– Мæнæ ци талингæ æй! – бадес кодта Ханифæ, æма хуæнхаг хæдзари къæсæрæй рахезгæй, æрлæудтæй. – Нæ, фал æз лæууон. Ехх, æз ци кæфтитæ æркодтайнæ… Æнæ мæнæй дæр си кизгуттæ фагæ ес. Хангерий, корун ди æма мæ уадзæ.

– Райдæдтай бабæй? Неци дин си рауайдзæнæй, кой дæр æй мабал искæнæ, дæ хуарзæнхæй, – æ фæдбæл райдзаст хæдзарæй рацугæй, загъта æригон лæхъуæн, æ уæле сау цохъа. – Дæ къох мæмæ радтæ… Гъе, уотемæй цæудзинан, – æргом цийнæ кодта лæхъуæн, кизги цонгбæл фæххуæстæй æма ‘й æ фæдбæл раскъафта.

Ханифæ никъкъæл-къæл кодта, æ къох дæр нæбал фæууæгъдæ кодта, уотемæй еумæ рандæнцæ.

– Мæ хæццæ цæмæй тæрсис? – бафарста ‘й Хангерий, тургъæй ку рацудæнцæ æма, галеуæрдæмæ фæззелгæй, гъæугæрæнтти надбæл æлдар Бекмæрзи хæдзари ’рдæмæ цæугæй.

Еци æхсæвæ æлдар æ нæуæгигурд фуртæн кувд кодта.

– Дæу хæццæ нецæмæй тæрсун, – дзуапп ин равардта Ханифæ.

– Дæуæн уой загъдæуа! Нæ, дан, цæун. Цæмæннæ гъæуама рацæуай? Уæхæн игъæлдзæгдзийнадæ æлдари хæдзари тагъд рæстæг нæбал уодзæнæй!.. Берæ заманай иуазгутæ сæмæ æрцудæй. Нуртæккæ гъазт æ тæккæ тæмæни æй. Цæйбæрцæ кизгуттæ сæмæ ес! Алли гъæутæй æрцудæнцæ. Дæуæй фæстæмæ еугурæйдæр уоми æнцæ… Хъасболатæн уотæ зæгъун: цо æма дæ хуæри ардæмæ æрбахонæ. Æндæр, дан, ма мæ ци мæтæ ес. Цо, дан, æй, дæхуæдæг рахонæ. Æма æз дæр фæттагъд кодтон. Еу рауæн ма къахти дæр исмедæг дæн. Ку нæ бабæй си ниххауианæ. Галеуæрдæмæ цæуæн.

– Ци мæйдар æхсæвæ ’й, – æ дзубанди ин фескъудта Ханифæ. – Сауæнгæ ма арв дæр нæ зиннуй.

– Гъо, гъо, – æ дзубанди райвазта Хангерий. – Æртæ анзей размæ Хъасболати хæццæ ард ку бахуардтан æма æнсувæртæ ку загътан, уæддæр ма раст ауæхæн мæйдар æхсæвæ искодта. Хъазахъæн сæ бæхти æргъау ратардтан… Рохсæй нæ ку раййафтайуонцæ, уæд нæ гъуддаг хуарз нæ рауадайдæ. Дууадæсемæй уæлдай нæ адтæнцæ. Æма мæйдари фæрци райервазтан. Гъæди къохи нæбæл ку æртумбул æнцæ, уæд ма ни еске фæййервæздзæнæй, уой æнгъæл нæбал адтан. Кæрæдземæн хуæрзбон загътан, Хъасболати къохбæл æрхуæстæн æма ин уотæ: «Хуæрзбон уо!» Е дæр мин мæ къох нилхъивта æма уотæ бакодта: «Хуæрзбон, Хангерий, ме ’нсувæр!» Ме ’нсувæр, зæгъгæ, ку исдзурдта, уæд мæ унгæг зæрдæ куд нирризтæй! Мæ уод ци бавзурста уомæн нециуавæр дзурдтæй ес радзорæн. Де ’нсувæри дин минкъийæй фæстæмæ уарзун. Æма нур е æхе гъæлæсæй загъта: ме ’нсувæр! Мæ бауæр æнæгъæнæй дæр нирризтæй, æма ин уотæ бакодтон: Хъасболат, æнсувæрæн дин бæззун, уæд мæ мæлæтбæл дæр арази дæн.

