1-АГ ХАЙ

Тæкъоти Симон райгурдæй Киристонгъæуи (абони – сахар Дигора) 1876 анзи 27 майи. Æ ниййергутæ адтæнцæ хумæтæг зæнхкосгутæ, æма æ бийнонти, уæдта уони хузæн фæллойнæгæнгути ирисхъи æгудзæгдзийнадæмæ гæсгæ ’й балæдæрдтæй, цæйбæрцæбæл æнæраст адтæй уæди доги цардарæзт. Ка ’й, зонуй, уæд имæ фæззиндтæнцæ, еци уавæр æнæмæнгæ исрасткæнуйнаг æй, зæгъгæ, гъудитæ. Етæ, куд баргъондæр кодтонцæ, уотæ федарæй-федардæр кодтонцæ æ уодигъæди æма иссæнцæ æ царди сæйрагдæр медес. Киристонгъæуи гъæууон скъола 1889 анзи каст фæууогæй, Симон бацудæй Æрæдони æхсæзанзон скъоламæ æма си фæййахур кодта цуппар анзи. Скъолайæй æй рацох кодтонцæ, архимандритмæ карзæй ке исдзурдта, уой туххæй. Фæстæмæ æрæздахтæй Киристонгъæумæ æма 1894 анзи цалдæр мæйей дæргъи адæми сувæллæнтти ахур кодта сæ хæдзæртти.

Æндæр гæнæн ин нæ адтæй, æма бацудæй æфсæддон службæмæ. 1894-1896-аг æнзти службæ кодта 82-аг фестæг полкки Грознай. 1896 анзи бацудæй Калаки юнкерти скъоламæ æма ’й каст фæцæй 1898 анзи. Равардтонцæ ин подпоручикки цин æма ’й рарвистонцæ Ташкенти батальонмæ. Уоми баслужбæ кодта 1902 анзи уæнгæ. Æфсади службæмæ æ зæрдæ нæ ирадæй. Бæлдтæй уæлдæр ахургонддзийнадæ райсунмæ. Æхебæл хъæбæр архайдта. 1902 анзи Тæкъой-фурт æфсадæй рацудæй æма Ташкенти гимназимæ ахур кæнунмæ бацæуни фæдбæл фæлварæнтæ равардта, уæдта профессор В.Ф. Миллери агъазæй бацудæй Мæскуй университети юридикон факультетмæ. Университет каст нæ фæцæй, уомæн æма имæ 1904 анзи фæдздзурдтонцæ æфсадмæ Японий хæццæ тугъд ке райдæдта, уой туххæй. Фал æй тугъдмæ нæ рарвистонцæ. Еци рæстæги бæсти революцион æзмæлд ке искарз æй, уомæ гæсгæ паддзахи хецауадæ не ’ндиудта, революцион зундирахаст кæмæ адтæй, еци студентти æфсадмæ æрветун æма сæ исуæгъдæ кодта æфсæддон службæй.

Университетмæ фæстæмæ бацудæй 1906 анзи сентябри æма ’й каст фæцæй 1907 анзи. Уой фæсте райдæдта адвокати куст кæнун Дзæуæгигъæуи.

Фал Симонæн сæйрагдæр иссæй революцион куст кæнун. Революцион æзмæлди бæлвурдæй архайун байдæдта 1902 анзи, Терки облæсти еугурей разæй социал-демократон æзмæлд ку фæззиндтæй, уæд. Социалистон ахурадæ æма косгути æзмæлдмæ е ’ргом æздахун райдæдта никки раздæр. «Терки облæсти революцион æзмæлди туххæй», зæгъгæ, ци æрмæг ниффинста, уоми уой туххæй Симон зæгъуй, социалистон æзмæлди хæццæ базонгæ дæн 1897 анзи, Калаки юнкерти скъолай ку ахур кодтон, уæд, зæгъгæ. Еци рæстæги Калаки ахургæнгутæ цæттæгæнæн институти ахур кодта е ’нсувæр Филипп, æма е еуцæйбæрцæдæр зонгæ адтæй социалистон литератури хæццæ, хæстæг лæудтæй Гурдзий социал-демократон æзмæлдмæ.

(Амæй идарддæр дæр цитатитæ хæсдзинан Тæкъоти Симони аци кустæй. Автор.)

Æ зундирахасти ин революцион гъудитæ æрфедар унæн фæййагъаз æнцæ, Ташкентмæ æрвист революционерти хæццæ ке æмбалдæй, е, уæлдайдæр ба социал-демократ, марксист Шендриков. Ами Симон æхе хæстæг ласта, гимназий хестæр къласи ахурдзаутæй революцион зундирахаст кæмæ адтæй, уонæмæ, уонæй дæр еуæй-еуетæмæ. Етæ ин сосæггай кæсунмæ лæвардтонцæ революцион литературæ.

