хæссæд!..

* * *

ДЕДЕГКАТИ Славик:

– Мæнмæ гæсгæ, тæккæ хуæздæр гъомбæлгæнгутæ ’нцæ айдагъ зонундзийнæдтæ дин ка дæттуй етæ нæ, фал ди адæймаг ка уинуй, етæ. Зойæ Романи кизгæ ни алке уодиконд дæр æнхæстæй ке зудта, уомæ гæсгæ ни бантæстæй нæ алкæмæн дæр сæрмагонд над иссерун ахури гъуддаги. Нæ еугур дæр нæхебæл æнкъардтан æ уоди гъардзийнадæ. Куд нæййес исарази уæн, зундгонд поэт  Ченгиз Айтматови сугъзæрийнæ дзурдти хæццæ: «Фиццаг ахургæнæг ун, е айдагъ равзурст дæснийадæ нæй, фал æй æ хъисмæт, устур искурдиадæ, кæций фæрци минкъий адæймаги фæууинуй уодгоймаг».

* * *

ТАМАТИ Майрæн:

– Æз, Зойæ Романовни къласмæ бацудтæн 2-аг къласи ахурдзау уогæй, æма фиццаг бонæй фæстæмæ мæхебæл банкъардтон æ ауодундзийнадæ, куд нæуæг ахурдзау, уотæ… Цубур рæстæгмæ,  ме ’къласонти хæццæ балимæн дæн, æма е, гъай-гъай, ахургæнæги фæрци. Мæ зæрдæмæ хъæбæр цудæй, предметтæ нин куд лæмбунæг амудта, е, æ фæлмæн дзурдигъæдæ, æ медбилти худт нур дæр ма цæститæбæл уайунцæ… Фæстæдæр, цард уотæ рауадæй, æма Зойæ Романи кизгæ æ цард байеу кодта мæ мади ’нсувæр Дзирати Омари хæццæ… Æнæмæнгæ мин æхцæуæн адтæй, фал æй лæдæрдтæн æма архайдтон мæ еугур хъауритæй хуарз ахур кæнунбæл, скъолай ихæслæвæрдтæ æнхæст кæнунбæл, цæмæй ин мæн туххæй къæндзæстуг ма уа…  Мах, æ берæ хеуæнттæ, абони арфиаг ан нæ курухон киндзæ Золойти Романи кизгæ Зойæй. Е бакъахдзæф кодта устур бийнонти ’хсæнмæ. Адтæй хестæр киндзæ æма ин бантæстæй æ кæстæрти дæр раст надбæл æрлæуун кæнун æ раст унаффитæ æма амунддзийнæдти фæрци, нæ фидтæлтиккон æгъдæуттæ æма фæткитæ цæмæй æнхæст кæнонцæ, уобæл æновудæй архайдта, æма æ къохи бафтудæй. Цалдæр анзей размæ Омар æма Зойæбæл æрцудæй æверхъау цау – мæрдти бæстæмæ цардгъæуагæй банæхстæр æй сæ фурт Сослан.  Сæ зæрдитæй еци содзаггаг рист не ’ссудæй, уæдта ин иссæуæн дæр нæййес… Фал курухон ниййергутæмæ еци хъаурæ разиндтæй, æма сæхебæл хуæцунцæ, сæ цæстисугтæ сæ кæстæртæй римæхсунцæ, уомæн æма цард æ цуди кой кæнуй, фарнæ хæссуй æ хæццæ…

* * *

МАЛИТИ Олег:

– Нæ фиццаг ахургæнæг, Зойæ Романи кизгæ… Уогæ ба ци берæ рæсугъд æнкъарæнтæ баст æнцæ æ хæццæ… Е нæ айдагъ финсун æма кæсунбæл нæ исахур кодта, фал нин бауарзун кодта скъола, архайдта цæмæй æмкъласонти хæццæ лимæнæй цæрæн, коммæгæс уæн… Аци адæймаг нæ изолдæри царди устур бунат ниййахæста, æма си мах гъæуама нæ еугур дæр арфиаг уæн, хуарзæй нин цидæриддæр искодта, уой туххæй.

* * *

ТАУХЪАЗАХТИ Маирбег:

– Кæд мин мæ  царди ести хуарздзийнæдтæ исæнхæст кæнун бафтудæй мæ къохи, уæд, æнæмæнгæ, мæ уарзон ахургæнæг  Зойæ Романи кизги фæрци… Æ фиццаг бонæй æ уодæй уод кодта, цæмæй, мах, æ ахуркæнуйнæгтæ, ракæнæн федар къахдзæфтæ ахури надбæл, цæмæй исуæн федæни хуæрзæгъдау æма æхсæнадæн аккаг адæм. Æз си абони  арфиаг дæн…

* * *

ТОТОЙТИ Хетæг:

– Мæ фиццаг ахургæнæгæй сæрустур æма си арфиаг дæн. Уой зæгъун гъæуй, æма фиццаг ахургæнæг нæ алке царди  тæккæ устурдæр ахургæнгутæй еу æй. Æ зæрди гъардзийнадæй  хайгин адтан нæ еугур дæр. Цард уотæ æрзилдæй, æма Зойæ Романи кизгæ нин ахургæнæг ку адтæй, уæд цубур рæстæги фæсте æ цард байеу кодта нæ синхон Дзирати Омари хæццæ. Æма ма мæнæй æхцæуæндæр кæмæн адтæй, мæ уарзон ахургæнæг мæ синхаг иссæй… Мæ бон федарæй æй зæгъун, æма нæ синхи æгъдаугиндæр æма уездондæр силгоймæгти æмрæнгъæ ислæудтæй. Æ кадæ бæрзондæй-бæрзонддæр кæнуй…