Кæддæр, дан, еу лæхъуæн исфæндæ кодта балций фæццæун æма ранæхстæр уни хуæдразмæ бафарста:

– Фæндаггаг мæ хæццæ ци райсон?

– Дæ фиди ном, дæ фиди фарнæ, – адтæй мади дзуапп.

Æма лæхъуæн ранæхстæр æй балций æ фиди ном, æ фиди фарни хæццæ. Аллирауæн дæр æй адæм хъæбæр æхцæуæнæй исиуазæг кæниуонцæ, – гъе уоййасæбæл бæрзонд цæстиварди сæмæ адтæй æ фидæ, хъæбæр цитгийнаг син адтæй…

Аци таурæхъ Сослæнбег ахид æримисуй. Ка ’й зонуй, уомæй уой зæгъуйнаг фæууй, æма цæйбæрцæбæл арфиаг æй æ ниййергутæй, æ муггаги æма гъæубæсти хестæртæй, цæйбæрцæбæл агъазиау агъазгæнæг ин иссæй уони фарнæ æ ирисхъи гъуддæгути. Уæдта, æвæдзи, зæгъуйнаг фæууй уой дæр, уони хуæрзуагæ майдан нæй æма си уотид сæнттадæ кæнай, е нæ федауй. Е дин агъазгæнæг куд æй, уотæ дæ ихæсгин дæр кæнуй – дæ цардиуагæ гъæуама уотæ аразай, цæмæй си алцидæр кæстæртæн  уа нифсдæттæг æма рæствæндаггæнæг. Еци гъудимæ гæсгæ ба Сакъити Орази фурт Сослæнбег æхуæдæг æй  фæнзуйнаг, цийфæнди гъуддаг аразгæй дæр æ сагъæс фиццагидæр фæууй кæстæртæбæл, уони исонибон цæмæй райдзастдæр æма фæрнæйдзагдæр уа, уобæл. Æ алли ракувди дæр хумæтæги нæ баханхæ кæнуй: «Нæ кæстæртæ, нæ зæрдирохс, амондгун нин уотæ!..»

Æрæги, 24 майи Сослæнбегбæл исæнхæст æй дæс æма цуппаринсæй анзи. Етæ сæ бæрцæй дæр ахсгиаг куд нæ ’нцæ, фал сæйрагдæр ба е æй, æма, сæмæ лæмбунæг ку ’ркæсай, уæд  си бæлвурдæй фæууинæн ес берæ зæрдæмæдзæугæ цаутæ æма хабæрттæ. Уой фæдбæл æй нæ дзубанди, мæнæ абони 4-5-аг фæрстæбæл ци æрмæг мухур кæнæн, уоми.

САКЪИТИ Сослæнбег æригонæй.

Сувæллон ку райгуруй, уæд ин хестæртæ дессæгутæ фæкковунцæ. Уонæмæ игъосгæй, адæймаг батæходуй кæнуй, аци сабий æцæгæйдæр дессаги нивгун куд уа, царди медæгæ хуарзæй цидæриддæр ес, етæ æ хай куд уонцæ. Æма ке нæ фæндуй, кæстæртæ хестæртæй нивгундæр куд уонцæ…

Фал, гъулæггагæн, царди фæткитæ уæхæн æнцæ, æма гъуддæгутæ фæйнæхузи рауайунцæ, цардвæндаги разиннуй къæдзтæ-мæдзтæ, къæхкъуæрæнтæ исберæ унцæ, незтæ æма фидбилизтæ адæймаги царди бонтæ рацубур кæнунцæ…

Иннемæй ба æ цард кæд еугур æнцон нæ фæууй, адæймаг си кæд æма зинтæ дæр бавзаруй, уæддæр Хуцауи дзурдæй æ æнзтæ исберæ унцæ æма ибæл цийнæ кæнунцæ бийнонтæ, хеуонтæ, зонгитæ, синх æма гъæубæстæ. Баба, зæгъгæ, дзорæг кæстæртæ æ рæбун  исберæ унцæ æма æ зæрдæ барохс уй уони уиндæмæ, иуæнгтæбæл уæлæмæ исхуæцуй, кафун æма имæ зарун фæццæуй.

Уæхæн æй æ ирисхъæ нæ Иристони дзурддзæугæ лæгтæй еуемæн, Сакъити Орази фурт Сослæнбегæн. Хуарз æй ка зонуй, уонæй беретæй фегъосун зæрдæхцæуæн хабæрттæ. Зæгъæн, еу мин си куд радзурдта, уотемæй æ хæццæ фиццаг хатт исæмбалдæй Беслæни мæрдæгъдауи фæдбæл, еу цалдæр анзей размæ.