Æ дзиппæй исиста хъурани минкъий киунугæ. Хуæстан ибæл нæ къохтæй, æма, ку райервæзæн, уæд еу мадæй игурд æнсувæрти хузæн ке цæрдзинан, уой туххæй ард бахуардтан. Уотемæй ни, еске ку рамаронцæ, уæд ин иннæ гъæуама æ тог райса еци сахат, кенæ ба фæстæдæр. Ардбахуæрди фæсте нæ еугурдæр дуа исистан æма нæхе æрцæттæ кодтан хуæцунмæ. Карз тох нин байеудагъ æй, фал, Хуцауæн табу, не ’мбæлттæй дууемæй уæлдай нæ фæгъгъудæй.

Уæдæй нурмæ мæхе амондгунбæл нимайун: Хъасболат мин æнсувæр, ду мин – хуæрæ, уæ мадæ мæн мадæ дæр æй. Мæ зæронд фидæ æрцардæй. Мæрдтæмæ цæунбæл дæр, дан, арази дæн – мæ фурт еунæгæй нæ байзайдзæнæй нæ фæсте.

– Мæнæн дæр хъæбæр æхцæуæн æй, – загъта Ханифæ. – Дæу æма Хъасболати хузæн хъаурæгин æнсувæртæ кæмæн ес, уомæй амондгундæр ма уодзæнæй.

– Гъе, гъе! Æгæр ма æппæлæ… Мæнæ дæу, нæ рæсугъд хуæри киндзи рарветдзинан, – загъта Хангерий, æма ин æ къох сабургай æрбайста,– æма дæмæ иуазæгуати, цит, бауайдзинан…

– Уой кой ма кæнæ! – дзорун æй нæбал бауагъта Ханифæ.

Хангерий ниххудтæй æма æ цуд фæттагъддæр кодта, уæдта æвваст фæллæудтæй.

– Æнгъæлдæн æма радзæгъæл ан, – загъта лæхъуæн. – Æгириддæр нин бахъæртуни мадзал ку нæбал ес. Ами фæллæууæ, æз ба над райагорон.

Кизги къох исуагъта, еуварсæрдæмæ цалдæр къахдзæфи ракодта æма мæйдари æрбайсавдæй.

– Гъей, кæми дæн? – фæгъгъæр кодта кизгæ, лæхъуæни къахдзæфти гъæр нæуæгæй ку райгъуста, уæд.

– Æцæгæйдæр, надæй радзæгъæл ан æма будурмæ рахъæрдтан. Кæми дæ, Ханифæ?

– Мæнæ дæн. Æма нин нур ци кæнгæ ’й? – бакатай кодта кизгæ.

– Еуминкъий рахесæрдæмæ бауайæн, æгæр галеуæрдæмæ фæцан.

Рахесæрдæмæ се ’ргом исаразтонцæ, еуминкъий рауадæнцæ, минкъий рафæстеуат æнцæ æма бабæй нæуæгæй рахесæрдæмæ базилдæнцæ.

Уæд рахесæрдæмæ фæззилдæнцæ, уæд бабæй галеуæрдæмæ, уотемæй дзæвгарæ рæстæг будури фæррацо-бацо кодтонцæ.

Уæдмæ думгæ думун райдæдта. Думгæ карзæй-карздæр кодта. Мегътæ æрбатумбул æнцæ. Арв ферттивта æма еуминкъий рæстæг фæррохс кодта фæсуарунхуз уæззау мегъти, бунæй зæнхæбæл ба – кæдзос лигъз будур, Ханиффи цилле пъолци æма рæсугъд цæсгон, æма хуæрзконд, федæрттæарæзт Хангерийи.

– Хуæнхтæ кæцирдигæй æнцæ, уой нæ рауидтай? – рафарста лæхъуæн.

