Леонид СЕМЕНОВ

Нæ адæми уодварни алæмæтдзийнадæ наукон æгъдауæй исбæлвурд кæнуни сæрбæлтау æновудæй ка бахъиамæт кодта, нæ еци хуæрзгæнгутæй еу æй Семенов Леонид Петри фурт – номдзуд литературон æма аййевадон æртасæг, профессор, Цæгат Иристони АССР-и науки æскъуæлхт архайæг. Комкоммæ ’й абони хумæтæги нæ имисæн – хуæрзæрæги, 30 майи æ райгурдбæл исæнхæст æй авдинсæй анзи (1886-1954).

Æма æ номерæнæн абони мухур кæнæн Л.П.Семенови туххæй зундгонд ахургонд, филологон наукити кандидат, Цæгат Иристони науки æскъуæлхт архайæг Габисати Светланæ кæддæр (1986 анзи) ци уац  «Л.П. Семенов æма фольклор», ниффинста, уой.

Номдзуд ахургонд Л. П. Семенов райгурдæй Терки облæсти станицæ Слепцовскойи. Дзæуæгигъæуи реалон училище каст фæууогæй, идарддæр ахур кодта Харькови университети историон-филологон факультети. Уой фæсте дæсгай æнзти дæргъи педагогон куст кодта Дзæуæгигъæуи ахургæнгути æма педагогон институти, уой хæццæ ба ма куста Цæгат-Кавказаг бæстæзонæн институти æма уой наукон музейи. Хъæбæр парахаттæй зундгонд адтæнцæ æ наукон куститæ номдзуд уруссаг финсгутæ Лев Толстой, Александр Пушкин æма Михаил Лермонтови туххæй. Уæлдайдæр ба Кавкази хæццæ сæ бастдзийнæдти туххæй. Агъазиау ахедундзийнадæ ес, нæ адæмон исфæлдистади, уæлдайдæр ба Нарти кадæнгити туххæй ци бундорон наукон куститæ бацæттæ кодта, уонæн. Устур æргом æздахта нæ национ литературæмæ дæр. Зæгъун æнгъезуй, æма е иссæй Хетæгкати Къостай, Бритъиати Елбиздихъой, Туйгъанти Батæрбеги, Гулути Андрейи, Нигери (Дзанайти Ивани) æма нæ иннæ номдзуд финсгути исфæлдистадæ фиццаг æртасæг. Æ берæ агъазиау фæллæнттæн бæрзонд аргъгонд æрцудæй – æ рæстæги ин исаккаг кодтонцæ Ленини, Фæллойнадон Сурх Турусай, «Кади нисан»-и ордентæ, майдантæ.

Дæс æма дууинсæй анзей дæргъи Л.П. Семенов ци наукон фæллойнæ фæккодта, е æнгом баст адтæй Цæгат Кавкази адæмти фольклор æртасуни берæвæрсуг кусти хæццæ. Адæмон исфæлдистадæй  æ зæрдæмæ тæккæ хъæбæрдæр иста Нарти кадæнгитæ: термин «нарт»-и равзурдæй, эпоси ирæзт, æ сюжети бастдзийнадæ, материалон культури циртдзæвæнти хæццæ, кадæнгити историзм æма сæ бунат дуйней эпости ’хсæн.

Ахургонд дзæвгарæ уадзимистæ ниффинста. Уонæй æнцæ: «Нæртон циртдзæвæнтæ мæхъæл æма оссæгти фольклори» (1930); «Нæртон циртдзæвæнтæ Цæгат Иристони» (1949); «Оссæгти Нарти кадæнгитæ дуйней эпости ’хсæн (1956); «Нарти кадæнгити равзурди туххæй» (1957); «Нарти эпос æма материалон культури æвдесæнтæ» (1957).

