Сæрдæ ‘й, нæ адæмæн сæ бæрæгбæнттæн сæ фулдæр бæрæггонд ку фæццæунцæ, уæхæн афонæ. Зæгъун гъæуй уой, æма алли анз дæр дзиллæ зæрдæхцæуæнæй базгули унцæ, цийнæйдзагæй сæхе фæццæттæ кæнунцæ бæрæгбон исбæрæг кæнунмæ. Уомæ гæсгæ ба ахсгиаг æй, нæ бæрæгбæнттæ федауцæй, нæ рагфидтæлтæ си алкедæр æ нисанеуæгмæ гæсгæ куд бæрæг кодтонцæ, еци æгъдæуттæ бæлвурдæй зонун æма сæ рæстадæй æнхæст кæнун.

Аци загъдмæ гæсгæ нæ газеткæсгутæй беретæ, æвæдзи, бацæмæдес кæндзæнæнцæ æма нæ фидтæлтæ уæддæр куд бæрæг кодтонцæ нæ бæрæгбæнттæ æма си ци уæлдай ес, абони сæ куд бæрæг кæнæн, уомæй, зæгъгæ. Уой фæдбæл дзуапп раттунæн нæ фæндуй æримисун, нæ курухон лæгтæй еу, дзенетибадæг Хъантемурати Эльбруси зæгъуйнæгтæ.

Æ ФÆЛЛÆНТТÆ НИН АБОНИ ДÆР МА ПАЙДАЙАГ

Хъантемурати Эльбрус æ рæстæги куста нæ республики еугонд музейи, æ алæмæти зонундзийнæдтæй деси æфтудта, нæ адæми фольклор, истори, археологи, æгъдæуттæ æма культури ци фарстатæ нæ зудта, уæхæн, æвæдзи, нæ адтæй. Дессаги æновудæй архайдта нæ историон хæзнатæ, нæ адæми уодварни алæмæтдзийнади æвдесæнтæ æма æвзаг багъæуай кæнунбæл дæр. Иристони уæхæн гъæу æма бунат нæ байзадæй, Эльбрус кæми нæ адтæй. Алли рауæн дæр æмбурд кодта рагон дзаумæуттæ, дзурддзæугæ хестæрти дзубандитæй финста нæ рагфидтæлти хабæрттæ, таурæхътæ.

Зæрдтагон рахастдзийнæдтæ ин адтæй мухури фæрæзнити редакцити хæццæ, журналисттæ дæр æхцæуæнæй фембæлиуонцæ æ хæццæ, мухур ин кодтонцæ æ зæгъуйнæгтæ, æ гъудитæ.

Берæ имæ адтæй цæмæдесаг историон æрмæгутæ, æма сæ æнæвгъауæй бахай кæнидæ дзиллæн, уæлдайдæр ба дзиллон хабархæссæг фæрæзнити фæрци, æма ин мæнæ абони ци зæгъуйнæгтæ мухур кæнæн, уони ракодта журналистти хæццæ фембæлгæй. Е кæд раги адтæй (æ дзубанди финст æрцудæй 2004 анзи июни), уæддæр, уæд ци гъудитæ загъта, уони æримисун æнгъезуй, уомæн æма, махмæ гæсгæ, ес си, абони дæр нин ка бабæззидæ, уæхæн пайдайæгтæ.

АЛЛИ ÆГЪДАУÆН ДÆР Æ БУНДОРОН МЕДЕС ЗОНУН ГЪÆУЙ

– Нæ адæмон бæрæгбæнттæн сæ уедæгтæ арф æностæй, недзамантæй цæунцæ. Æма лæмбунæг ку æркæсæн, уæд си еу менеуæг рабæрæг уй: догтæ кæрæдзей куд æййевунцæ, уотæ не ‘гъдæуттæмæ дæр алли нæуæг фæлтæр дæр цидæр нæуæгдзийнæдтæ кæд бахæссунцæ, уæддæр се ‘носон медес ба æййивд нæ цæуй, растдæр зæгъгæй ба, гъæуама æййивд ма цæуа, кæрæй-кæронмæ табуйаг уа еугур фæлтæртæн дæр. Уомæ гæсгæ ба ‘й зонун гъæуй, еци медеси сæйрагдзийнадæ цæй медæгæ ‘й, уой.