– Нæ.

– Æз дæр сæ нæ рауидтон. Æма уæд, æвæдзи, кенæ нæ фæсте ‘нцæ, кенæдта еуварсæрдигæй. Æма хуæздæр уодзæнæй, фæстæмæ ку раздæхæн, уæд.

Сæхуæдтæ куд æнгъæл адтæнцæ, уомæ гæсгæ, цума сæ фæд-фæд раздахтæнцæ, фал бабæй, еуминкъий фæстæдæр арв ку ферттивта, уæд хуарзау нæбал фæцæнцæ æма æрлæудтæнцæ – ацирдигæй дæр хуæнхтæ нæ адтæй. Арв нигъгъæр кодта, Ханифæ фесхъиудтæй æма Хангериймæ æхе багæлста. Сæ цæсгæнттæ æма сæ усхъитæбæл фиццаг ставд æртæхтæ æрхаудтæнцæ.

– Нимæт дæр мæмæ ку нæййес, – загъта Хангерий. – Тагъддæр цæуæн, æма кæд ескумæ фæхъхъæртианæ. Уарунæй нæхе байаууон кæнун гъæуй.

Цалдæр минуттей бæрцæ ратъæбæртт кодтонцæ æма бабæй æрлæудтæнцæ.

– Агъазиау цæйдæрти рæгъти цума цæуæн, уотæ мæмæ кæсуй, – загъта Хангерий.

Лæхъуæн галеуæрдæмæ фæззилдæй æма æхе кизги разæй фæккодта.

– Æцæгæйдæр уотæ ‘й! – исдзурдта лæхъуæн æма æрлæудтæй. – Мæнæ – дорæй амад фарс… Мæнæ ами ба – æ бацæуæн. Тагъддæр ардæмæ! – фесхуста Ханиффи, уæдта си æхуæдæг дæр фæммедæг æй.

Еци рæстæг уарун æ карзи бацудæй. Арв ферттивта æма Хангерий базудта, кумæ бацудæнцæ, еци хæдзарæ ци æй, уой.

– Æвæдзи, изолмæ рахъæрдтан, – загъта лæхъуæн.

– Кæми ан? – рафарста Ханифæ, ци адтæй, уомæй хъæбæрдæр æмрезæги ризт кодта æма Хангерийбæл æхе нилхъивта.

– Зæронд уæлмæрдти, устур зæппадзи… Фал мацæмæй тæрсæ…

– Уау! Цæуæн ардигæй тагъддæр! – æ дзубанди ин фескъудта Ханифæ. – Тæрсгæ кæнун… Мæн уæлмæрдти ун нæ фæндуй.

– Дæ сæри зунд фæццудæй. Арв æма зæнхæ кæрæдзей ку хуайунцæ, уæд кутемæй цæуæн. Игъосис, куд сæх-сæх кæнуй. Ами бангъæлмæ кæсæн. Мæнæ ами фæстаг фарси рæбун лигъзгонд дор ес. Уоми бал æрбадæн, – еци дзурдтæ дзоргæй Хангерий Ханиффи дормæ бахудта æма ‘й æ фарсмæ исбадун кодта.

Кизгæ еци æмрезæги ризтæй æма æ зир – зиргæнгæ бауæр ниннихаста лæхъуæнбæл, æ дууæ армидзагеми æ цæсгон баримахста, æ сæр ин æ реубæл бауагъта.

– Тæрсгæ кæнун, тæрсгæ кæнун! – нæбал æнцадæй кизгæ. – Мæ уод исхауй, мæ уод исхауй, Хангерий!

– Нур цæмæй тæрсис, гъæла сæр? Айдагъ фæрстæй уæлдай си неци ес, – сабуртæ ‘й кодта Хангерий, æ сæр ин рæвдауни сæрфт кæнгæй æй рахъури кодта. – Дæу хæццæ нецæмæй тæрсун, ку загътай. Мæнæ уæхемæ ку бацæуæн, уæд дæбæл ходæгæй мæлдзæнæн.