Фал ин уæддæр еугуремæй хъæбæрдæр фæййагъаз  æнцæ Ташкенти раззагдæр косгутæ. Уони хæццæ базонгæ ’й Кокити Савви фæрци. Саввæ æма Симон еу гъæуæй адтæнцæ. Саввæ адтæй Хетæгкати Къостай хуарз æрдхуард. Ташкентмæ ба æрвист æрцудæй Дзæуæгигъæуи Ольгинскийи силгоймæгти скъола исæхгæнуни туххæй Терки облæсти хецау инæлар Каханови унаффи нихмæ Къостай хæццæ карзæй ке æрлæудтæй, уой туххæй. Симон косгути хæццæ ахид ке дзубанди кодта, е фæййагъаз æй, сæ тох цæбæл æй, уой арфдæр балæдæрунæн.

Тæкъоти Симон 1902 анзи бацудæй Уæрæсей косгути социал-демократон партий (УКСДП-ий) рæнгъитæмæ. Еци анзи июни кæрони исуæгъдæ ’й æфсæддон службæй æма æрæздахтæй Цæгат Иристонмæ. Ами уайтæккæдæр æхе исбаста, Дзæуæгигъæуи æма Иристони устур гъæути (Киристонгъæуи, Алагири, Бæтæхъойгъæуи, Ольгинскийи, Æрæдони æма æндæр рауæнти) ци революцион къуæрттæ адтæй, уони хæццæ.

Симон 1902 анзи сентябри нæуæгæй ахур кæнун райдæдта Мæскуй университети. Уоми никки хъæбæрдæр исфедар æй æ революцион зундирахаст. «Ами æз уайтæккæдæр бахаудтæн студентти сосæг къуæрттæмæ, – финста Симон, – ахур си кодтан политикон партити программитæ… Анзи дæргъи æз арфдæр ахур кодтон марксистон зонундзийнæдтæ». Къуари ма адтæнцæ Хъесати Геуæрги. Цæликкати Ахмæт (фæстæдæр Ахмæт гадзирахаттæй рацудæй революцибæл), Хъанухъуати Хаджиморат, стъараполаг студенттæ æма ма цалдæр адæймаги Уæрæсей æндæр сахартæй.

Симон 1903 анзи сæрди, каникулти дзамани иссудæй Киристонгъæумæ. Уæдмæ ами адтæй федар революцион къуар. Каникулти рæстæги Симон революцион куст кодта айдагъ Киристонгъæуи фæллойнæгæнгути хæццæ нæ, фал Терки облæсти хуæнхаг адæми, уæдта хъазахъæгти æма Дзæуæгигъæуи косгути ’хсæн дæр. Симон сосæггай зилдæй гъæутæбæл æма Дзæуæгигъæуи округи станцитæбæл. Дзæуæгигъæуи фæллойнæгæнгути ’хсæн парахат кодта социал-демократон къуæртти прокламацитæ, уæхæн куст æнхæст кæнунмæ ма худта сахарти скъолати хестæр кълæсти ахурдзаути дæр.

Симони архайди фæрци ма революцион къуæрттæ уæд арæзт æрцудæй Заманхъули, Хумæллæги, Елхотти, Алагири, Æрæдони, Хедигъоси, Нæуæггъæуи, Дæллаггъæуи, уæдта станицитæ Змейки æма Николаевскийи. Уæлдай устурдæр къуар исаразун ин бантæстæй Бæтæхъойгъæуи – адтæй си дæс æма æртинсæй адæймагей бæрцæ. Æ исаразгутæй еу адтæй ахургæнæг Собити А.

Алагири къуар исаразта Саухалти Х., кæций Симон нимадта «Иристони тæккæ активондæр революционертæй еуебæл».

Тæкъой-фурт Иристонмæ иссудæй 1905 анзи райдайæни æма уæд  уайтæккæдæр райдæдта революцион куст кæнун.

Революцийæн æ тæккæ райдайæнæй фæстæмæ революцион куст рахизтæй къуæртти арæнтæй. Киристонгъæуи зæнхкосгутæ 1905 анзи ци исистад исаразтонцæ, уой кой кæнгæй, Симон финста: «Хецаудзийнадæ адтæй мах къохти. Нæ къуæрттæ аллибон дæр Дигори ихалдтонцæ баделиати зæнхгинти «бартæ». Баделиатæ æмрезæгæй ризтæнцæ, хъæбæрдæр ба уомæн, æма Дигори ци аграрон æзмæлд рапарахат æй, уомæн агъаз кæнун райдæдтонцæ Иристони иннæ гъæутæ дæр. Зæгъæн, Æрæдони цæргутæ, Насхъидати Сослæнбег сæ сæргъи, уотемæй сурх турусати хæццæ рацудæнцæ Дигори адæмæн, помещикти гъæдæ ка цагъта, уонæн агъаз кæнунмæ».

УКСДП-й Центрон Комитети амундмæ гæсгæ 1905 анзи сæрди гæрзефтонг исистадмæ цæттæ кæнуни рæстæг Тæкъоти Симон устур куст бакодта Георгиевскийи тугъдон скъладæй хуæцæнгæрзтæ æма гилдзитæ исамал кæнунбæл Апшерони полкки, уæдта бæхгин ирон дивизиони æфсæддонти хæццæ, уæдта ма Ростови исистад цæттæгæнæг комитети хæццæ æма гъуддагбæл  архайгути хæццæ бастдзийнадæ исаразунбæл.Еумæйаг исистадмæ сæхе кæд хъæбæр цæттæ кодтонцæ, уæддæр си неци рауадæй.

