Фараст æма æхсæзинсæй анзей размæ æрцудæй уæди рæстæгути алæмæти, фал абони нæ дзиллæй ка феронх æй, уæхæн нисанеуæггин цау. Уæд нæ адæми  искурдиадæгиндæр кафгутæй, заргутæй æма бæхбæлбадгутæй ци фиццаг исфæлдистадон къуар арæзт æрцудæй, е 1897 анзи мартъий кæрони æ аййевадæ ’вдесæн балций ранæхстæр æй Нигулæн Европæмæ.

Аци ахсгиаг æма зæрдæбæл æнæмæнгæ бадаруйнаг цауи фæдбæл æрмæгутæ фæззиндтæй æ рæстæги дзиллон хабархæссæг фæрæзнити, уонæй еу – нæ Фидибæсти Гæрзефтонг Тухти ветеран, отставки болкъон, æхсæнадон архайæг дзенети бадæг Хæутати Къостай финст уац. Æма ’й абони мах дæр мухур кæнæн.

ГЪÆУ СÆУМИЦЪÆХÆЙ БАЗГУЛИ ÆЙ ИУАЗÆГ ДЗИЛЛИТÆЙ…

Еци ансамбльбæл сæрмагонд ном нæ адтæй, фал æй адæм абони дæр ма хонунцæ «Париждзаутæ». Уони фæрци Европæ фиццаг хатт базонгæ ’й цæгаткавказаг адæмти аййевади хæццæ. Ансамбль адтæй нæ адæми аййевадæ фиццаг хатт «Æз дæн æма уодзæнæн!..», зæгъгæ, ке фæрци нигъгъæр кодта, е. Дузæрдуггаг нæй, æ равзурд уæди дзамани хъæбæр устур цау ке адтæй нæ национ культури историй, е.

Куд равзурдæй æви цæхуæн адтæй еци дессаги ансамбль, уой абони фæлтæртæй беретæ, гъулæггагæн, нæ зонунцæ. Уой хинцгæй мæ цубур уадзимиси æнæ зæгъæн нæййес, «Париждзаутæ» ка адтæнцæ, куд æма кæми фескъуæлхтæнцæ, уой туххæй.

Рагæй-æрæгæмæ дæр Иристон гъæздуг адтæй æма нерæнгæ дæр ма æй искурдиадæгин адæмæй. Уой фæрци нæ аййевадæ æма, еумæ райсгæй, нæ культурæ абони дæр æй хуарз æмвæзади. Раги дзамани фæсарæнтæй æрбафтуйæг адæймаги устур деси æфтудта нæ адæми зæрдæскъæфæг, хуæдбундор æма арф медесгун аййевадæ. Еу уæхæн цæмæдестæгæнæг адæймаги хъæппæресæй 1897 анзи арæзт æрцудæй ансамбль «Париждзаутæ».

Архивон æрмæгутæ æма ансамбли архайгутæ куд дзурдтонцæ, уотемæй ке хъæппæресæй арæзт æрцудæй, е адтæй, аййевади рæсугъддзийнадæ хуарз ка зудта, уæхæн немуцаг гъæздуг лæг фон Геринг. 1880-аг æнзти е цæйбæрцæдæр рæстæг фæцæй Иристони æма базонгæ ’й нæ адæми аййевади хæццæ. Фæууидта нæ адæмон кæфтитæ, бæхтæбæлгъæзтити лæгдзийнæдтæ æма сæ æ зæрдæмæ хъæбæр хæстæг райста. Уой фæдбæл исфæндæ кодта еци агъазиау аййевадæ Европи цæргутæн равдесун. Еци вазуггин гъуддаг исаразун еу адæймагæн адтæй æгæр уæззау, æма Геринг нæ  интеллигенций æхсæн иссирдта еузæрдиуон, æргъудигун æма арæхстгин æмбал. Е адтæй Хетæгкати Къостай лимæн, æрæдойнаг ротмистр (фæстæдæр болкъон) Гайттати Налухъ (Николай).

Геринг æма Налухъ 1896 анзи фæззилдæнцæ Иристони гъæутæбæл искурдиæдтæ агорæг. Сæ нисанмæ гæсгæ сæ равзарун гъудæй 50-60 адæймаги, фал Европæмæ рарветуни аккаг ка адтæй, етæ иссæнцæ цалдæр сæди. Æма уæд 1897 анзи мартъий райдæдта ансамбльмæ æвзурстити дуккаг тур. Конкурс æма репетици кæнуни бунатæн æвзурст æрцудæй Иристони устурдæр гъæутæй еу – Гъæдгæрон. Уомæн æма æ тæккæ астæу адтæй устур (цуппар дæсæтини) лигъз фæзæ. Ардæмæ еристи архайунмæ æма сæ фæууинунмæ алли гъæутæй æма станицитæй æрæмбурд æнцæ берæ адæм. 1897 анзи газет «Терские ведомости» финста: «Пожелавших ехать в Париж оказалось несметное количество…» Æма ма никкидæр: «С самого утра село пришло в движение: съехалась масса народа мужчин и женщин в дорогих национальных костюмах…»