Куд синхи хестæр, уотæ адтæй æгъдаудæттæг, еугурей зæрдæмæ дæр хъæбæр фæццудæй, æ еци зин ихæс куд федауцæй æнхæст кодта, е.

САКЪИТИ Ораз

Уой фæсте беретæй фегъосинæ æ кой æма мин уидæ æхцæуæн. Æрæги ба фембалдан еу хебæраги финги уæлгъос, æ кæстæр æнсувæртæ дæр нæ хæццæ, уотемæй æма ми баруагæс æй – Сослæнбеги хузæн хестæртæн мах гъæуама ниллæг ковæн нæ сæртæй, дарæн сæ  «нæ уæлкъохтæ». Бакасти дæр «изæди» хузæн  æй, æ фæлмæн дзурд æма бахудт зæрдæ тайун кæнунцæ.

Сослæнбегæн æ уодигъæди еци менеугутæ ’нцæ æ ниййергутæй. Сакъити Ораз Секери нимад адтæй хъиамæтгун æма хуæрзæгъдаугин лæгбæл. Æ рæстæги бийнонти гъуддаг дæр  бакодта, æ цардæмбал иссæй Гобети Баленки кизгæ Тубули, исæнтæстæй син дууæ фурти – Тотурбег æма Ахурбег…

Æма хуæрзамондмæ куд нæ бæлдтайуонцæ, фал… Æнай-æнойти раседзæр æнцæ, бийнонти мадæ æнæнгъæлти æрбасæйгæ ’й æма цардгъæуагæй банæхстæр æй е ’носон дуйнемæ… Седзæргæсæй райзадæй Ораз æ дууæ фуртей хæццæ… Багъудæй æй дуккаг хатт бийнонти гъуддаг кæнун. Æма сæ хæдзарæмæ æфсийнæй бакъахдзæф кодта Хуадонти хуæрзæгъдаугин кизгæ Ольгæ (адæм æй уарзонæй Уолицкæ худтонцæ). Хуæрзæгъдаугин, зæгъгæ, уомæ  гæсгæ баханхæ кодтон æма æцæгæйдæр æй муггаг дæр, гъæубæстæ дæр уæхæн адæймагæй базудтонцæ. Куд æфсийнæ æма куд мадæ, уотæ æ рауон циуондзийнадæ бæрæг дардта алли гъуддаги дæр. Уæлдай боз ба си уомæй адтæнцæ, æма дууæ седзæр биццеуей уæлдай рæвдудæй ке хайгин кодта, уомæй. Некæд неке фæссекк æй, етæ æхе зæнæг нæ ’нцæ, уобæл. Зæрдхæлар силгоймаг сæ æхе бæдæлтти хузæн уарзта, ауодудта сæбæл. Уотемæй  кæстæртæ кæрæдзебæл æхцул адтæнцæ, ирæзтæнцæ еу «карки цъеути хузæн», гъазгæ-ходгæй, кæрæдзей цæра кæнгæй. Æма сæхуæдтæ  бабатæ æма нанатæ ку иссæнцæ, уæд никки бæлвурддæрæй балæдæрдтæнцæ ниййергути зундирахаст…

Еу загъдæй, Сакъити Ораз, Уолицкæ æма сæ кæстæртæ, цардæнцæ  тумугъ бийнонтæй. Иннети хузæн уонæн дæр æнцон кæми адтæй – гъомбæл кодтонцæ æхсæз фурти æма дууæ кизги. Адзал си еума дууæ кизгей цард ба раскъудта минкъийтæй. Равгитæмæ гæсгæ сувæллæнттæ дæр агъаз кодтонцæ  сæ ниййергутæн, раги фæццалх æнцæ косунбæл.

САКЪИТИ-ХУАДОНТИ Уолицкæ æ кæстæрти хæццæ.

Уæди рæстæгути адæм кæд сæ царди уавæртæ уоййасæбæл хиццаг нæ адтæнцæ, уæддæр сæ уæгæ нæ мардæй, бæлдтæнцæ æма си федарæй æруагæс кодта сæ исонибони цард райдзастдæр ке уодзæнæй, е… Фал сæ еци бæлдитæй фæффудевгед æнцæ, нæ Райгурæн бæстæмæ немуцаг-фашистон æрдонгтæ ке ’рбалæбурдтонцæ, уой фудæй. Секери кустгъон нæлгоймæгтæ нæхстæр кодтонцæ знаги нихмæ тохи будуртæмæ. Гъæу æма ами хæдзарадон гъуддæгутæ райзадæнцæ зæронд лæгтæ, силгоймæгтæ æма сувæллæнтти евгед. Ци сæ бон адтæй, уомæй сæ æнхæст кодтонцæ, уой хæццæ ба сæ хай хастонцæ фронтæн агъаз кæнуни гъуддагмæ дæр. Зæгъæн, ке бон куд адтæй, уотæ æхцай фæрæзнитæ бахастонцæ Хетæгкати Къостай номбæл танкити колоннæ исаразуни фондмæ.