– Нæ фидтæлтæ Хуцаумæ, изæдтæ æма идаугутæмæ кувтонцæ кæдзосзæрдæй. Бæрæгбони размæ дууæ къуæрей раздæр сæхе цæттæ кæнун райдайиуонцæ. Силгоймæгтæ сæ сувæллæнттæн нæуæг уæледарæс бахуйиуонцæ. Дзиуари бунмæ цудæнцæ айдагъдæр нæлгоймæгтæ. Дзиуарилæгбæл ба, бæгъæнбад уогæй, уорс дарæс уидæ. Къахидарæси цæун уордæмæ не ‘нгъизтæй. Нур ба рæстæгутæ раййивтонцæ, æма еци табуйаг гъуддæгутæ уоййасæбæл нимади, гъулæггагæн, нæбал æнцæ – адæмæй, хестæртæй дæр, кæстæртæй дæр беретæ  бæгъæнсарæй, игонгубунтæй, сауæнгæ ма кæрдтæ æма дамбацати хæццæ дзиуари бунмæ ‘рбацæунцæ. Раст нæй е. Æма си цæмæй аци æнæгъдаудзийнадæ ма уа, е ба фулдæр дзиуарилæгæй аразгæ ‘й. Бæрæгбони размæ телеуинунадæй нæ адæммæ ку дзориуонцæ, еци бон, зæгъгæ, бæрæгбон уодзæнæй, æма æнæгъдау арæзт фæсевæд уордæмæ уагъд нæ цæудзæнæнцæ, зæгъгæ, уæд æй еугурæй дæр кæдимайди ба балæдæриуонцæ æма бæрæгбони фæткæ дæр хузæнон уидæ.

– Эльбрус, Тумбул гъæди дзиуарæ кенæ фæззæги лæгти дзиуари ковæн къуæре Иристони адæмæн еу æнцæ, уæддæр сæ бæрæг ба кæнунцæ аллихузон бæнтти: ка – къуæре раздæр, ка ба – фæстæдæр.

– Æз дзиуарилæг нæ дæн, мæхемæ еугуремæй зундгиндæр нæ кæсун, фал дæн нæ фидтæлти бæрæгбæнтти кæдзосдзийнадæ лæдæрунбæл, æма мæ бон цæйбæрцæ ‘й, уой бæрцæ сæ сæрбæлдзорæг унбæл архайун. Æз дæр æрæййафтон, мæ хестæртæ сæ куд бæрæг кодтонцæ, еци фæткæ. Æма нуртæкки уавæртæмæ кæсгæй, уотæ æнгъæл дæн, æма, гъуддаг кæмæй аразгæ ‘й, етæ гъæуама æмвæндæй байархайуонцæ еугæнæг еумæйаг фæткæ исбæлвурд кæнунбæл.  Гъома, ке куд фæндуй, уотæ сæ ма «иваза» аллирдæмæ, фал бæрæггонд æрцæуа бæлвурд бон.  Бæрæгбон еугур ирон адæми дæр æй, æма сæ нæ гъæуй хецæн кæнун.

ЗÆРДИ РОХСДЗИЙНАДÆ ÆМА АРХАЙДИ КÆДЗОСДЗИЙНАДÆ СÆЙРАГДÆР ÆНЦÆ

Мæн фулдæр бæрæгбæнтти кæдзосдзийнади фæдбæл фæндуй радзорун. Ковæндони, дзиуари буни ци косарт ракæниуонцæ, уомæ нæ фидтæлтæ кæдзос цæстингасæй кастæнцæ. Исфæндæ кодтай дæ фонси æргъауæй тæккæ нарддæр равзарун æма ‘й ракосарт кæнун – уотæ гъæуама ма уа. Нивондаг дардтонцæ хецæнæй кæдзос рауæн, сауæнгæ ма имæ дзоргæ дæр фæлмæн æма лигъз æвзагæй кодтонцæ. Æ рази гъæрæй дзорун не ‘нгъизтæй. Бæрæгбони размæ ‘й гъæунгти фæррахонæ-бахонæ кæниуонцæ. Æ сиутæбæл ин бастонцæ уорс-сурх зæлдаги хæцъелтæ, цийнæ ибæл кодтонцæ. Косартгæнæг бауæрæй æма уодикондæй дæр адтæй кæдзос адæймаг. Цалинмæ косарт кодта, уæдмæ ин дзорæн нæ адтæй, не ‘нгъизтæй ин тамаку думун дæр, гъæрæй дзорун, тингунæй хе дарун. Уæхæн менеугутæй аййепгунтæ кæми зелæнтæ кодтайуонцæ, уоми дзиуæрттæ бæрæгбони кувд нæ истонцæ. Мадта косартгæнæги кардæй æндæр гъуддæгутæ дæр кæнун не ‘нгъизтæй. Еци кард фидтæлтæ сæрмагонд бунати дардтонцæ. Нæййес ковæн, сугъдигъæстæ ци бæгæни адтæй, уомæй дæр, уомæн æма сугъд æй, æма тæрегъæддзийнадæбæл нимад адтæй. Ковун гъæуй къумæл кенæ æхсирæй. Ковуни æртæкъумонтæ дæр сугъд гъæуама ма уонцæ. Зингдзæф хуаллаг куд адæймагæн, уотæ дзиуарæн дæр адгин нæй.