Арв ферттивта æма бабæй райгъустæй арви гъæр. Ханифæ фестъæлфтæй, æрбатумбул æй, къубари асæ дæр нæбал адтæй. Хангерий бабæй æй никки хъæбæрдæр æрбахъури кодта. Аци хатт æ цъухæй еунæг дзурд дæр нæбал исхаудтæй.

Æндегæй ци цудæй, е дессаг адтæй. Думгæ карзæй-карздæр кодта, уотæ кастæй, цума арви гъæрæй зæнхæбæл цидæриддæр ес, етæ æрдзи хъаурæй ниффæркитæ уодзæнæнцæ.

Мæлæтæй тасдзийнадæ ниссабур кодта Ханиффи, æма сувæллони хузæн æхе нилхъивта Хангерийбæл, е ’ригон рæсугъд бауæри имонау гъарæй сугъта. Хангерий æй æхуæдæг дæр нæма лæдæрдтæй, аллирдигæй ибæл ка ивулдæй, еци имонау гъарæй æ мондæгтæ ке уагъта, уой. Цилле пъолци ке æрбалваста, кизги еци гурæбæл æнæнгъæлти æ къох ку æрхаста, уæд фестъæлфтæй æма, цума ести æнахур цæмæдæр бавналдта, уотæ æ дууæ къохи æвваст хæрдмæ исиста.

– Ци ’рцудæй? – фæгъгъæр ласт Ханифæ æма фуртæссæй лæхъуæни усхъитæмæ фæллæбурдта.

– Неци, неци, – дзуапп равардта Хангерий. – Неци æрцудæй… Айдагъдæр… Уой корæг ди дæн æма изолдæр исбадæ…

– Нæ, нæ! Мæ бон нæй… Ма мæ тæрсун кæнæ… Фуртæссæй рамæлдзæнæн, – кæунгъæлæсæй исдзурдта кизгæ.

Хангерий æруагъта æ къохтæ æма ‘й æрбахъури кодта, фал бабæй сæ уайтæккæ фæстæмæ раскъафта. Кизгæ æ гъæлæсидзаг ницъцъæхахст кодта æма бабæй æ резгæ бауæр лæхъуæнбæл ранихаста.

– Цæмæн мæ тæрсун кæнис! – кæунгъæлæсæй фæгъгъæр кодта кизгæ. – Фуртæссæй мæ уод исхаудзæнæй… Ма мæ тæрсун кæнæ…

Лæхъуæн æ сæр ниттилдта æма æ кеми æрцудæй, нæуæгæй бабæй æй æрбахъури кодта æма рæвдаугæ гъæлæсæй райдæдта:

– Ма тæрсæ, ма тæрсæ Ханифæ! Ма тæрсæ, мæ уоди гага… – æ дзубанди кæронмæ цирендæр кодта æма ин къуæзгæй ниссæбар-субур кодта æ гъоси:

– Æгириддæр мацæмæй тæрсæ… Мæ рази ма тæрсæ… нæ кæсис, æз нецæмæй тæрсун… Æз айдагъдæр мæхецæй тæрсун… мæхецæй… Гъо, мæхецæй тæрсун.

Кизгæ ин дзæбæх нæбал лæдæрдтæй æ сусу-бусу дзубанди, фал уобæл дæр резæнгæ ку бахуæстæй æма æ гæрц-гæрцгæнгæ къохтæ ку никъкъæдзтæ ‘нцæ, уæд æхебæл хуæцун æ бон нæбал адтæй.

– А-а! Мадта ду дæр цæмæйдæр тæрсис, нæ? Нæ мæ расайдзæнæ… Не ’сæфт æрцудæй, нæ?

– Лæхъуæн ин дзуапп нæбал равардта, æ хъаурæгин къохтæй æй исиста, æ гъæбеси æй æрæвардта æма ин æ билтæ æма уадæлттæбæл æ содзагæ батæ никкалдта.