Аци фарстатæбæл Л.П. Семенов уæлдай æновуддæрæй уой туххæй куста, æма Нарти кадæнгитæ рауадзуни хецауадон комитети иуонг адтæй. Комитет арæзт æрцудæй 1940 анзи, æ иуонгтæ: Абайти Васо, Борис Скитский, Дзанайти Иван (Нигер), Мамсурати Дæбе, Епхити Тæтæри, Ардасенти Хадзбатир, Плити Грис, Бритъиати Созурухъо, æма Туйгъанти Мухарбег. Етæ уодуæлдай фæллойнæ бакодтонцæ кадæнгитæ æмбурд кæнунбæл æма сæ мухури рауадзунбæл.

Леонид СЕМЕНОВ студентти хæццæ Устур Фидибæстон тугъди рæстæг эвакуаций. 1943 анз.

Профессор æхуæдæг дæр зæрдиагæй æмбурд кодта адæмон кадæнгитæ, уомæн æма æ гъудимæ гæсгæ фольклорист кæмифæнди ку уа, уæддæр гъæуама тундза алли гъæуи истори базонунмæ дæр, гъæуама æркæса цæргути цардиуагæ, сæ фæллойни æгъдау æма фæткитæмæ, исбæрæг кæна адæми цæстингас рагон царди хабæрттæмæ. Искурдиадæгин ахургонд уотæ ке сагъæс кодта, уомæ гæсгæ æ уацтæ гъæздуг æнцæ этнографион, археологон æма историон æрмæгæй. Нарти кадæнгитæ нимадта кавказаг фольклори тæккæ ахсгиагдæр æма вазуггиндæр циртдзæвæнтæбæл, æ сæйрагдæр ихæсбæл нимадта армæйарæзт æма уоди исфæлдесгæ культурити бастдзийнæдтæ раргом кæнун. Семенов аци фарста исбаста этнографий æма археологий проблематики хæццæ, финста, зæгъгæ, дзубанди гъæуама Нарти армæйарæзт культури хецæн циртдзæвæнтæбæл ма цæуа, фал æнæгъæнæ комплексбæл. Уони хæццæ баст цæунцæ хъайтарти райгурд (дори губунæй игурд), сæ тугъдон гъуддæгутæ (айнæги расаст), сæ сабур цард (дзубанди æма æ дортæ), сæ мæлæт (бæгъатæрти уæлзæнхон æма дæлзæнхон циртитæ). Ахургонди гъудимæ гæсгæ, уотемæй исбæрæг кæнæн ес кадæнгити сюжеттæн сæ равзурди рæстæг: «Кадæнгитæ æма сæ хæццæ баст мифтæ, исæвзурдæнцæ алли дзаманти æма сæ фæд уагътонцæ эпоси сюжетти. Ами фембæлæн ес киристон æма пусулмон динти мотивтæбæл…»

Нæуæг æма нæуæг цæветтонгитæ хаста Л.П. Семенов Нарти кадæнгити æма оссæгти армæйарæзт культури бастдзийнади туххæй. Уони хæццæ мæхческаг хузгин дор. Л.П. Семенов нæ иннæ номдзуд ахургонд Е.И. Крупнови хæццæ исбæрæг кодта, дори хузæ ке æй, нæ эри размæ VII æностæй ци дзаумæуттæ байзадæй, уони ’нгæс. Ахургæндтæ æрцудæнцæ уæхæн хатдзæгмæ: дор, ка ’й зонуй, æй хъæбæр рагон.

Евгъуди культури цæмæдесагдæртæй еу æй бронзæй конд хъобайнаг минкъий фæрæт, хузæгонд ибæл ес цауæйнон æд æрдунæ, авд хелаги, дууæ тумбулæги, сæ медæгæ æхсæз хори туни, уотемæй. П.С. Уварова куд зæгъуй, уотемæй аци хузæ баст æй адæмон таурæхъти хæццæ, адæм æй исфæлдистонцæ хелгути нихмæ тохгæнгути туххæй, тумбулæг ба, дан, хори хузæ ’й. Л.П. Семенов еци гъуди фæййирддæр кодта хузæ æма Нарти кадæнгити ци авдсæрон залиаг хелгутæ æвдист цæунцæ, уони кæрæдзей хæццæ рабаргæй. Таурæхъи еци хелагæн нивондæн хастонцæ уодæгас адæймаги æма æ номбæл адтæй бæрæгбон. Айдагъдæр уой фæрци бафсæдиуонцæ, хелагæ сæмæ ци дон нæ уагъта, уомæй.