Симон æхе байаууон кодта паддзахи куйсортæй. Цæйбæрцæдæр рæстæг æхе римахста Дзæуæгигъæуи, Киристонгъæуи, Даргъ-Къохи дæр, фæстæдæр ба рандæй Сибирмæ. Цалдæр мæйей дæргъи æхе римахста Маньчжурий станци Тобойти Александрмæ, фал æй уоми дæр агорун райдæдтонцæ æма, уой ку базудта, уæд рандæй Владивостокмæ. Ами еу минкъий ракуста Сучански æфсæнвæндæгтæбæл, уæдта 1906 анзи фæззæги Мæскумæ æрбацудæй.

Дзæуæгигъæумæ Симон исæздахтæй 1907 анзи æма майи мæйæй декабри уæнгæ куста тæрхондони лæгæн агъазгæнæгæй. Еци бунати косгæй, берæ революционертæн фæййагъаз кодта Симон тæрхонæй сæ фæййервæзун кæнуни гъуддаги. Уæдмæ Дзæуæгигъæуи революцион организацитæ еугурæй дæр дæрæнгонд æрцудæнцæ, революционертæй ма сæрæгас ка байзадæй, уонæй ба беретæ Терки крайæй рандæнцæ.

Еци уавæри дæр Симон УКСДП-й Терк-Дагестани комитети нæуæг иуонгти хæццæ еумæ райдæдта революцион куст кæнун. Æхе исбаста Пятигорски æма Грознай социал-демократон организацити хæццæ. Зæрдиагæй архайдта къуæртти куст нæуæгæй сæ къæхтæбæл ислæуун кæнунбæл. Беретæ си архайун райдæдтонцæ куд Дзæуæгигъæуи, уотæ Иристони еуцалдæр гъæуеми дæр.

Уæдмæ уотæ рауадæй, æма 1907 анзи декабри Симони æрахæстонцæ æма ’й бакодтонцæ Дзæуæгигъæуи ахæстдони, уæдта ’й 1908 анзи майи рарвистонцæ Оренбургмæ, уордигæй ба Владивостокмæ. Уоми фæцæй 1910 анзи мартъий уæнгæ. Дзæуæгигъæумæ исæздæхгæй бабæй райдæдта сосæг революцион куст кæнун.

Еци рæстæги туххæй Симон æхуæдæг уотæ имиста: «1910-1914-аг æнзти адтан æнæхъаурæ паддзахи хецаудзийнади нихмæ тохи. Хецæн бунæттæ кæрæдзей хæццæ баст нæ адтæнцæ. Революционертæн æнæсцохæй тæрхон кодтонцæ тугъдон тæрхондæнтти æма тæрхондони палати. Адæм сæхемæ игъосунбæл фæцæнцæ. Мах кодтан уæлæнгай, листæг революцион куст. Бафæлладан. Ме ’мбæлтти хæццæ мах кустан нæ адæми ’хсæн, уомæн æма сæ сæ къохтæмæ æрбайстонцæ национал-либералтæ. Мах нæхемæ райстан ирон рауагъдади æхсæнади правлени æма æ алливарс æрбатумбул ан. Бавзурстан газет «Владикавказский листок» уадзун, фал си неци рауадæй. Зудтан, фæллойнæгæнæг адæм нæ фарс ке ’нцæ, фал политикон уавæри аккаг лозунг нæ ирдтан. Мах зудтан, революцион æзмæлд, косæг къласи медæгæ ке тухгин кæнуй, уой, фал махмæ косгутæ æгæр минкъий адтæй…»

 

2-АГ ХАЙ

Феврали революци ку æрцудæй, уæд ма Тæкъоти Симон адтæй паддзахи æфсади, фал æй уæддæр Иристони адæм равзурстонцæ Дзæуæгигъæуи округи «Граждайнаг æнхæстгæнæг комитет»-и сæрдарæй. Комитет официалон æгъдауæй адтæй буржуазон Рæстæгмæ хецауади оргæн. Еци бунат байахæста 1917 анзи майи, æфсадæй ку исуæгъдæ ’й, уæд. Еци рæстæги ма фæззиндтæй «Еугонд хуæнхаг адæми цæдес»-и буржуазон-националистон Центрон Комитет. Уордæмæ бацудæнцæ хуæнхаг адæмти гъæздугути, буржуазий æма афицерти минæвæрттæ. «Цæдеси» адтæнцæ пусулмон динбæл федар хуæст æма Турки ’рдæмæ æздæхт зундирахастбæл. «Цæдеси» Центрон Комитет æ къохтæмæ æрбайста, уæд ка исæвзурдæй, Цæгат Кавкази адæмти еци «националон советти» сæ еугурей дæр, Иристони адæми советæй фæстæмæ.