Райдайæни фæккуддæр æй Ханифæ æма нецæмæ бал исарæхстæй, уæдта сонтæй æверхъау гъæр фæлласта. Æ къæхтæбæл æрлæудтæй æма ледзунмæ гъавта, фал ин Хангерийи къохтæ æ нарæгастæу райахæстонцæ æма бабæй æ гъæбеси исмедæг æй.

– Ма тæрсæ… ма тæрсæ… махемæ рацо, ма тæрсæ, – сабур гъæлæсæй дзурдта æма дзурдта лæхъуæн.

Кизгæ æ цæнгтæ лæхъуæни усхъитæмæ исбуцæу кодта.

– Исуадзæ мæ! – нигъгъæр кодта кизгæ. – Æз нæ тæрсун… нæбал тæрсун æз… æгириддæр нæбал тæрсун… исуадзæ мæ… Æз ардигæй цæугæ кæнун… Кенæ ба ду рандæ уо… Уадзæ мæ мæхе барæ…

Фал æй лæхъуæн нæ уæгъдæ кодта, æнæрлæугæй дзурдта æма дзурдта:

– Ма тæрсæ… ма тæрсæ…

Хъаурæгин лæхъуæн æма нифссаст кизги ‘хсæн тох байеудагъ æй. Кизгæ имæ карз бæргæ фæллæудтæй, бæргæ ин лигъстæ кодта, фал ин лæхъуæн æ дзурдтæмæ нæбал игъуста. Æма мæнæ æвваст Ханифæ Хангерийи хъæма фелваста:

– Еуварс! – фæгъгъæр кодта кизгæ. – Еуварс ралæууæ! Кенæдта дæ дæхе хъæмайæй марун!

Æррай хузæн ка иссæй, еци Хангерий кизги дзурдтæ нецæмæ бал дардта, æ уæзæ ибæл æнæгъæнæй дæр æруагъта æма ин æ цæсгонæн батæ кодта.

Ханифæ бæрзонд исиста хъæма æма ‘й барæхуста, æма циргъаг фиццаг куддæр фæббуцæу æй, уæдта цидæр фæлмæни еци æнцонæй ниннигъулдæй.

Хангерий цъухæй ма исервазтæй уодесуни гъæр, еуварс рахаудтæй, æ ревæд кæрдбадзи гъæр ма цалдæр хатти райгъустæй, уæдта ниссабур æй.

Ханифæ исистадæй тухуолæфт кæнгæй. Æвеппайди æ реубæл рæуæг цидæр исæмбалдæй, æхуæдæг дæр нæбал лæдæрдтæй, æ хъæма еуварс куд фентъухта, уой. Фæккиудтæй, зæнхæмæ æрхаудтæй æма нецибал балæдæрдтæй.

***

Æлдар Бекмæрзи тургъи, хæдзари аууон æрæмбурд æнцæ, изæри гъазтмæ цæмæдесæй ка кастæй, нур ба карз уарунбæл ка цийнæ кодта, еци æригон фæсевæд. Аци талинги, аци уарун рæстæги, уартæ будури ци зæронд ес, уоми устур зæппадзи къæсæрæй бахезун ка бауæндидæ, зæгъгæ, сæмæ дзубанди рауадæй. Еу бæгъæнбад лæхъуæн – æ ном хундтæй Къец загъта: «Æз цæун, айдагъдæр хæснæбæл».

Равардтонцæ имæ æвзалуй къæрт, цæмæй зæппадзи ке адтæй, уой туххæй си фæд ниууадза.

… Æма мæнæ Къец, æ цæсгон ниффæлорс æй, тухуолæфт ма кодта, уотемæй, гъазт кæми адтæй еци уати исмедæг æй, нецибал балæдæрдтæй, уотемæй æрхаудтæй.

Бæстæ исхæлхъой æй. Еуетæ Къеци алфамбулай æрбамбурд æнцæ æма архайдтонцæ, цæмæй æ кеми æрцæуа уобæл. Иннетæ фелвастонцæ, лæхъуæни къохæй ци хъæма æрхаудтæй, уой æма имæ цæмæдесæй ракæсæ-бакæсæ кодтонцæ. Хъæма еу къохæй иннемæ лæвардтонцæ.