НÆ УОДВАРНИ ЦИТГИНДЗИЙНÆДТÆ НИН ГЪÆУАМА ТАБУГОНД УОНЦÆ…

Еуæй-еу гъæути ковунцæ базугæй, иннæ рауæнти – иуонæй, еуæй-еу рауæнти ба – ухстбæл фезонæгæй. Фидтæлти æгъдаумæ гæсгæ, уæдта этнографион æрмæг куд амонуй, уомæ гæсгæ косартæн æ тæккæ ахсгиагдæр æма медесгундæр æнцæ хурфи дзаумæуттæ: игæр, зæрдæ, рæугутæ æма уонæй фезонæг искæниуонцæ. Зундгонд ахургонд Всеволод Миллер, Курттати коми уогæй, цæттæ кодта æрмæг археологти фæндзæймаг æмбурдгондмæ. Æма бæрæгбонмæ цæттæ кæнуни рæстæг нивонд косартгæнгæй фæууидта уæхæн æгъдау. Фурæн косартгæнæг æ галеу къохæй æрхуæцидæ æ рахес сиуæбæл, æхседарф райсидæ æма ин æй дзиуарæвæрд искæнидæ æ тæрнихбæл, бæрзæйбæл æма æ рахес гъосбæл, цæмæй фонсæн æ фест иссодза æма æ тæф, æ фиццаг нисан уæлæрвтæмæ иссæуа, ке номбæл æй, уомæ. Ке зæгъун æй гъæуй, цæнхæ ин бадариуонцæ. Ниуæзтæй дæр ин раттиуонцæ. Фал рæстæги цуди хæццæ аци æгъдау фесавдæй.

Идарддæр Миллер финсуй, зæгъгæ, фидигъзæл ку исфицуй, уæд ухстбæл фезонæг искæнунцæ. Дзиуарилæг исковуй фезонæгæй, уомæй хай, уæдта къæбæри минкъий хай æма ковуйнаг ниуæзтæй багæлдзуй арти, райахуадун си кæнуй сувæллонæн, уæдта æртиккаг ба раниуазуй æхуæдæг. Уотемæй си рауайидæ æртæ. Хуцау нимæдзæ æртæ уарзуй, æма нæ фидтæлтæмæ дæр аци нимæдзæ кадгин адтæй.

 РÆСТÆГУТÆ НЕЦИ ФУДГИН ÆНЦÆ – НÆХЕЦÆЙ АРАЗГÆ ‘Й АЛЦИДÆР

Абони ба гъуддаг дууемæй евгъуйун кæнæн: ковæг райахуадун кæнуй кæстæрæн, уæдта ‘й æхуæдæг раниуазуй.

Хаттæй-хатт ма æримисæн нæ фидтæлтиккон бæрæгбæнтти æгъдæуттæй еуей – иуонæй кæсун. Уомæй пайда кодтонцæ недзамантæй фæстæмæ. Хæдзари ке исхæссиуонцæ, уæхæн фуси иуони кæсун ка зудта, е си хуарз хабар ку нæ фæууинидæ, уæд æй кодта кæрддзæф, гъома ‘й ма базононцæ.

Уæхæн æма берæ цæмæдæрти, ка ‘й зонуй, листæг ка кæсуй, уæхæн цæмæдесаг гъуддæгутæ ма ес нæ фидтæлтиккон бæрæгбæнтти, æма сæмæ цæстæ дарун гъæуй. Еу хатт ма ‘й зæгъун: дзиуари бунмæ æнæгъдау дарæси æма хотухти хæццæ цæун нæ гъæуй, е бахуæрд æма баниуæзти кувд нæй,  фал Хуцаумæ, Дзиуарæмæ кæдзосзæрдæй æма уагæй исковуни, хуарзæнхитæ си ракоруни мадзал, æма, уæлдæр ци фæткитæ æма бæрцити кой ракодтон, уонæбæл алкедæр расагъæс кæнæд.