Фиццаг Майи бæрæгбони хуæдразмæ мæ уой зæгъун фæндуй, æма советон доги рæстæгути нæ бæрæгбæнттæ адæмæн, кæд берæ цæмæйдæрти нæхъæртондзийнæдтæ æййафтонцæ, уæддæр цæйбæрцæбæл æгæрон æхцæуæн адтæнцæ æма сæбæл куд рæстзæрдæй бацийнæ кæниуонцæ.

Æрцæуй æгас, нæ Май!

Æрхастай нæмæ амонд.

Дæ цъæх фæлустæй, кæсай,

Æййевуй дуйне æ конд.

Æрттевуй и хор хиццаг,

Æнæвгъау дæттуй æ гъар;

Сæдæ хъуремæй, цъæхснаг,

Игъусуй мæргътæн сæ зар.

Азæлуй нæ зар изол,

Нæ цийнæн нæййес кæрон:

Дæрæнгонд фæцæй фудгол,

Уæлахез фæцан бунтон!

Æрцæуй æгас, нæ Май!

Устур æй махæн н ’амонд.

Игъæлдзæг махау нур ка ’й?

Исистан нæ зар бæрзонд.

Уотæ е ’мдзæвгитæй еуеми финста нæ зундгонд поэт Кертанти Тæхир…

Финста 1945 анзи. Кæд æма фæстугъд хъæбæр зин æма  тухст рæстæг адтæй, уæддæр адæм зæрдрохсæй бæлдтæнцæ сæ исонибони хуæздæрмæ, æновудæй архайдтонцæ æ сæрбæлтау. Советон доги цæргæ кæмæн нæ рауадæй, уонæй кадæртæ аци æмдзæвгæ бакæсгæй, æвæдзи, бангъæлдзæнæнцæ, гъома, еци зæгъдтитæ уотид рæсугъдæн æнцæ. Уонæн мæ бон зæгъун æй: баруагæс уи уæд, æцæгæйдæр уотæ цийнаг адтæй нæ дзиллæн Фиццаг Май. Уомæн æвдесæн дæн æз мæхуæдæг дæр.

ЗÆРДÆХЦÆУÆН НИН АДТÆНЦÆ НÆ БÆРÆГБÆНТТÆ

Майи бæрæгбæнттæй хъæбæрдæр зæрдæбæл ци ’рлæууй? Фиццаги-фиццагидæр, уæд сæмæ хъæбæр зæрдиагæй æнгъæлмæ

кæсианæ, се ’рбахъæртун нин куд æхцæуæн уидæ, куд сæбæл цийнæ кæнианæ, е. Æвæдзи, уалдзæгæн æ тæккæ тæмæнмæ ке хаудтæнцæ, æрдзæн æ рæсугъддæр, зæрдесгæдæр усми сæ ке бæрæг кæнианæ, уомæ гæсгæ дæр.

Уæдта æримисун, мах, скъоладзаутæ, нæуæгдзаутæ (пионертæ) Фиццаг Майи кадæн устур арт куд искæнианæ, уой. Мæ райгурæн гъæу Толдзгуни нигулæнæрдигæй ес Къум, зæгъгæ, уæхæн æрдзи рæсугъд, уодæнцойнæ бунат. Цъæх-цъæхид зæлдæ, бæлæстæ, къотæртæ… Уордæмæ, цит, скъолайæй рандæуианæ нæ ахургæнæг Будайти Аламати хæццæ (рохсаг уæд, дзенети бадæд… æ куст дæр берæ уарзта, уæдта сувæллæнтти дæр, æма ибæл мах дæр уотæ æхцул адтан…

Гъема уоми, Къуми, гъæдæй бæрзонд къулдунмæ æрæмбурд кæнианæ хускъæ пихситæ, æвæдзи, еу цалдæр метри бæрзæндæн исиуонцæ. Уæдта сæбæл бандзарианæ, арти алфамбулай ба мах цийнæ кодтан –  кафгæ, заргæ, гъазгæ. Аламат ба нин, цит, нæ къартæ есидæ…

Уомæй уæлдай ма ахид нæ гъæуæй районмæ, Чиколамæ, рандæуиуонцæ хехъæппæресадон къуæртти архайгутæ, бæхгинтæ, уоми уидæ концерт, уæдта бæхгинти догъ, еристæ, уæлахездзаутæн ба раттиуонцæ лæвæрттæ.