– Е Хангерийи хъæма æй! – райгъустæй Хъасболати гъæлæс. – Мæнæ ибæл – тоги фæдтæ! – исдзурдта е æма дуари ‘рдæмæ фæцæй.

Нæлгоймæгтæй си кадæриддæр адтæй, етæ æ фæдбæл рауадæнцæ, уати райзадæнцæ тухстхузæй кизгуттæ.

Уарун банцадæй, фал ма уæддæр талингæ адтæй, зæнхæ ниллæхъери æй. Цалдæр рауæнемæй райгъустæй фæдесонти къæхти гъæр. Еуетæ лигъдæнцæ æлдари бæхдæнттæмæ – уоми саргъæвæрдæй лæудтæнцæ сæ бæхтæ, иннетæ ба фæммедæг æнцæ иуазæгуатмæ æма раскъафтонцæ сæ хуæцæнгæрзтæ. Хъасболат фæммедæг æй ка исхæлхъой æй, еци мийнасæгæнæг адæми астæумæ. Æма цалинмæ е ’хсаргард æма топп агурдта, цалинмæ ин бæхдонæй æ бæхи ластонцæ, уæдмæ Къеци æ кеми æрцæун кодтонцæ.

– Лæхъуæн æхемæ æрцудæй? – рафарста Хъасболат, иуазæгуатæй ку рауадæй, уæд.

Къеци ин æ размæ æрбахудтонцæ. Тургъæ ниррохс æй, сæ бæхтæбæл раздæр ка рабадтæй, еци æригон лæхъуæнтæмæ ци цирæгътæ равардтонцæ, уонæй.

– Хъæма кæцæй æрбахастай? – рафарста Хъасболат биццеуи.

– Кадæр мæбæл æй зæронд зæппадзæй рахста, – дзуапп равардта Къец.

Хъасболат æнæ ести исдзоргæй æхе цæхгæрмæ фæззилдта биццеуи разæй, æ бæхбæл фæббадтæй æма фæтътъæбæртт ласта. Æ фæдбæл ниххæррæт кодтонцæ цирагъхæссæг бæхгинтæ.

Ханифæ æ кеми ку ‘рцудæй, уæд фæууидта зæппадз ке ниррохс æй, уой, æ алливарс ба дуйней адæм. Æ медбунати рабадтæй æма ракæсæ-бакæсæ кодта. Кæми æй æма ци бакодта уой, дзæбæх нæма æрлæдæрдтæй. Фал мæнæ фæкомкоммæ æй Хъасболатмæ, рафæсмардта е ’нсувæри æма еци усми æ зæрдæбæл æрбалæудтæнцæ, ци ‘рцудæй, етæ. Æ цæсгон æ къохтæй фехгæдта æма нидздзиназта.

– Æндæмæ æй радаветæ, уæлдæфмæ! – исдзурдта кадæр.

Æ къæхтæбæл æй ислæуун кодтонцæ, сæ дæлуагисти æй фæккодтонцæ, уотемæй æй рахудтонцæ.

Зæппадзæй ку рахизтæй, уæд Ханифæ рагъæуай кодта, Хангерийи мард кæми лæудтайдæ уордæмæ, æма си рауидта айдагъдæр тоги фæдтæ.

Хангерий разиндтæй зæппадзи рази, хъанæй лæудтæй.

– Ци ’рцудæй ами? – рафарста Хъасболат æ хуæри.

Кизгæ æ цæсгон æ дууæ армитъæпæнемæй рамбарзта æма бабæй никкудтæй.

– Мæ хуæрæ, зæгъæ, ами ци ’рцудæй? Ка ‘й рамардта? – бафарста бабæй Хъасболат. – Ме ’мбали тог райсун мæнмæ æнгъæлмæ кæсуй, е ди иронх ма уæд.

Ханифæ еци дзурдтæ ку райгъуста, уæд æ кæунæй фæгъгъос æй æма е ’нсувæрмæ æдзинæг никкастæй.