АЛКÆМИДÆР СÆБÆЛ ÆМБАЛДÆНЦÆ ДЕСТÆГÆНГÆЙ, ÆХЦÆУÆНÆЙ, АРФИАГÆЙ…

Æвзурстити дуккаг тур куд цудæй, уой туххæй конкурси архайгутæ Къацити Верæ æма Хæутати Бабæгиз уотæ имистонцæ:

– Гъæдгæрони Нарти Зилахари будур баскъуæлхтæй. Нихæси фæзæй (фæстæдæр æй рахудтонцæ Гъазти фæзæ) мæйи дæргъи игъустæнцæ: фæндурдзагъд, зар, къæрцгæнгути æзгули, цæфхæдти зæлланг æма ливори гæрæхтæ. Гъæуи алли хæдзари дæр адтæй иуазгутæ, æма син фидтæлти æгъдаумæ гæсгæ алли хæдзарæ дæр кодта кувд…

Мæнæ париждзаути кæстæртæй еу, Созæти Александр ба æндæр хузи загъта еци бæрæгбони туххæй:

– Нæ гъæу цума Олимпаг гъæзтити центр адтæй, уотæ мæ цæститæбæл уайунцæ нæ кизгутти ездон æзмæлд, биццеути гъæйтт-мардзæ кæфтитæ æма бæхтæбæл гъæзтити сæрзелæггун трюктæ. Æвæдзи, Цæгат-Кавкази уæхæн устур бæрæгбон фиццаг хатт æрцудæй арæзт…

Конкурси къамиси архайдтонцæ: Гайттати Налухъ, Ганиккоти Къоста  – афицер, Гæбути Алихан (Барис) – ахургæнæг, Черджиати Темболат – афицер æма фон Геринг æхуæдæг.

Къамиси иуонгти хатдзæгтæмæ гæсгæ ансамбльмæ æвзурст æрцудæнцæ адæм алли гъæутæй æма алли муггæгтæй. Дæлдæр мухур кæнæн муггæгти номхигъд æма сæ минæвæрттæ цал адтæнцæ, уой:

– Бегизтæй – 1, Гайттатæй – 7, Гæззатæй – 1, Гæбутæй – 1, Гугкатæй – 4, Гутъиатæй – 1, Дзтиатæй – 1, Дзускатæй – 1, Зæнгиатæй – 1, Зугъутатæй -1, Кучиатæй – 4, Хъæбæлотæй – 1, Мердентæй – 1, Мистулатæй – 3, Огъуатæй – 1, Хæдарцатæй – 1, Хъаратæй – 1, Хъулатæй – 2, Талханатæй – 1, Созатæй – 6, Хутъинатæй – 5, Черджиатæй – 5.

Ансамбли архайгутæ сæ карæмæ гæсгæ адтæнцæ: 12-16-анздзудтæ – 16 адæймаги, 17-30-анздзудтæ – 11, иннетæ еугурæйдæр адтæнцæ 31 анземæй 45 анзей уæнгæ. Ансамбли аййевадон разамонæгæй нисангонд æрцудæй Черджиати Темболат.

Ансамбль 1897 анзи мартъий фæстаг бон ранæхстæр æй æ балций Нигулæн Европæмæ. Куд цудæнцæ æцæгæлон бæстæмæ, ци уавæрти цардæнцæ, уонæбæл нæ дзубанди ниддæргъвæтийнæ уодзæнæй æма сæбæл нæ дзордзинан. Абони нæ дзубанди цæудзæнæй, париждзаутæ нæ национ адæми аййевадæ æма нæ адæми ездондзийнадæ фæсарæйнæгтæн ци хузи æвдистонцæ æма син етæ ба ци аргъ искодтонцæ, уобæл.

Бæлццæнттæ сæ фиццаг концерт лæвардтонцæ Парижи, фал еци цауи туххæй ецирдигон дзиллæн парахаттæй хабаргонд, æвæдзи, не ’рцудæй, æма сæмæ уоййасæбæл берæ кæсгутæ не ’рбацудæй. Фал уой фæсте ци концерттæ цудæй, уонæмæ, париждзау – Датрити Хансиат куд имиста, уотемæй «адæм гулф кодтонцæ, уой бæрцæ адтæнцæ, æма сæ зæнхæ куд уорæдта».

Парижи фæсте концерттæ цудæнцæ Берлини, Лейпциги, Гамбурги, Дрездени, Коппенгагени, Кенигсберги æма ма Франций дууæ минкъий сахареми. Алли сахари дæр артисттæбæл æмбалдæнцæ устур цийни хæццæ, се ’рцудмæ син цæттæ кодтонцæ гъазти фæзæ, гъæуайгæнгутæ, фусунуат æма бæхдæнттæ.