Кенæ ба 9 Май… Куд дзæбæх, хуæрзарæзт æма цийнæхуз уидæ сæ бакаст нæ фæллонгун, нæ хъиамæтгун, æскъуæлхт хестæртæн, куд æрттевиуонцæ си алке реубæл дæр сæ тугъдон æма фæллойнадон хуæрзеугутæ, куд дессаги имисуйнæгтæ нин дзориуонцæ…

Майи бæрæгбæнтти ефстаг хаттæй фæстæмæ, дзæбæх, хоргун рæстæг уидæ. Уæлдайдæр 9 Майи, нæ зонун, цæмæн, фал мæмæ уотæ кæсидæ, æма Исфæлдесæг дæр, цума, еци лæварæй имисидæ, дуйней хуæрзагади сæрбæлтау æ цард ка иснивонд кодта,  уони рохс нæмттæ, цума кадæ кæнидæ, Фидибæстæ ка багъæуай уодта, еци бæгъатæртæн.

Фиццаг Май советон доги хундтæй фæллойнæгæнгути æмуоддзийнади дуйнеуон бон, нур ин æндæр ном ес – Уалдзæг æма Фæллойни Бон. Æндæр хузи æвдист цæуй æ медес дæр.

Раздæри, советон доги хумæтæг адæмæн хуарздзийнадæй, нифсдæттæгæй, уодæнцойнæй цидæр адтæй, етæ федуйгæ цæунцæ. Байстонцæ нин нæ абони царди хецæуттæ еци уодварни хæзнатæ. Айдагъдæр нин еу циййес байсун нæй æма нæ бауодзæнæй сæ бон – аргъауи хузæн ци æнæмæтæ, æнæмаст, æнæхæлхъой доги цардан, уой туххæй имисуйнæгтæ.

Уомæн æма хъæбæр арф, хъæбæр федар римæхст æнцæ нæ зæрдити. Уой фæдбæл ма мæмæ ес еу зæгъуйнаг. Кæд нуртæккæ Фиццаг Майи бæрæгбон Уалдзæг æма Фæллойни Бон хундæуй, уæд, баруагæс уи уæд, уалдзæгæн цидæр бæрæгбон ахсгиаг нæй – ес æви нæййес, уæд ралæудзæнæй, адæмæн цийнæ уодзæнæй. Æндæр хабар æй фæллойни гъуддаг. Уой цитгин кæнун, уæлдайдæр ба фæллойнæгæнæги хъиамæтæн аккаг кадæ кæнун æхсæнади сæйраг ихæстæн сæ сæйрагдæртæй æй. Цидæр адтæй, уæддæр советон цардарæзти уомæ зингæ æргом здæхт цудæй, уæлдайдæр ба уомæ, цæмæй  адæмæн косуни равгитæ адтайдæ, цæмæй сæ фæллойнæй сæхе дæр дарунгъон адтайуонцæ… Нури доги ба еци табуйаг гъуддагæй паддзахадæ æхе исæнæихæс кодта, гъома, ка уи куд арæхсуй, уомæ амæлттæ кæнетæ. Æма уомæй есбонадæй хай ратонуни равгитæ кæмæн исаразта, етæ сæхе пайдайæн æгæр дæр амал кæнунгъон бæргæ иссæнцæ, уæхæн рагвитæй ке фенæхай кодта, етæ ба тухамæлттæ кæнунцæ.

Æз æй уотæ æнгъæлун, æма паддзахади медæгæ цардарæзти цийфæнди хузи фæткæ ку цæуа федаргонд, уæддæр си фиццагидæр уа адæймагæн æ равгитæмæ гæсгæ аккаг кустæй архайунæн. Æма бабæй куд нæ æримисон советон догæй еума хабар.

АДÆЙМАГÆН КУСТИ РАВГИТÆ КУ УА, УÆД ИН АЛЦИДÆР БАНТÆСДЗÆНÆЙ

Иристони гъæутæй рагондæр æма устурдæртæй еуебæл нимад æй Ирæфи райони Лескени гъæу. Æ равзурунæй нурмæ ибæл рацудæй 160 анземæй фулдæр. Рагæйдæр си цардæнцæ кустуарзагæ, æгъдаубæл хуæст адæм, æ фæсевæд бæлдтæнцæ ахуради бæрзæндтæмæ, сæ хуарзи кой райгъустæй æхсæнадон царди алли къабæзти æнтæстгин архайдæй, иссæнцæ сæ гъæубæстæн, сæ муггагæн, нæ паддзахадæн гъæугæ адæм.