Аци гъуди растбæл банимадта В.А. Кузнецов дæр æ киунуги «Нартский эпос и некоторые вопросы истории осетинского народа» (Орджоникидзе, 1980). Фарста алливæрсугæй ке рартæста, е Л.П. Семенови æркодта уæхæн гъудимæ, зæгъгæ, Нарти кадæнгитæ равзурдæнцæ нæ эри размæ фиццаг минанзи, фæстæдæр ба медесгундæр, æнхæстдæр кодтонцæ нæуæг сорæттæ æма мотивтæй, астæуккаг æности циртдзæвæнти хабæрттæй, уой хæццæ ба уой дæр зæгъуй, æма кадæнгити хецæн цаутæ æргъудигонд нæ ’нцæ, фал æнцæ æцæгдзийнадæ æма дзорунцæ оссаг адæми рагфидтæлти агъазиау культурæбæл…

*  *  *

Эпоси Л.П. Семенов агурдта, дуйнеуон эпоси хæццæ ин æмхузон ци бунæттæ ’нцæ, уæхæнттæ. Етæ ’нцæ: зундгинтæ æма æдулитæ, циргъзунд æма къумух уоститæ кæми архайунцæ, уæхæн кадæнгитæ, молло. Насреддин арæзт æнгæс аргъæуттæ æма мифтæ уæйгути туххæй. Æ уацтæй еуеми финста, зæгъгæ, лæгхуар уæйгутæ ес берæ адæмти эпости – кæсгæнттæмæ, дагестайнæгтæмæ, оссæгтæмæ, финнтæмæ, карелтæмæ, сербтæмæ, уруссæгтæмæ, французæгтæмæ, немуцмæ, араббæгтæмæ. Еци мотивтæй, дан, алкæмæн дæр ес æхе менеугутæ æма баст æнцæ аллихузон æхсæнадон формацити хæццæ. Еу загъдæй, хуæнхон фольклор бустæги бунæттон нæй, ес ин урух бастдзийнæдтæ.

Федарæй зæгъæн ес: берæ аллихузон æрмæг æртасгæй Л.П. Семенов равдиста археологон циртдзæвæнти хæстæгдзийнадæ эпоси хæццæ, исаразта хецæн теори кадæнгити равзурди туххæй, фæббæлвурд кодта уони идарддæри ирæзти историй хецæн рæстæгутæ, иссирдта си иннæ эпости хæццæ æнгæс мотивтæ, исбæрæг кодта, Нарти кадæнгитæн аргъæутти хузæн интернационалон рахаст ке ес, уой.

Леонид Семенови кустити ес къуар ахсгиаг хатдзæги иннæ цæгаткавказаг иннæ адæмти исфæлдистади хецæн жанрти, сæ сюжетти, аййевадон æвзаг æма стили туххæй дæр. Æ уацтæ гъæздуг адтæнцæ библиографион æма фольклорон æрмæгæй, бæрæг æй: хъæбæр хуарз зудта зонадон литературæ, адæмон исфæлдистади тексттæ…

Куд загътан, уотемæй Л.П. Семенов устур æргом æздахта литературæ æма фольклор æртасуни кустмæ. Ниффинста киунугутæ æма уадзимистæ: «Мотив горского фольклора и быта в поэме Лермонтова «Хаджи-Абрек» (1960), «Кавказ и Лев Толстой» (1928), «Ингушская и чеченская народная словесность» (1928) æма æндæртæ. «Лермонтов и фольклор Кавказа», зæгъгæ, еци кусти ба автор лæмбунæг æвзаруй финсæги исфæлдистадон кусти принциптæ. Берæ дæнцитæ æрхаста, поэт кавказаг адæмти фольклорæй куд пайда кодта, уой туххæй. Куд баханхæ кодта, уотемæй уруссаг финсгутæй Лермонтови хузæн неке зудта кавказаг адæмти исфæлдистадæ.

