Нæ культурæ, нæ адæми историй Малити Геуæрги байзадæй цирагъдарæй. Мæгур хæдзари исгъомбæл æй, фал æ сабийбонтæй фæстæмæ æхе рохсмæ ивазта, æма æ устур искурдиадæ, æ агъазиау дæснийади фæрци исхизтæй поэзий бæрзæндтæмæ. Поэтæн æ фиццаг æмдзæвгитæй еуеми, «Цæхъал», зæгъгæ, уоми арви кизгæ мæйи балци уæларви æма æзнæт хуæнхаг дони æмбохун арф коми уотæ агайунцæ адæймаги зæрдæ, æма, ка сæ кастæй, уонæй алкæмæй дæр баруагæс æй, ке нæмæ фæззиндтæй æнæмбал романтик, æхе зундирахаст, æхе хуæдбундор поэтикон гъæлæсиуаги хæццæ.

Æма, æцæгæйдæр, поэт уæхæн бæрзонд æфцæгæй рафæлгæстæй ниййерæг зæнхæбæл, æма æхемæ дæр æма æ кæсгутæмæ дæр разиндтæнцæ рæстæги нæуæг арæнтæ æма исуйнаг доги арвгæрæнттæ.

Рæстадæн кувта нæ поэт рагæйдæр, адæмæн лæггадæ кæнун иссæй æ царди медес. Уой сæрбæлтау кодта рохситауæги куст дæр æма æнæнцойнæ фудæбонæ дæр поэтикон дзурди фарни сæрбæлтау. Берæ фæккуста Иристони скъолати. Сабийти ахури надбæл аразта, цæмæй лæгау лæгтæй райрæзонцæ, æма Фидибæстæн нивондæн æрхæссонцæ сæ ирисхъæ. Уомæн син ниффинста балций æхседгæ зар дæр. «Федог» дæр æй уомæн исхудта:

Рохсмæ, фæсевæд, тундзетæ,

Рохсмæ цæуетæ æнгом,

Нифс, лæгдзийнадæ уарзетæ,

Скæнтæ муггагмæ стур ном.

Арвмæ мæсуг амайетæ,

Хормæ скæнетæ фæндаг,

Гъæйт, зæрдиуагæй уайетæ,

Догъи ма уотæ фæстаг!

Тари цæфсæд сæребарæ,

Мегъи сорæд æ тунтæй,

Цард мабал уæд гъезæмарæ,

Зæнхæ райзол уæд рунтæй.

Зари игъусуй тохи азæлд, уæлахези зæлланг, революцион æзмæлди уолæнти ка ранигъулдæй, еци сахъигурди æхседгæ гъæлæс. Геуæрги иссæй Иристони зæнхкосгути революцион парти «Кермен»-и бундорæвæргутæй еу. Фæстæдæр е æ номæй бафинста зундгонд тел: «Петроград. Председателю Совнаркома тов. Ленину. Осетинская революционно-демократическая партия «Кермен» приветствует в Вашем лице рабочее и крестьянское правительство, осененное Красным Знаменем, знаменующим победу труда над капиталом. Знайте, что мы, сыны Осетии, жаждем осуществления лозунгов третьей революции. Председатель Малиев».

Нæуæг цард æма тох бахсистонцæ поэти исфæлдистадæ нифс æма хъаурæй, æ зартæ, æ сагъæстæбæл зиннуй рæстæги цаутæ æма хабæртти фæд, доги комиуолæфт, фæлтæри меддуйней фæд. Æстъæлфæнтæ нæ, царди вазуггин гулфæнтæ æма размæмпурст тæлфунцæ æ уадзимисти, кæд нивæбæл нæма адтæй нæуæг цардиуагæ, дзиллитæ ма гъезæмæрттæ æвзурстонцæ, уæддæр сæбæл хор ракастæй æма сæ уавæртæ бундзарæй раййевунмæ бæллунцæ æма тундзунцæ.

Поэт æ рагбонти финст миниатюритæй еуеми уотæ финста:

Волны Каспийские мне нашептали

Сказку страдания, сказку печали,

Душу наполнили шумом глухим,

Спели мне песню борьбы и свободы.