Уæдмæ тугъди руймон исхъæрттæй Цæгат Иристонмæ дæр. Сослæнбегбæл æхсæз анзи цудæй, фашистон æфсæддонтæ æ райгурæн гъæу Секер ку байахæстонцæ, уæд. Еци кари сувæллон алцидæр нигъгъуди кæнуй. Фашисттæ ’рцардæнцæ Сакъити хæдзари, бийнонти ба зумæги æндæмæ ратардтонцæ. Хуарз æма сæмæ устур уæрмæ адтæй, уоми цæйбæрцæдæр рæстæг фæцæнцæ, уæдта Ирæфи билæбæл лæгæти дæр римахстонцæ сæхе. Сослæнбег ма куд гъуди кæнуй, уотемæй еухатт кæцæйдæр устур снаряд æрбатахтæй æма сæ хæдзари фарси ниххастæй, берæ рæстæгути си фæцæй тугъди фæд.

Мах зæнхæбæл немуцаг-фашистон æрбалæборгутæ  берæ рæстæг нæ фæцæнцæ,  1943 анзи январи райдайæни етæ фæлледзæги ’нцæ. Адæм си исуолæфтæнцæ æма сæ царди хабæрттæ кодтонцæ. Сакъити хæдзарæй бабæй игъустæй сувæллæнтти æзгули, ходун. Куд ирæзтæнцæ – уотæ фулдæр косæг къохтæ.

Кæсайтæ, куд зæрдрохс æй Сослæнбег æ кæстæри кæстæртæ Тамилæ æма Сабини хæццæ.

Ахури гъуддаг дæр нæ иронх кодтонцæ. Сослæнбег айдагъ авд къласи фæцæй каст, æндæр равгæ ин нæ адтæй. Уæдмæ афонæ æрхъæрттæй паддзахадон ихæс бафедунæн æма рандæй Сурх Æфсади рæнгъитæмæ. Æртæ анзи фæцæй сахар Киеви. Адтæй хуæздæр æфсæддонти рæнгъити. Ку исæздахтæй æ райгурæн гъæумæ, уæд цалдæр анзи бакуста совхози техникæ цалцæггæнæгæй. Æ куст æ зæрдæмæ цудæй, фал гъæумæ хæстæг нефть агоргути базæ ку фæззиндтæй, уæдта уонæмæ шоферæй райдæдта  косун. Ласта хæтæлтæ, æндæр æрмæгутæ.

Куст бæргæ цудæй æ зæрдæмæ, фал еуцæйбæрцæдæр рæстæги фæсте аци кустуат 1968 анзи исæхгæдтонцæ, æма Сослæнбег кустагор ранæхстæр æй Беслæнмæ. Косун райдæдта ами автоцалцæггæнæн заводи, фæстæдæр æй исхудтонцæ «Автоспецоборудование». Куста си уæзæгтæ есæн къранбæл. Уæдмæ ин равардтонцæ фатер æма æрбунæттон æй Беслæни.

САКЪИТИ Сослæнбеги хуæрзæгъдаудзийнадæй уæлдай рæсугъддæрæй æма æнхæстдæрæй исфедауй муггаги алли цийнæдзийнадæ дæр.

Фæстæдæр ардæмæ ислигъдæнцæ сæ бийнонтæ еугурæй дæр, еумæйаг хъауритæй сæ ниййергутæн исаразтонцæ хе хæдзарадæ дæр. Цард æ домæнтæ æнхæст кæнун агоруй, æма 1966 анзи Сослæнбег бийнойнагæн байагурдта Хохойти Хакъиасси кизгæ Эмми. Кæрæдзей лæдæргæй æма нимайгæй бавналдтонцæ сæ царди хабæрттæ кæнунмæ, исгъомбæл кодтонцæ кизгæ Альбинæ æма фурт Марат. Æнцæ етæ дæр сæхе хузæн фæнзуйнаг – хуæрзæгъдаугин, адæмуарзон, царди ахæссунцæ аккаг бунæттæ. Мадæ æма фидæ сæ кæстæртæй дæр æнцæ арази æма сæрбæрзонд.