Советон доги Лескени цæргутæн сæ цардиуагæ гъæздугæй-гъæздугдæр кодта. Гъæуккæгтæн сæ фулдæр хъазауатонæй фæллойнæ кодтонцæ Ленинон фæскомцæдеси номбæл бунæттон совхози – шофиртæй, механизатортæй, фонсдаргутæй, рæзикустгæнгутæй. Хæдзаради еумæйаг къæбецмæ æ агъаззаг хай хаста рæзæлæмарæн цех дæр. 1979 анзи ба партий Ирæфи райкоми хъæппæресæй Лескени байгон æй Алагири сопротивленити заводи устур цех. Уомæн æ продукци æрвистонцæ уæди агъазиау Цæдеси алли кæрæнттæмæ. Цехи кусти бунæттæ адтæй айдагъ лескейнæгтæн нæ, фал синхаг гъæутæ Толдзгун æма Хæзнидони цæргутæн дæр. Куста си æдеугурæй 150 адæймагемæй фулдæр.

Цех æ сæрмагонд продукци уадзуни къабази нимад адтæй раззагдæртæй еуебæл. Куст си цудæй дууæ кезуемæй.

Кустуати цехи фиццаг сæргълæууæг адтæй Саукуйти Таймораз, фæстæдæр æй раййивта Хоцаонти Славик. Технологи ихæстæ æнхæст кодта Дзоблати Анатоли, сæйраг электрикæй ба си куста Тайсаути Анзор. Дæсни слесæртæ – Хъодзасти Хъодзас æма Æрсити Арсен афойнадæбæл æма хузæнонæй цалцæг кодтонцæ цехи механизмтæ æма косæнгæрзтæ. Контролертæ Дашити Розæ æма Дрети Лерæн ба бабарæ кодтонцæ хуæрзгъæдæдзийнадæмæ цæстæ дарун. Етæ, уæдта цехи иннæ специалисттæ сæ ихæстæ æнхæст кæнунмæ дардтонцæ бæрнон цæстингас, архайдтонцæ еудадзугдæр коллективи медæгæ кустадон æгъдау федар кæнунбæл. Еци æнзти кустадон фæткæмæ гæсгæ, алли завод, алли фабрикæ æма цехи дæр рапарахат æй хуæздæр бæрæггæнæнтæ равдесунбæл ерис. Аци цехи раззагдæртæбæл нимад адтæнцæ Дæгуйти Аллæ, Цъебойти Гасан, Хидирти Муса, уони фæллойнадон æнтæститæ бафæнзунмæ бæлдтæнцæ сæ иннæ æмбæлттæ дæр. Фæлхасæнгæнгутæн ке æрвистонцæ, еци продукци фæстæмæ цехмæ некæд раздахтонцæ, нæ бæззуй, зæгъгæ, уой фудæй.

Цехи коллектив кустæй уæгъдæ рæстæг цæстуарзонæй агъаз кодта бунæттон зæнхкосгутæн – Ленини фæскомцæдеси номбæл совхози фæллойнæгæнгутæн, ахид цудæнцæ сæ хæццæ будурти тиллæг æфснайунмæ. Устур æхцæуæнæй фемисунцæ еци æнзтæ цехи кæддæри косгутæ.

«Райарæзт»-и догæ ку ралæудтæй, уæд ма рацудæй цалдæр анзи, æма цех исæхгæдтонцæ, дæсгай адæймæгутæ æгустæй райзадæнцæ. Хуæздæр нæ рауадæнцæ бунæттон совхози гъуддæгутæ дæр, уомæн дæр ма байзадæй айдагъдæр æ кой, уотæ – рæзæлæмарæн цехæн дæр.

Раст зæгъгæй, æхцæуæн æй е, æма абони сагъæссаг уавæрти дæр Лескени цæргутæн сæ рауонциуондзийнадæ нæ нидæн кæнуй, сæ лæгдзийнади фæрци сæ царди хабæрттæ кæнунцæ, кæмæдæр цæмæдæр æнгъæлмæ нæ кæсгæй, фал кæмæн æ фадуат æма гæнæнтæ куд амонунцæ, уотæ агорунцæ царди фæрæзнитæ. Фал уæддæр сæ нифс нæ расастæй, архайунцæ, гъомбæл кæнунцæ кæстæрти, идарддæр хæссунцæ фидтæлти æгъдæуттæ æма бæллунцæ хуæздæр исонибонмæ. Æма син нæ зæрдæ зæгъуй, цæмæй уой райдзастæй фæххайгин уонцæ.

ХÆМИЦАТИ Морис