Поэти æмдзæвгити исеу æнцæ æрхун æма гъезæмари аргъау тох æма сæребари зари хæццæ. Æнгон бастæй си рауадæй уæхæн поэтикон цæндæ, æма ин æ лирики æнкъарæнти ирд цæхæр æма дзурди уагæн ниссагътонцæ уæлтæмæнади базуртæ, равардтонцæ ин цардгъон тухæ. Еу бакастæй – фæйнæхузон мотивтæ, фал сæ еудзийнадæ æй ахедгæ, гъомусгин. Кæрæдзей нихмæ нæ лæуунцæ, кæрæдземæй еуварс нæ ’нцæ. Айдагъдæр æвдесунцæ, цард вазуггин ке ’й, æ фæззиндтитæ ин еу барæнæй барæн ке нæййес, уæдта нихмæвæрд цаутæ æма æнкъарæнтæн æнæ уæн дæр ке нæ фæууй историон цæхгæр фæззелæнти рæстæг. Поэти меддуйней айдæни зиннунцæ æ поэзий менеугутæ.

Уони нæ зæрдæбæл ку нæ дарæн, уæд ин æ исфæлдистади гармоний фæд нæ иссердзинан. Уобæл ба гъæуама дузæрдуг ма кæнæн. Устур поэти уадзимисти алкæддæр тæлфуй рæстæг æма исфæлдистади æмуолæфтгæнæг тухæ.

Берæвæрсуг æй Малити Геуæргий поэзи, æ уадзимистæ амад æнцæ аллихузон жанрти домæнтæмæ гæсгæ. Ес имæ гъазæн дзурди уагæбæл финст зар, ес имæ мæгур лæги уодагайæг монолог, ес тохмæ разæнгардгæнæг марш дæр æма уæхæн лирикон хæзнатæ, цикорай фæрдуги хузæн ка æрттевуй. Мадта минкъий нæ ’нцæ, адæмон зарти æндæвдæй ка равзурдæй, уæхæн сагъæстæ дæр.

Дессаг е æй, æма сæ еугуребæл дæр ке ес, хуæрзаййев, хуæдбундор нивæфтуд, нæ адæмон дзурди тухæ, адæми зундирахаст æма дуйнелæдæрундзийнадæ ке исуй сæ бундор, цъухæй дзоргæ адæмон исфæлдистади хузгин хуарæнтæй ке исæрттевунцæ.

Малити Геуæргий поэзий игурæнтæ ’нцæ адæми цард, адæми цийнæ æма сагъæстæ, хуæнхбæсти æносон таурæхътæ, хуæнхæгтæ цæбæл æууæндунцæ, еци царциати дессæгтæ. Æ лирикон хъайтар, «Горские мотивы», зæгъгæ, еци киунуги кæунгъæлæсæй дæр фæдздзоруй, е ’лгъистаг ирисхъæй дæр нигъгъæрзуй, уотемæй архайуй адæймаг æма æрдзи рахастдзийнæдтæ балæдæрунбæл, адæймаг æма, æ алливарс цитæ цæуй, уони ’хсæн гармони иссерунбæл æхе хъаури, æма уомæй ервæзуй.

Æма ци агоруй аци æзмæнст дуйней? Агоруй Устур Рæстадæ. Царди мæнгæруагæсдзийнæдтæ æма къурцдзæвæнтæй фæййервæзунбæл архайуй. Æнцон нæй уодварни хæзнатæн ци гургъахъ над амонуй, уобæл цæун. Геуæргий лирикон хъайтар æй еци уодæвзарæнти исфæлдист.

Цикорай фæрдуги хузæн нæ поэзий цæхæр калунцæ Геуæргийæн е ’мдзæвгæ «Æлхуйнæ»-йи хузæн миниатюритæ – «Ци кæнуй, цума, ме ’лхуйнæ, ку нæбал зелуй дзæбæх? Мæ цæститæбæл уайунцæ сау нимæт æма сау бæх»… «Мæ фидбилизæн æ хæццæ цæмæн фæдтæн æз æнгаст?..» «Мæ зæрдæ мин басугътонцæ, ду ме ’вдесæн, уо, Хуцау!» Кæд уотæ адтæй, уæддæр куд фæстæмæ поэт хумæтæги нæ исæновуд æй поэтикон жанртæбæл.