Альбинæ райста уæлдæр ахургонддзийнадæ. Исгъомбæл кодта фурт Рустами. Минкъийти уиндæ, сæ ходун куд æхцæуæн фæууй хестæртæн, бабатæ æма нанатæн!.. Фал кæмæн ци загъдæуа, фидбилиз фæрсгæ нæ кæнуй, æнæнгъæлти  фæззиннуй… Алцидæр хуарз цудæй, сабур цард, цийнæ кæнæ кæстæртæбæл. Фал цæмæдæр гæсгæ уотæ рауадæй, æма гъæуама ести зин бавзурстайуонцæ Сакъити цардбæллон бийнонтæ дæр… 2004 анз 1 сентябрь… Куд иннæ сувæллæнттæ, уотæ Рустам дæр рандæй скъоламæ… Цийни надбæл бæргæ фæннæхстæр æй, фал ин фидбилизи надбæл цуд рауадæй – еци бон скъолай тургъи бæрæгбонмæ ка æрæмбурд æй, уони хæццæ е дæр бахаудтæй æлгъистаг цъамарти уацари… Æртæ бони – катай, зæрдæ рæдовуй æндæмæ, ци хузи фæййергъæв кæнæн нæ сабийти, мæнæ ци устур бæлах æрцудæй…

Секери гъæубæстæй Устур Фидибæстон тугъди Райгурæн бæсти сæрбæлтау ка фæммард æй, уонæн мемориал игон кæнуни фæдбæл цитгин мадзали (галеуæрдигæй рахесæрдæмæ): САКЪИТИ Сослæнбег, ХАМИХЪОТИ Барис (Ирæфи райони администраций раздæри разамонæг), БИЧЕГКУТИ Кермен, МАХЪОТИ Эльбрус (Ирæфи райони раздæри разамонæг).

Фегъустæнцæ Сослæнбег æма Эмми, Альбини æма хеуæнтти зæрдрист курдиæдтæ нæ Исфæлдесæгмæ, багъардтонцæ имæ – æверхъау фидбилизæй райервазтæй Рустам… Уæд Беслæни алфамбулай гъæуайгæнæг æфсæддонти хæццæ адтæй Марат дæр. Æма уацари бахауæг сабийтæ æма хестæртæ скъолайæй ку фæлледзæги ’нцæ, уæд æ топпи гъавæн кæсæнæй æнай-æнойти рауидта ледзгæй Рустами. Уайтæккæдæр бадзурдта хеуæнттæмæ. Æхецæн равгæ нæ адтæй, еци рæстæг ервæзун кодта иннæ сабийти, фал æ тухст адтæй æ хуæрифуртбæл дæр.

Фæййервазтæй Рустам, фал æ уавæр ба уæззау адтæй. Æ бауæр æгæр басугъдæй, адтæй адзал æма царди астæу. Дзæвгарæ рæстæг фæцæй сæйгæдæнтти сахар Ростови, Израили, нæхемæ…

Сослæнбеги цæститæбæл еци бонтæ ку рагъазунцæ, уæд разæрдхъурмæ уй, уотемæй фæдздзоруй:

– Рустамæн æ фæсонтæбæл прастина ниццæфстæй, уотемæй хъанæй лæудтæй хуссæни, катай кодта… Уомæ кæсун мæ бон нæбал адтæй. Ци кæнон, куд кæнон, кæми ес мадзал…?

Дессаг куд нæй цард, æвеппайди къæридори Сослæнбеги размæ фæцæй сувæллæнтти зундгонд дохтир Рошаль æма ин æ цæстисугтæ уайгæй, уавæр балæдæрун кодта. Палатæмæ фæммедæг уогæй, сабий ци уавæри æй, уой ку фæууидта Рошаль, уæд тагъд фæдздзорун кодта дохтиртæмæ. Уой фæрци æхсæвигон Рустами ниммедæг кодтонцæ сахар Ростови сæрмагонд сæйгæдонæмæ, кæцими фæцæй дууæ мæйи реанимаций.