Уæлдай лæмбунæг ахур кодта Хетæгкати Къостай исфæлдистадæ дæр. Æма æ гъудимæ гæсгæ, Къостай æмдзæвгитæ, фольклормæ хæстæг уогæй, арæзт æнцæ аллихузон  жанртæмæ гæсгæ. Еуетæ си æнцæ лирикон зартæ, иннети исхонæн ес лиро-эпикон уадзимистæ («Сидзæргæс», «Хъуыбады», «Всати»), иннети цубур таурæхътæ («Æрра фыййау», «Лæг æмæ ус»), цуппæрæймаг къуармæ ба бахаста æмбесæндтæ.

Ахургонд æ уацти урзæй æвзарæгау æвзурста аллихузон фольклорон мотивтæ. Зæрдибунæй дзоруй Бритъиати Елбиздихъой драмæ «Амыран»-и фольклорон игурæнти туххæй дæр, дæнцæн хæссуй ирон, гурдзиаг, сомехаг, кæсгон, абхазаг, грекъаг таурæхътæ Прометейи туххæй, бæрæг кæнуй алли вариантæн дæр сæ хецæндзийнæдтæ æма сæ еци-еу рæстæг баруй драми сорæтти хæццæ. Ахургонди хатдзæгмæ гæсгæ Елбиздихъо испайда кодта таурæхъи кавказаг варианттæй, аййевадон комиуолæфт си бауагъта, уотемæй.

Зæгъун ма гъæуй уой дæр, æма ахургонд ке иссæй Дзанайти Ивани (Нигери) зонадон фæллæнттæн сæ фиццаг аргъгæнæг дæр. Æ сæрмагонд уаци æвзаруй Нигери доклади тезистæ Нарти кадæнгтити туххæй, финсуй, зæгъгæ, наукон æма аййевадон æрмæгутæбæл æнцайгæй, Нигер дæсни æртасуй Нарти кадæнгити вазуггин фарстатæ.

Фольклори туххæй Л.П. Семенов ци уацтæ ниффинста, уонæн ес сæхе хузæ. Нæ син ес æндæр наукон кустити хæццæ фæххæлæмулæ кæнæн, гъæздуг æнцæ фольклорон æма библиографион æрмæгæй, автор киунугæкæсæги иселлæг кæнуй æцæгдзийнадæ базонунмæ. Куститæн бæлвурд фæууй сæ нисан, автори хатдзæгтæ ’нцæ æнцонлæдæрæн, æ зæгъуйнæгтæ ахургонд бахузæнон кæнуй бæлвурд этнографион æма археологон æрмæгæй.

Мæ радзубандий кæронбæттæни ба ма уой зæгъуйнаг дæн, æма хуарз уидæ Л.П. Семенови уадзимистæ фольклори туххæй æнæгъæнæйдæр æмбурдгонд ку æрцæуиуонцæ. Уæхæн киунугæ ба, æнæмæнгæ, æхсицгæ гъæуй ахургæндти, национ литературæ æма фольклор ка ахур кæнуй, еци студентти, уæдта нæ дзиллæй нæ адæмон исфæлдистадæ зæрдтагон кæмæн æй, уонæн сæ еугуремæн дæр. Еци ахсгиаг гъуддаг исæнхæст кæнуни ихæс ба æхемæ цума ка райсдзæнæй?..

*  *  *

Махмæ гæсгæ, раст уодзæнæй, аци уац ниффинсæг Габисати Зелимхани кизгæ Светланæн æхе туххæй дæр сæрмагондæй ку зæгъæн – е дæр хъæбæр æновудæй бахъазауат кодта нæ адæмон исфæлдистади алæмæтдзийнадæ наукон æгъдауæй исцитгин кæнунбæл. Æма уомæ гæсгæ абони æхе уаци æмвæрстæ мухур кæнæн Икъати Таиси финст уац.