– Хъасболат! – федар гъæлæсæй райдæдта дзорун кизгæ. – Æ тог дæуæн есгæ ‘й. Æруагæс ми кæнуй, дæ ардбахуæрд ке исæнхæст кæндзæнæ æма де ’мбали тог ке райсдзæнæ. Æруагæс ми кæнуй, цæрæнбонти мæнгардæй фæццæрун дæ сæрмæ ке не ’рхæсдзæнæ.

– Дуккаг хатт Хуцауи рази соми кæнун, кенæ ин æ тог райсдзæнæн, кенæ ба мæрдтæмæ бацæудзæнæн. Зæгъæ мин, ка ‘й рамардта? – æ дзубанди ин фескъудта Хъасболат.

– Æз æй рамардтон, – загъта Ханифæ. – Цæвæ мæ! Дæ дзурд исæнхæст кæнæ. Æхсгæ!

– Цæй фæдбæл æй рамардтай? – бафарста Хъасболат.

– Е мæхе гъуддаг æй… Æхсгæ…

– Зæгъæ, цæй туххæй?

Ханифæ нигъгъос æй.

– Бафхуардта мæ… Гъæуама мæ фæхходуйнаг кодтайдæ…

Еци рæстæг райгъустæй Хангерийи нæтун.

– Æгас ма ‘й, æгас ма ‘й, – райгъустæй адæми ‘хсæнæй.

– Æ уод есуй, – загъта, Хангериймæ ка ниггубур кодта æхе, е.

– Игъосис? Æ уод есуй, – исдзурдта бабæй Ханифæ е ’нсувæрмæ. – Ду гъæуама мæн рамарай, гъæуама мæ рамарай… Фехсæ мæ!

Хъасболат æ галеу къох е ’хсаргардбæл æруагъта сæргубурæй æма сабур лæудтæй.

Иннæ адæм дæр æнæдзоргæй лæудтæнцæ.

Айдагъдæр гъостæбæл рауайидæ думги рæуæг сæбар-субур.

Æрæгиау Хъасболат æ сæрбæл исхуæстæй. Кизгæ дæр ниффæлуорс æй, уотемæй сабур лæудтæй.

– Ханифæ! – лæмбунæгæй райдæдта дзорун Хъасболат. – Ард ке хæццæ бахуардтон, мæ еци æнсувæри мин ду нæ рамардтай. Æ нæрæмон тог дæумæ, мæ хуæрæмæ ку рафунхтæй, еци усмæй фæстæмæ ме ’мбалæй мæ къохтæ бахснадтон…

Хангерий æ къохтæ зæнхæмæ фæббуцæу кæнгæй, æхе раргъувта:

– Мæлун, – кæдзос гъæлæсæй загъта Хангерий. – Ханифæ!.. Боз ди дæн. Арфæ дин кæнун, ке мæ рамардтай, уой туххæй. Ниххатир мин кæнæ, Ханифæ! Ниххатир мин кæнæ ду дæр, Хъасболат!.. Уæхæн сирд разиндзæнæн… уой мæхуæдæг дæр нæ зудтон…

Ханифæ æ дæлуагистæбæл ин ка хуæстæй, уони райеуварс кодта æма æ размæ æ уæргутæбæл æрбадтæй.

– Уæ, мæгур Хангерий, – рæвдаугæ гъæлæсæй загъта кизгæ, æ дууæ къохемæй ин æ къох исиста æма ин æ цæститæмæ никкастæй. – Нур бабæй нæуæгæй ду ме ’нсувæр дæ. Зонун æй, дæхебæл фæххуæцун дæ бон нæ бацæй… Нæлгоймаг дæ… Нур ду нæбал дæ… Нæбал дæ, нæбал дæ… Ду дæ фиццагидæр Хангерий … мæ хъазар, мæ бæгъатæр æнсувæр.

– Арфæ дин кæнун, арфæ… сабур гъæлæсиуагæй ма исдзурдта Хангерий. – Ду рамардтай, мæ бауæри ка бацудæй, еци сирди. Берæгъ уни бæсти… мæ еу бони цард дæр нæ гъæуй…

Карз ниннæтгæй, уæлгоммæ рахаудтæй. Æ уод исесуни размæ ма еу æзмæлд фæккодта.