Сакъитæмæ Рошали хузи æхе равдиста  сæ Уасгерги, сувæллони ергъæвгæнæг. Тагъд æвддæс анзи исæнхæст уодзæнæй еци зæрдресæн цаубæл, бауæрбæл гъæнти фæдтæ нæ уадзунцæ иронх кæнун. Фал хеуæнтти рæвдуд æма хуæрзауодундзийнадæ разиндтæнцæ тæккæ ахедгæдæр хуастæ. Рустам абони æхуæдæг æй бийнонти хецау æма фидæ. Æ фиццаг биццеу хуннуй Дамир – еци ном ин равардтонцæ Беслæни кадгин хестæр æма Сослæнбеги хуæрзæрдхуард, Иристони адæмон финсæг Даурати Дамирмæ гæсгæ. Ци кадгин лæги ном хæссуй, уой фæндон уæд æ цардвæндаг. Хуæрзæрæги ба биццеуæн фæззиндтæй кæстæр æнсувæр – исхудтонцæ ’й Ирлан.

Сослæнбегæн æнцон нæй еци цаутæ имисун, фал Хуцауæй боз æй. Æ кæстæртæмæ ракæсгæй, ку æрбатумугъ унцæ, уæд ходун райдайуй, минкъийти хæццæ гъазун сувæллони хузæн. Сæ гъæр цæуй – баба, баба!..

Мадта æ фурт Марат æфсæддон ихæс бафедуни фæсте фæцæй каст таможний Академи, иссæй болкъон, ес имæ берæ паддзахадон хуæрзеугутæ. Уонæй ин еу равардта Уæрæсей Федераций Президент Владимир Путин æхе къохæй.

Фал æ хъазардæр хæзна ’нцæ æ дууæ кизги – Тамилæ æма Сабинæ.

САКЪИТИ Сослæнбег ХЪÆБÆЛОТИ Билари номерæн мадзали рæстæг.

Уæлдай сæрустур си æй сæ фиди фидæ Сослæнбег дæр. Уæлдайдæр ба уомæ гæсгæ, æма ин æ зæрдæ рохс кæнунцæ сæ цардвæндаги фиццаг арфиаг гъуддæгутæй. Тамилæ равзурста æ фиди дæснийадæ – фæуунтæбæл æй Мæскуй таможний Академи, Сабинæ ба исуодзæнæй медицинон косæг – ахур кæнуй Дзæуæгигъæуи медколледжи…

… Куд нæ уа Сослæнбег сæрустур, цардæй боз, уæхæн кæстæртæ кæмæн ес. Царди æнзтæн сæ берæ дæр хуарз куд нæй, фал, æвæдзи, уомæй хуæздæр ба ’й, куд сæ бацæрай, е. Æма уомæй ба Сослæнбегмæ рæстуодæй бахицæ кæнун æнгъезуй – ирисхъи æнзти нерæнгæ бæрцæй берæ-берæ фулдæр æй æ кадæ синх æма гъæубæсти, хеуонти, муггаги астæу. Лимæнæй, уарзонæй цæруй еугурей хæццæ дæр, нæ устурзæрдæ кæнуй æ райгурæн гъæу Секербæл, куддæр ин равгæ фæууй, уотæ ’й бабæрæг кæнуй, е ’мгъæуккæгтæн сæ цийнæбæл зæрдиагæй бацийнæ кæнуй, сæ зинбæл син зæрдристæй бахъонц кæнуй.

Зæгъун ма гъæуй уой дæр, æма æ цардиуагæй айдагъ  фæсевæдæн нæ, фал е ’мгæрттæн дæр æй фæнзуйнаг. Хуцау нин Сослæнбеги хузæн лæгтæ цæрун кæнæд зæруæмæ, уæд уодзинан хъæбæр амондгун адæм.

Адæймаг нивгун уæд фæууй, æма гъæздуг ку уа æнзти фарнæй, хуарз кæстæртæй, хæдзари цийнæдзийнадæй, уарзон хеуонтæ æма синхонтæй… Ци ма гъæуй æндæр амондæн?.. Уонæй ба хайгин æй нæ кадгин хестæр  Сослæнбег. Æма гъæуама куд нæ хона æхе амондгун!

Мæ радзубадий кæронбæттæни ба ма мæ уой фæндуй зæгъун, æма, Сослæнбег, дæ 90 анзей фæдбæл дин ци дессаги арфитæ кæнунцæ дæ берæ кæстæртæ, хеуонтæ, зонгитæ, синхбæстæ, етæ дæбæл берæ æнзти дæргъи ма дзæбæхæй цæуæнтæ, кæстæрти зин дин Хуцау ма бавзарун кæнæд. Сакъити муггаги, синхбæсти курухон хестæр дæ. Сæрбæрзонд ди ан æма нин берæ æнзти дæргъи ма æнæнезæй, æнæмастæй æма зæрдрохсæй цæрæ!..

БИЧИЛТИ Алетæ