Бæлццæнттæ анзи ’рдæгæй фулдæр фæцæнцæ фæсарæнти, равардтонцæ сæдемæй фулдæр концерттæ. Фæстæмæ Иристонмæ исæздахтæнцæ æрæгвæззæги.

Фæсмойнаг æй париждзаути архайдæн нин рæстæги дæргъæ фагæ æвдесæндар æрмæг ке нæ ниууагъта, е.

Бæлццæнттæ сæхуæдтæ куд дзурдтонцæ, уотемæй сæ балци рауадæй æнтæстгин. Концертмæ кæсæг адæм алли номербæл дæр æмбалдæнцæ зæрдæхцæуæнæй, тухгин æрдзæфæй æма аразийæй. Мæнæ цалдæр тæлмæней хæццæ исæздахтæй еци аййевадон балцийæй Созæти Александр:

– Цалинмæ ни еске æ номер æнхæст кæнидæ, уæдмæ концертмæ кæсгутæ æзмæлгæ дæр нæ кодтонцæ, æдзинæг кастæнцæ. Фал куддæр кафт, кенæ бахтæбæлгъазт фæууидæ, уæд сæ цума уадæ исæзгули кæнидæ, уотæ базмæлиуонцæ, сæ цийнæ æма æрдзæфæн кæрон нæбал уидæ. Концерти фæсте ба нин æрдзæф кодтонцæ лæугæй, сауæнгæ сæ сæ хæдзæрттæмæ рандæунмæ сæ къæхтæ нæбал хастонцæ, нæ алливарс æртумбул уиуонцæ.

Нæ куст ци сахари фæууианæ, уой хецауади минæвар æрцæуидæ нæ фæстаг концертмæ æма нин арфитæ æма лæвæрттæ искæнидæ. Лæвæрттæн сæ фулдæр адтæнцæ авгæ æма хъазар æзгъæрæй, кенæ уонæй аййевдæр дзаумæуттæ (цæнгдарæнтæ, фæрдгутæ, æхситæ, рæнттæ).

Фæсарæйнæгти зæрдæмæ хъæбæр цудæнцæ «Симд», «Лæгти кафт» æма «Чепена». Чепена ку зариуонцæ, уæд ин æ базарди дзурдтæ æмдзæгъдгæнгæй фæлхат кодтонцæ. Сувæллæнттæ ку кафиуонцæ, уæд син адæм исистиуонцæ æма син лæугæй æрдзæф кодтонцæ.

ХУÆРЗГÆНÆГИ ХУАРЗÆН УÆДДÆР АККАГ АРГЪ КÆНУНГЪОН КУД НÆ АН…

Бæхтæбæлгъазгути архайди туххæй ба мæнæ куд имиста Бегизати Амурхан:

– Æвæдзи, Хуцау бæх исфæлдиста нæ адæмæн, цæмæй ибæл æрдхуæрæни гъазт кæнонцæ изæдти æхцæуæнадæн. Нæ бæхбæлгъазгутæ сæ номертæ æвдист ку фæууиуонцæ, уæд сæбæл æрæмбурд уиуонцæ æма, цума уæларвæй æрвист адтæнцæ, уотæ сæмæ кастæнцæ. Еуæй-еуетæ дузæрдуг кодтонцæ Гутиати Батраз бæхбæл бадгæй уæлдæфмæ исгæлст карки айкæ æнæ расæтгæй куд ахæста, уобæл. Беретæй не ’руагæс кæнидæ ансамбльмæ хинттæгæнæг кенæ дуагæнæг нæййес, е. Куд уинæн, уотемæй «Париждзаути» балци иссæй тæккæ ахедгæдæр цау нæ адæми культури советон доги размæ, ансамбль æхуæдæг ба – Иристони фиццаг музыкалон-хореографион коллектив. Фал, гъулæггагæн, уæди дзамани ансамбли архайд Терки облæсти хабархæссæг фæрæзнитæ æмбæлгæ хузи нæ равдистонцæ.

– К сожалению, и в советское время это феноменальное событие до конца не исследовано и не оценено по достоинству, – уотæ евгъуд æноси дууинсæйæймаг æнзти профессор Гагкайти Хъазан финста Гутнати Хъанæмæтмæ.

Париждзаути дессаги балцийæн аккаг аргъ ка искодта, етæ адтæнцæ айдагъдæр дууæ дзенети бадуйнаг адæймаги – зундгонд аййевадæртасæг, дирижер Виктор Долидзе æма адæми уарзон далафæндурæйдзæгъдæг Хъалæгати Иналухъ сæ бацæттæгонд аййев «Париждзаути зар»-æй.

Уæхæн адтæй Иристони сæрæн фæсевæди дессаги балци Нигулæн Европæмæ.