«Национ округти комитеттæ сæ еугур дæр, – финста Тæкъоти Симон, – æнæуæлдай дзубандийæй æнхæст кодтонцæ Хуæнхаг адæми центрон комитети амунддзийнæдтæ, Иристони комитетбæл райдæдтонцæ æмпурститæ аразун. Фал, уæддæр сæ бардзурдтæй еу дæр мах æнхæст нæ кодтан. Араббаг æвзагбæл финстæй нæмæ ци гæгъæдитæ æрæрвистонцæ, уони мах æвæстеуатæй нискъудтæ кодтан нæ косгути цæстити рази…»

Округи комитети иуонгтæй æртæ адтæнцæ, «Хуæнхаг адæми цæдеси» фарс ка адтæй, Иристони националистон интеллигенций минæвæрттæ сæ армæ кæбæл дардтонцæ, уæхæнттæ. «Фал æз комитети сæрдар ке адтæн, – финсуй Симон идарддæр, – уой фæрци нæ бон адтæй нæхе фæндæ кæнун. Мах ба уобæл архайдтан, цæмæй Иристони адæм фæййервæзун кæнæн контрреволюций дзæмбутæй æма сæ æрбатумугъ кæнæн косгути æма æфсæддон депутатти Совети алфамбулай…»

Тæкъоти Симон адтæй,  «Иристон хуæнхаг цæдеси хæццæ» байеу кæнуни нихмæ карз тох ка кодта, уонæй еу. Кæд Тæкъой-фурт æма е ’мзæрдиуонтæ (Гарданти Михал, Гæдиати Цомахъ æма иннетæ) бацудæнцæ Рæстæгмæ хецауади оргæни косунмæ, уæддæр большевиктæ пайда кодтонцæ, етæ хуæнхаг-хъазахъаг реакций нихмæ ке тох кодтонцæ, уомæй, æма сæ ’здахтонцæ сæхердæмæ…

Тæкъоти Симон хъæбæр агъаз кодта «Революцион-демократон парти «Кермен» аразгутæн, уæдта партийæн æхецæн дæр æ революцион куст парахат кæнуни дзамани. «Хуæнхаг хецауади» позицитæ рæстæгмæ ке фæффедар æнцæ, уой кой кæнгæй, Симон зæрдигъæлдзæгæй уотæ дзурдта: «Фал мах тухтæ дæр фулдæр кодтонцæ. «Кермени» парти кодта бонæй-бонмæ федардæр. Парахат кодта æ организацион куст гъæути. Минкъий къуæрттæ ин адтæй ирон тугъдон хæйтти дæр».

Тæкъой-фурт, кæд большевикти партий рæнгъити нæма адтæй, уæддæр æнгон баст адтæй Терки облæсти большевикти разамонгути хæццæ – Сергей Кирови, Мамия Орахелашвилий, Юрий Фигатнери, Мамсурати Сахангерийи, Ной Буачидзей хæццæ, Рæмонти Евгений, Яков Маркуси, Цæголти Геуæргий, Шакро Палавандашвилий æма иннæти хæццæ.

1917 анзи 30 декабри афицерти бандæ ниддæрæн кодта Дзæуæгигъæуи косгути æма æфсæддон депутатти Совет æма ин æрахæста æ разамонгути: М. Орахелашвили, Н. Буачидзе æма иннети. Ахæст æмбæлтти исуæгъдæ кæнунбæл тагъд æма æхсаргинæй ка архайдта, уонæй еу адтæй Тæкъоти Симон дæр. Иннæ революционерти хæццæ е еци æхсæвæ фæдеси ракодта керменистти æма Ирон бæхгин полкки æфсæддонти, æма исуæгъдæ кодтонцæ ахæст æмбæлтти.

Рæстæгмæ Дзæуæгигъæуи ка фæууæлахез æй, еци контрреволюцион къуæрттæ ниддæрæн кæнуни туххæй большевиктæ цæттæ кодтонцæ сæ тухтæ. Зæрдиагæй сæ хæццæ архайдта Симон дæр. Киристонгъæуи е Къесати Хъæлæмурзи æма иннети хæццæ керменисттæй исаразта отряд 500 адæймагемæй æма сæ искодта Дзæуæгигъæумæ. Отряд бæлвурд агъаз фæцæй, контрреволюцион «Хуæнхаг хецауадæ» Дзæуæгигъæуи 1918 анзи январи зин бæнтти адæмихæттити ’хсæн ци тугъдон арт бандзарунмæ гъавта, е цæмæй урух ма фæххæлеу уа, уомæн.

Аци гъуддаги уæлдай устур агъаз фæцæй Терки облæсти адæмти съезд. Е байгон æй Мæздæги. Хъазахъи гъæздугутæ æма реакцион афицертæ гъавтонцæ Цæцæн æма Мæхъæли нихмæ æргом тугъд разгелуни туххæй съездæй испайда кæнунмæ. Фал сæ фæндитæй неци рауадæй. Съезд рандæй «социалистон блоки» фæдбæл. Блокæн разамунд лæвардтонцæ большевиктæ, сæ сæргъи Киров æма Буачидзе, уотемæй. Съезди Симон большевикти хæццæ еумæ арæхстгинæй архайдта хъазахъаг контрреволюций фудвæндтæ хормæ рахæссунбæл æма фæллойнæгæнæг хъазахъæгти æма хуæнхаг фæллойнæгæнæг адæми кæрæдземæ æрхæстæг кæнунбæл.