Царди фæлтæрддзийнадæ, евгъуд дзамантæбæл æ рæстæг æма исонибонбæл сагъæстæ домдтонцæ таурæхътæ, кадæнгитæ, æцæг хабæртти парахат сюжеттæ, социалон конфликттæ æнхæстдæрæй кæми равдесун æнгъезуй, уæхæн агъазиау уадзимистæ. Æ фиццаг киунуги адтæй Нарти кадæнгитæбæл амад поэмæ «Симд Нартов». Нарти гуппурсартæ Хæмиц, Сослан, Урузмæг, сæ кæстæр Батрази сорæтбæл ке бафтудæй поэт, е ин фæййагъаз æй арфдæр балæдæрун адæмон уодигъæдæ, æ социалон æма эстетикон медес арфдæр балæдæрунæн.

Æма фæстæдæр поэт е ’ргом ку раздахта хуæнхбæсти цардиуаги цаутæ æма хабæрттæмæ, уæд ефтонг адтæй алцæмæй дæр – зундирахаст æма дæснийадæй. Фау æрхæссæн нæ адтæй æ хъайтарти социалон рахастдзийнæдтæмæ, сæ сорæттæмæ, къласон тохи игурæнтæ æма фæстеугутæ куд æвдиста, уомæ дæр.

Тухгин æй поэти кадæнгити романтикон рахаст – хъайтартæ фескъуæлхунцæ лæгæвзарæни, сæ уарзт æма сæмæ адæймаги ном æма кадæ бæрзонд æвæрд æнцæ, хæранæн нæ уодæнсунцæ ходуйнаги бæсти мæлæтбæл дæр арази фæуунцæ.

Темур-Алсахъ тухæгæнæг æлдарæй райста æ гъæубæсти маст, æлдар Дзанболати мæрдтæмæ барвиста, иссæребарæ ’й æ уарзон Дигиза, фал хъайтар æ хæццæ æ цард исбæттунмæ нæ исарази æй – тоггин дæн æма фенамонд уа, е мæ нæ фæндуй, зæгъгæ. Кизгæ дæр æнæ Темур-Алсахъæй æхецæн цард нæбал исаккаг кодта.

Эпикон характертæ, трагикон цаутæ æма сорæттæ зæрдæ æскъæфунцæ сæ уарзти туххæй, сæ кæдзос зæрдиуагæ æма рæсугъддзийнадæй, сæ цардбæллон æма æнæбасæттон хъаурæй. Социалон хецæндзийнæдтæй фенамонд æнцæ хъайтартæ. Уæхæн ирисхъи азар басугъта гъонгæси фурт мæгур Мæхæмæт æма æ уарзони дæр. Æлдар æ фиййау æ сиахс исуа, зæгъгæ, уой æ сæрмæ не ’рхаста, нæ ибæл байаурста. Уоййадæбæл фенамонд æй æ кизгæ дæр, æхемæ æ къох исиста. Уарзондзийнади романтикæ æма социалон трагеди уотæ æнгон æлваст æнцæ æма, кæд тог никкæллуй, кенæ ба хъайтартæ бацарæфтуд унцæ, уæддæр сæ рæсугъд меддуйней, æнæмбал зундиуагæ æма нифсæй сæ цард исуй кадæнги сæр.

*  *  *

Е ’мдзæвгæ «Памяти Коста», зæгъгæ, уоми Геуæрги зæрдтагон зæгъуйнæгтæй цитæ кæнуй æ цитгин ахургæнæгæн:

Умолк, – но стих его певучий

В сердцах людей еще звенит.