ТУЙГЪАНТИ Батæрбег

ФÆСДЗУРД

РАЗМÆСГАРÆГИ ХУЗÆН АДТÆЙ…

Туйгъанти Батæрбеги радзурд «Ханифæ» ке мухур кæнæн, уомæ гæсгæ ма уой дæр зæгъун гъæуй, æма нæ номдзуд финсæги аци уадзимис зингæ цæстиварди æй литературон æртасгутæмæ. Зæгъæн, филологон наукити доктор, финсæг Хугати Ирлан ибæл ниффинста сæрмагонд æртасæн куст «Фудгæндæ æма фудæндедзæн» – уадзимиси сюжети туххæй. Æма абони еци уацæй мухур кæнæн хецæн хатдзæгтæ.

Туйгъанти Батæрбег ке ниффинста, уонæй радзурд «Ханифæ» бундорон æгъдауæй хецæн кæнуй. Кæд иннæ радзурдти æвдист цæунцæ хуæнхон царди социалон æма  кæдзос уоди фарстатæ, уæд аци радзурд æй еугурæйдæр психологон. Кæд иннæ радзурдтæ, ци си æвдист цæуй, уомæ гæсгæ æнцæ реалистон, æвдист си цæуй мæгур фæллойнæгæнæг адæймаг, уæд ами ба еци сау милазон хуарæнтæй хузæгонд цæуй циуавæрдæр  астæуккаг æносон зæппадзæ – адæм сæ содзгæ æхседæрфти хæццæ кумæ балæгæрдунцæ. Ами алцидæр æвдист цæуй романтикон хуарæнти фæрци. Иннæ радзурдти сæйраг архайгутæбæл ци цæуй, е сæбæл цæуй, талингæ дуйней ке цæрунцæ, уой фудæй. Уонæй хецæн кæнуй Хангери – радзурд «Ханифæ»-йи сæйраг хъайтар. Æ кæнгæ æнсувæри хуæри хæццæ еци зæппадзæмæ бафтуйгæй, уомæн æ уоди сау тухтæбæл æ бон нæбал цудæй. Гъæуама фæхходуйнаг кодтайдæ Ханифи. Æма Ханифæ, æндæр гæнæн ин ку нæбал адтæй, уæд Хангерийи æхе хъæмайæй барæхуста. Ами автори бон бацæй, уæди литератури ци  нæма адтæй, уæхæн нæуæг гъуддаг бакæнун. Сауæнгæ ма хабар æхуæдæг дæр типикон нæ адтæй. Нæ зæрдæбæл æрлæуун кæнæн, Къоста æ «Особа»-йи куд финсуй, уотемæй, силгоймагбæл тухæй ниххуæцуни гъуддагæн мах адæмæн се ’гъдæутти æ кой дæр нæййес. Уомæн æма еци гъуддаг уотæ карз адтæй, æма ’й кæнгæ дæр неке кодта.

Æма ма ’й никкидæр еума хатт зæгъæн: XIX æма XX æности нæ литератури, уæдта еугур хуæнхаг адæмти литературити дæр Туйгъанти Батæрбеги радзурди хузæн арф психологон радзурдтæ нæййес. Уомæ гæсгæ аци уадзимис нæ бон æй физиологон очерк рахонун дæр. Нæ номдзуд ахургонд Суменати Замирæ дæр хумæтæги нæ баханхæ кодта: «Радзурди ес, цæйбæрцæ гъæуй, уомæй фулдæр натуралистон рафинститæ…» Æма еци «цæйбæрцæ гъæуй, уомæй фулдæр натуралистон рафинститæ» нæ зинниуонцæ, радзурд е ’мдогон радзурдти хузæн ку уайдæ, уæд.

Туйгъани-фурт цудæй æ доги разæй, адтæй разæсгарæги хузæн, æма разæй цæуæгмæ ба аллихузи цæстингастæ фæууй.