Никки зæрдиагдæрæй Симон архайдта Терки облæсти адæмти II съезди, Пятигорски ка байгон æй, уоми. Съезди унаффитæн адтæй устур ахедундзийнадæ. Съезд куд банимадта, уотемæй Терки облæсти æрфедар æй  адæмон, æцæгæй ба советон, хецаудзийнадæ Терки облæстæн æхе ба исхудта автономон республикæ Уæрæсей Федераций медæгæ.

Уæхæн унаффæ рахæссуни размæ С.М. Киров, Н. Буачидзе æма Ф. Фигатнер уотæ бафæдзахстонцæ Тæкъоти Симонæн, Гасити Андрей æма æндæртæн: куддæр большевиктæ радзоронцæ УСФСР-и Адæмон Комиссарти Совети хецаудзийнади дæлбазурмæ бацæуни фарс, уотæ етæ гъæуама æвæстеуатæй радзоронцæ еци фæндони сæрбæл. Симон съездæн сæрдареуæг кодта æма æ еци уавæрæй хъæбæр арæхстгинæй испайда кодта большевикти фæдзæхст исæнхæст кæнуни туххæй. Ефстæгтæй фæстæмæ делегаттæ сæ еугурдæр исгъæлæс кодтонцæ большевикти еци фæндонбæл.

Тæкъой-фурти бахаст фæндонмæ гæсгæ съезд баунаффæ кодта, цæмæй Дзæуæгигъæуи æма иннæ сахарти сæ гæрзтæ ист æрцæуонцæ афицертæ æма студентти отрядтæн. Уой туххæй Симон тел равардта Дзæуæгигъæумæ æма уой фæсте революцион тухтæ фæннифсгундæр æнцæ еци бандити нихмæ тохи.

Съезд æ куст райдæдта Дзæуæгигъæуи 1918 анзи 5 мартъий. Равзурста уæлдæр хецаудзийнади оргæн – Терки республики Адæмон Совет. Уой сæрдари хуæдæййевæгæй æвзурст æрцудæй Тæкъоти Симон.

Хуæнхаг адæмти ’хсæн 1918 анзи уалдзæги цудæй урух пропагандæ Турки хæццæ бахæстæг кæнуни туххæй. Еци реакцион пропагандæ парахат кодтонцæ Цæликкати Ахмæт æма æндæртæ. Симон карзæй æрлæудтæй еци пропаганди нихмæ, хуæнхаг адæмæн дзурдта, цæмæй цæдес аразонцæ уруссаг пролетариати хæццæ, уруссаг адæми хæццæ. Аци гъуддаги Симон æмзундæй архайдта Б. Калмыков, Н. Катханов Т., Эльдерханов, А. Шарипов æма хуæнхаг адæмти иннæ разамонгути хæццæ.

Симон хъæбæр хуарз зудта айдагъ еци дзамани сæйрагдæр фарстатæ нæ, фал хуæнхаг адæм исонибони циуавæр надбæл рацæудзæнæнцæ, уой дæр. Æма еци зонундзийнæдтæ хъæбæр хуарз равдиста Терки республики адæмти III съезди. Съезд адтæй Грознай æма бабæй си сæрдареуæг кодта Тæкъой-фурт. Е æ уодæй, уод кодта, цæмæй дзубанди ци фарстатæбæл цудæй, уони фæдбæл большевикон унаффитæ хаст æрцудайдæ, уобæл. Пятигорски съезди хузæн Грознай съезд дæр цудæй большевикти разамундæй æма æ куст фæцæй æнтæстгинæй.

Уомæ гæсгæ сæмæ сæ нихмæлæугутæ куд нæ тингун кодтайуонцæ. Æма 1918 анзи сæрди райдайæнмæ сæ сæр исхъел кодтонцæ контрреволюцион афицертæ, бавналдтонцæ антисоветон куст кæнунмæ. Дзæуæгигъæуи æма Иристони еци рæстæги афицертæ адтæй æртæ миней бæрцæ. Иристони медæгæ цума уавæри хецау етæ адтæнцæ, сæхе уотæ дардтонцæ. Гъудæй революцион тухтæ никки хъæбæрдæр æрфедар кæнун, сæ разамунд син фæттухгиндæр кæнун.

Æма 1918 анзи июни Дигори арæзт æрцудæй УКП(б) – «Кермен»-и Иристони организаций Тугъдон-Революцион совет. Æвзурст имæ æрцудæнцæ: Цæголти Геуæрги (сæрдар), Тæкъоти Симон, Гасити Андрей, Ботъоти Амурхан ( штаби хецау), Золойти Микъала, Æбати Шамил, Тæкъоти Даукуй æма Елбайти Дзандар. Симони агъазæй арæзт æрцудæй партион организаций федар æнцойнæ – революцион тухти отряд 300 адæймагемæй, æ командир Тауасити Сослæнбег. Назир Катханови курдиадæмæ гæсгæ Кæсæги революцион тухтæй керменистти отряди хузæн тугъдон отрядтæ исаразунæн ка фæййагъаз кодта, уонæй еу адтæй Тæкъой-фурт дæр.