Зартæгæнæги æносон кадæй фæххайгин æй Геуæрги æхуæдæг дæр. «Геуæргий уадзимисти зиннуй е ’стур культурæ, æ ахургонддзийнадæ», – финста нæ номдзуд поэт Цæрукъати Александр. «Дигорон æвзагбæл ка финста æма ка финсуй, уонæй аййевади дæснийадæй поэзий медæгæ Малити Геуæргий уæнгæ неке ма исхъæрттæй. Поэтæн е ’взаг æй æхсист æма циргъ, æ ритмикæ фæндури зæлау, æ уадзимисти сюжети арæзт композицион æгъдауæй – хали къæбæлау», – финста нæ иннæ номдзуд поэт Хъазбегти Хъазбег.

*  *  *

Ескæд еу хатт райсуй Геуæрги æ къохмæ публицисти сес, æма æ гъудитæ фæуунцæ арф æма рæстдзæвийнæ. Æ уадзимис «К докладу Г. Цаголова «Об осетинском стихосложении» абони дæр ма цæсти ахедуй, нæ национ æмдзæвги тоникон стихамади фæдбæл ци раст хатдзæгтæ искодта, уомæй.

Ахид нæ дзорæн поэтики фарстатæбæл, æма еци ихæс æхемæ ка райса, е, æнæмæнгæ, арази уодзæнæй Геуæргийæй. Æ иннæ уадзимис «Письмо из Осетии» фæууй уæхæн нистауæнæй:

«Нужны просвещенные, общественные деятели, проникнутые святостью в призвание человека, нужны люди высокого закала, с пламенными духовными мечтами…

«Сейте разумное, доброе, вечное.

Сейте, – спасибо вам скажет сердечное, осетинский народ». Уæхæн адтæй поэти бæлдæ, æ исфæлдистади нисанеуæг, æ устур искурдиади игурæн æма ратæдзæн.

Уомæн ин табу кодтонцæ æ поэзийæн номдзуд исфæлдистадон архайгутæ Къосирати Сæрмæт, Гулути Андрей, Ардасенти Хадзибатæр æма берæ æндæр зундгонд æртасгутæ. Уомæн æй уарзта, уомæн æй æвардта дзурдаййевади бæрзонд тæрхæгбæл нæ номдзуд ахургонд Абайти Васо.

Малити Геуæрги æ рæстæги фагæ рæвдуд нæ баййафта литератури тæрхони лæгти ’рдигæй. Е нæ, фал ма берæ æнзти дæргъи æ исфæлдистадон бунтæй ма ци райервазтæй, етæ дæр лæудтæнцæ къумавæрдæй. Евгъуд æноси 30-аг æнзти нæ бæсти медæгæ фудмиутæгæнгутæ нæ адæми аккагæй-аккагдæр фуртбæл исæвардтонцæ адæми знаги илгъаг ном, æма ин æхе дæр бабун кодтонцæ, æ финститæ ба ин адæмæй фæххецæн кæнунбæл еци архайæги архайдтонцæ, фал син е ба нæ бантæстæй, уомæн æма дзиллæ сæ билицъæрттæ хуардтонцæ æ уадзимистæ зонунмæ. Æма дзилли бæлдæ Поэти исафгути фудвæндитæй тухгиндæр разиндтæй. Фудлæг æма фудбон берæ нæ хæссунцæ, фæззæгъунцæ, уомæ гæсгæ, гадзирахаттæй рацæугутæ цийфæнди кæд фæййархайдтонцæ, уæддæр Геуæргий поэзибæл къæмæ некæд рабадтæй, уæдта, æ рæстдзийнадæ ке исбæрæг æй, уомæ гæсгæ ба некæдбал рабаддзæнæй. Некæд феронх уодзæнæй устур поэти кæдзос æма нæргæ гъæлæс.

Малити Геуæргийæн хуæздæр лæварæн, хуæздæр хуарзæнхæн лæвæрд æрцудæй Нарти Ацæмæзи уадиндзæ, æма муггагмæ азæлдзæнæнцæ æ рæсугъд зæлтæ.

МÆРЗОЙТИ Сергей (1927-2008), Цæгат Иристони адæмон финсæг