Терки республики адæмти IV съездæн тæссаг адтæй, контрреволюционертæ имæ ку бампурсонцæ, уомæй. Республики Адæмон Комиссарти Совет ракурдта Дигори Тугъдон-Революцион советæй, цæмæй исæрвистайдæ керменистти отряд съезд гъæуай кæнуни туххæй. Курдиадæ исæнхæст кæнунæн Симон Бутати Хъазбег, Цæголти Геуæрги æма æндæрти хæццæ еу бони æмгъудмæ рарвистонцæ отряд 120 керменистæй, сæ сæргъи Къесати Хъæлæмурзæ, уотемæй. Еци отряд Сурх Æфсади хæйтти хæццæ, Дзæуæгигъæуи æма Грознай косгути хæццæ, отрядти хæццæ, гурдзиаг большевикти отряди хæццæ еумæ бæгъатæр тох кодта Соколови æма Къибири-фурти уорсгвардионти къуæртти нихмæ Дзæуæгигъæуи 1918 анзи августи уæззау бонти.

Серго Орджоникидзе Дзæуæгигъæумæ ку иссудæй куд Уæрæсей Хонсари комиссар, уæд Симон косун райдæдта уой амундмæ гæсгæ. Орджоникидзе устур аргъ кодта Симонæн, Иристони рауонциуондæр сæргълæугутæй сæ еу ке адтæй, уой туххæй.

1918 анзи ноябри кæрони адтæй Терки бæсти адæмти V съезд. Иристони делегаций хæццæ уоми архайдта Симон дæр. Съездæн разамунд лæвардта Серго Орджоникидзе. Уæдмæ контрреволюцион тухтæ дæрæнгонд æрцудæнцæ Терки республики. «Съезди делегаттæн сæ фулдæр хай исгъæлæс кодтонцæ коммунистон фракций фарс», – игъæлдзæгæй дзурдта Симон.

Еци рæстæги бунæтти медæгæ хецаудзийнади оргæнтæ нæбал адтæй. Фехалдæнцæ контрреволюций нихмæ тох кæнуни дзамани. Уомæ гæсгæ Симон съезди размæ æрæвардта округти ревкомтæ исаразуни фарста. Съезд исарази æй еци фæндонбæл. УКП(б)-ий «Кермен»-и Цæгат Иристони Центрон Комитет исаразта Цæгат Иристони округи ревком. Еци рæстæги ма арæзт æрцудæй УКП (б)-ий Цæгат Кавкази хуæнхон организаци, æма УКП(б)-ий «Кермен»-и Цæгат Иристони округи организаци æнæгъæнæй бацудæй уордæмæ. Уой рæнгъитæмæ бацудæнцæ хецæн коммунисттæ дæр – мæхъæлæнттæ, кæсгæнттæ, цæцæйнæгтæ, балхъайрæгтæ æма æндæртæ.

 

3-АГ ХАЙ

Æ автобиографий Тæкъой-фурт еу рауæн уотæ финсуй: «Мах интернационалистон фракций медæгæ къуар хатти дзубанди кодтан еугур организацийæй дæр компартий хæццæ байеу уни туххæй, уомæн æма зудтан: Терки облæсти еци уавæри коммунистти хæццæ байеу унæн адтайдæ устур политикон ахедундзийнадæ. Фал берæ дзубандити фæсте фракци нæ хæццæ ку нæ арази кодта, уæд мах æртемæй (Тæкъоти С., Элердов æма Бутырин) рахецæн ан фракцийæй æма бацудан Коммунистон партимæ…»

Большевикти партий рæнгъитæмæ бацæуни фæсте Симон  никки æновуддæрæй райдæдта тох кæнун контрреволюций нихмæ, пролетарон революци фæууæлахези сæрбæлтау.

Еци тох ба карз æма æверхъау адтæй 1918 анзи декабри. Советон хецаудзийнади нихмæ тохгæнæг Деникини æфсæдтæ æрбахæстæг æнцæ Терки облæстмæ, уой хæццæ ба ма æ сæр исхъел кодта бунæттон контрреволюци. Уомæ гæсгæ арæзт æрцудæй Терки республикæ гъæуайкæнуйнади совет, æ сæргъи Серго Орджоникидзе. Еци совет, Терки республики Адæмон комиссариати Совет УКП (б)-ий Кавкази крайи æма Дзæуæгигъæуи комитеттæ Терки республики еугур коммунисттæмæ æма фæллойнæгæнгутæмæ фæдздзурдта: «Уæ къохтæмæ хуæцæнгæрзтæ райсетæ!» – зæгъгæ. Еци зин рæстæги Симон Гъæуайкæнуйнадон совети æма Адæмон Комиссарти Совети фæдзæхстмæ гæсгæ уодуæлдайæй архайдта Иристони æма Мæхъæли революцион тухтæ æмбурд кæнунбæл. Иристони гъæути еци куст кодта Ю. Фигатнерими хæццæ.

Тæкъоти Симон 1919 анзи ноябри кæрони нисангонд æрцудæй советон æфсæддонти галеу фланги (Даргъ-Къохæй Киристонгъæумæ) командирæй. Симон æвæстеуатæй райдæдта тугъдон тухтæ æмбурд кæнун, фал берæ бакæнун æ бон нæ бацæй, уомæн æма Шкурой æфсæдтæ æнæнгъæлти æрбампурстонцæ Иристонмæ, байахæстонцæ Æрæдон. Еци рæстæг Симон, Къесати Хъæлæмурзæ æма Тæкъоти Дзандар дæр Æрæдони адтæнцæ. Шкуро базудта, Симон Æрæдони ке æй уой, æма фегъосун кодта, уодæгасæй æй ка æрбахона, уомæн дууинсæй мин соми ке ратдзæнæй, уæхæн хабар.

Æ хуарз лимæнти фæндонмæ гæсгæ Тæкъой-фурт цалдæр æмбалей хæццæ зумæги Къæрæугоми æфцæги сæрти бахизтæй Гурдзимæ. Ами уайтæккæ райдæдта æ революцион куст кæнун, æнхæст кодта партий Кавкази крайкоми фæдзæхститæ.

Сурх Æфсад 1919 анзи кæрони ниддæрæн кодта Деникини сæйрагдæр тухтæ æма етæ сæхе еуварс кæнун байдæдтонцæ Кавказæй. 1920 анзи январи Симон Къæрæугомбæл фæстæмæ æрбахизтæй Дигорæмæ. Æ хæццæ ма адтæнцæ Борухъуати Хъазбег, Гарданти Михал, сæ кæсгон æмтохгæнгутæ Назир Катханов, Хаджи Мидов æма Ахмет Мусакаев. Партий Кавкази крайкоми фæдзæхст æнхæст кæнгæй, Симон бавналдта Иристони фæллойнæгæнгути Деникини нихмæ исистун кæнуни кустæн разамунд дæттунмæ.

Тæкъоти Симон адтæй партий Кавкази крайкоми бæрнон косæг, уой разамундæй 1920 анзи мартъий партизантæ Иристон искæдзос кодтонцæ деникинонтæй æма си æрфедар кодтонцæ Советон хецаудзийнадæ. Байзадæй ма Дзæуæгигъæу, фал уой дæр Гикалой отрядтæ, Дзæуæгигъæуи æма Иристони партизанти хæццæ еумæ исуæгъдæ кодтонцæ 24 мартъий.

Райдæдта нæуæг, сабур цардиуагæ аразуни рæстæг. Симон бабæй нæуæгæй нисангонд æрцудæй бæрнон бунæтти. Адтæй Уæрæсей Коммунистон (большевикти) партий Дзæуæгигъæуи комитети иуонг, Дзæуæгигъæуи ревкоми сæрдари хуæдæййевæг, уæдта уæди Терки облæсти ревкоми сæрдари хуæдæййевæг, УКП (б)-ий Терки облæсти оргбюрой иуонг. 1920 анзи августи æвзурст æрцудæй УК(б)П-ий облæстон комитети фиццаг секретарæй, еци-еу рæстæг адтæй Терки облæсти æнхæсткоми сæрдари хуæдæййевæг дæр. Терки облæстæй Хуæнхон Автономон Советон Социалистон республикæ ку исаразтонцæ, уæд 1921 анзи феврали Тæкъоти Симон æвзурст æрцудæй республики Адæмон Комиссарти Совети сæрдарæй.

Кавкази зæнхæбæл Деникини æфсæдти нихмæ тугъдæн хатдзæгтæ кæнгæй, УК(б)П-ий Кавкази крайком устур аргъ искодта Тæкъоти Симони æма е ’мтохгæнгути уодуæлдай революцион кустæн: «Ке зæгъун æй гъæуй, мах еу минут дæр нæ иронх кæнæн уой, æма Цæгат Кавкази нæ къохи ци уæлахездзийнæдтæ бафтудæй, уони туххæй фиццагидæр боз ке ан, фæллойнæгæнæг дзиллити гъуддагбæл кæрæй-кæронмæ дæр еузæрдиуон ка адтæй æма бæгъатæрæй ка тох кодта, еци æмбæлттæй: Гикалойæй, Тæкъоти Симонæй, Тогойти Данелæй, Долгатæй, Чабиевæй æма иннетæй. Етæ ку нæ адтайуонцæ, уæд крайкоми куст уотæ рæвдзæй нæ рацудайдæ…»

Хуæнхаг республики Адæмон Комиссарти Совети сæрдарæй Симон бакуста 1922 анзæй феврали уæнгæ, уæдта ’й æхе курдиадæмæ гæсгæ УКП(б) ЦК-й Хонсар Хорискæсæни бюро рарвиста УКП(б)-ий ЦК-ий Кавбюрой бæрни косунмæ. Æндæр кустмæ ке рацудæй, уой туххæй О. Орахелашвили финста, Симонæн, дан, «устур кадæ кодтонцæ хуæнхаг адæмти фæллойнæгæнæг дзиллитæ, адтæй федар политик-марксист. Хуæнхаг республики еузæрдиуон æма рæстзæрдæ косæг, гъе æрмæст æй багъудæй загъта-багътати туххæй хуæнхаг гъуддæгутæй рæстæгмæ хе райеуварс кæнун…»

Æхе фæндонмæ гæсгæ Симони Кавбюро рарвиста Гурдзий УКП (б)-йи ЦК-йи бæрни. Ами ’й исæвардтонцæ раздæр Калаки æнхæсткоми иуонгæй, уæдта партий Батуми обкоми фиццаг секретарæй. 1922 анзи июни æй исæвардтонцæ УКП(б) Фæскавкази крайкоми агитпропхайади сæргълæууæгæй, еци-еу рæстæг ма адтæй газет «Заря Востока»-йи бæрнон редактори хуæдæййевæг дæр. 1922-1923 æнзти адтæй Гурдзий Центрон Æнхæстгæнæн Комитети иуонг.

Тæкъой-фурти исуæгъдæ кодтонцæ «Заря Востока»-йи редакций кустæй æма ’й 1923 анзи исæвардтонцæ 26 комиссарей номбæл Фæскавкази Коммунистон Университети ректорæй (еци-еу рæстæги куста агитпропхайади сæргълæууæгæй дæр).

Партион æма советон оргæнтæ Калакмæ рарвистонцæ курдиадæ, цæмæй Тæкъой-фурти рарветонцæ Хуæнхаг республикæмæ косунмæ. Еци курдиадæмæ гæсгæ Симони исуæгъдæ кодтонцæ УКП(б)-ий Фæскавкази крайкоми æма университети кустæй. Симон æрцудæй Цæгат Иристонмæ. Уæдмæ Хуæнхаг республикæ радехтæ æй автономон облæститæбæл. Тæкъой-фурт раздæр куста Цæгат Иристони автономон облæсти æнхæстгæнæг комитети сæрдари хуæдæййевæгæй, уой фæсте ба, 1924 анзи ноябрæй 1927 анзи январмæ партий Цæгат Иристони обкоми фиццаг секретарæй. Адтæй УКП(б)-ий Цæгат Кавкази крайкоми æма Крайи æнхæсткоми иуонг.

Цæгат Иристонæй автономон облæст арæзт ке ’рцудæй, уомæ гæсгæ облæсти партион организаций размæ ’рлæудтæй зин æма бæрнон ихæстæ. Æма хæдзарадон, культурон æма паддзахадон арæзтади ци агъазиау гъуддæгутæ арæзт æрцудæй, уонæн сæ зингæдæр хай исæнхæст кæнун бантæстæй Тæкъой-фурти хъæппæресæй æма уой разамундæй.

Гъе уотемæй, Тæкъоти Симон, раздæр Хуæнхаг республики бæрнон бунати уогæй, уой фæсте ба партий Цæгат Иристони обкоми фиццаг секретарæй косгæй, берæ ахедгæ фæллæнттæ бакодта Иристони, уæдта иннæ хуæнхаг адæмти царди Советон хецаудзийнадæ æма социалистон паддзахадæдзийнадæ æрфедар кæнунæн.

Тæкъоти Симони 1927 анзи раййивтонцæ косунмæ Мæскумæ. Еци анзи мартъий 1929 анзи октябри уæнгæ адтæй УСФСР-и рохсади Адæмон комиссаради Н.К. Крупскаяйи хуæдæййевæг (Крупская уæд адтæй Главполитпросвети хецау). Цæйбæрцæдæр рæстæг адтæй УСФСР-и рохсади Адæмон Комиссаради Главпрофобри, зæгъгæ, хаййади сæргълæууæг. Еци-еу рæстæг ма адтæй Хорискæсæни адæмти коммунистон университети наукон косæг æма ахургæнæг дæр.1930 анзи июнæй æ æрахæссуни (1937 анзи 30 июли) уæнгæ куста Кремли Уæрæсей Центрон Æнхæстгæнæг Комитети нацити хайади хецауи хуæдæййевæгæй.

Тæкъоти Симон æ еугур революцион æма партион-паддзахадон кустæй равдиста, рæстзæрдæ адæймаг ке адтæй  æма рæстуодæй ке лæггадæ кодта æ адæмæн дæр æма Райгурæн бæстæн дæр. Уой ин нæ ниббухстæнцæ нæ адæми знæгтæ,  арæзт ибæл æрцудæй æбуалгъ, мæнгард гъуддаг æма Тæкъоти Симони 1937 анзи æрахæстонцæ. Е уæззау незæй фæссæйгæ уогæй, уоми 1938 анзи 24 октябри рамардæй.

Уой фæсте ма бæргæ исбæрæг æй, бустæги æвудæй æй ке бабун кодтонцæ, – 1938 анзи 27 октябри Цæгат Иристон медгъуддæгути адæмон Комиссариат унаффæ: «Дело по обвинению Такоева Симона Алиевича прекратить» бæргæ рахаста… Фал… Уотæ æверхъауæй ин æ цард ку нæ рацубуртæ кодтонцæ, уæд ма ин цæйбæрцæбæл берæ арфиаг гъуддæгутæ исаразун бантæстайдæ!..

ТОТОЙТИ Михал (1910-1979), историон наукити доктор, профессор