Адтæй, гъулæггагæн, уæхæн рæстæгутæ дæр, æма дæсгай æнзти дæргъи мадтæлон æвзагæн уотид æ кой кæнун дæр нæ уагътонцæ. Еске æ фарс ку радзоридæ, уæд æй уайтæккæдæр «буржуазон националисти» номи хæццæ, куд фæззæгъунцæ, куйти хуæруйнаг бакæниуонцæ.

Нæ хецауеуæггæнгутæй  æма интеллигенцийæй беретæ уомæ бæлдтæнцæ, цæмæй нæ бæсти еугур адæмтæ дæр еу æвзагбæл дзорун байдæдтайуонцæ, гъома, уотемæй коммунизм тагъддæр арæзт æрцæудзæнæй. Е си кенæ æцæгæйдæр æруагæс кодта, кенæ ба, еци миуæ рæдуд ке ’й, уой лæдæрдтæнцæ, фал коммæгæсæй амменæгæнæг иссæнцæ уæлдæрбадгути унаффитæ. Ци си рауадæй, е ба фæстæдæр рабæрæг æй – еумæйаг æвзаг тухмиуæй ке аразтонцæ, е ба æрхаста берæ зиантæ адæмти культурон райрæзтæн. Уæлдай зиндæр уавæрти бахаудтæнцæ бæрцæй минкъийдæр адæмтæ æма сæ культурæ.

Дууинæймаг æнзти райдайæни еци незихатт рахæлеу æй Иристони дæр. Æцæг ами нисан райдайæни хумæтæгдæр адтæй: ирон æвзаги бундорбæл еумæйаг литературон æвзаг исаразун: ирæ, дигорæ æма къударæн еумæйаг литературон æвзаг исаразун. Уой фæдбæл берæ дзубандитæ цудæй периодикон мухури æма æхсæнадон æмбурдти дæр. Ирон интеллигенцийæй еуетæ цæхгæрмæ ниввардтонцæ фарста, цæмæй дигорон æвзаг бустæгидæр æхгæд æрцудайдæ, пайдагонд мабал цудайдæ  мухури æма скъолати. Гъулæггагæн, еци адæмти фарс ниллæудтæнцæ зундгонд адæймæгутæ дæр. Зæгъæн, литературон критик Тибилти Александр æма финсæг  Коцойти Арсен дæр. Арсен 1927 анзи ниммухур кодта газеттæ  «Рæстдзинад» æма «Хурзæрин»-и дууæ уаци, кæцитими финста, зæгъгæ, газеттæ, журналтæ æма киунугутæ уадзун гъæуй айдагъдæр иронау, скъолати дæр дигорон сабийтæ гъæуама ахур кæнонцæ айдагъ ецирдигонау сауæнгæ фиццаг къласæй («Рæстдзинад», 1927 анз, 30 июль; «Хурзæрин», 1927 анз, 27 номер). Уой æмцъух финста Тибили-фурт дæр: «… в споре за первородство дигорскому языку придется уступить свое право младшему собрату, иронскому наречию, конечно, не за чечевичную похлебку, а во имя большой идеи единого осетинского литературного языка…»

ÆВЗÆГТÆ ÆРХÆСТÆГ УОДЗÆНÆНЦÆ ÆМСÆР-ÆМБАРÆ КУ УОНЦÆ, УÆД…

Адтæй ма никкидæр уотитæ дзоргутæ, фал сæ нихмæ карзæй ниллæудтæнцæ, дигорон адæми цард æма æвзаг хуарз ка зудта, уæхæн рæстзæрдæ зундгонд адæймæгутæ. Уонæй адтæнцæ – адæмон ахургæнæг-рохситауæг Бердити Дудар æма финсæг, искурдиадæгин ахургонд, историон наукити доктор, профессор Кокити Геуæрги. Етæ  лæмбунæг исбæлвурд кодтонцæ ирон æма дигорон æвзæгти хецæндзийнæдтæ æма уомæ гæсгæ нимадтонцæ, цæйбæрцæбæл æнæраст æй, дигори адæм æнæ киунугæ, æнæ газет ке байзайдзæнæнцæ, е, уæдта дигорон сувæллæнтти бон ба иронау нæ исуодзæнæй гъæугæ хузи æнтæстгинæй ахур кæнун, зæгъгæ. Еци гъуддаг ба нимадтонцæ хæрандзийнадæбæл. Дудар æ еу уаци финста: «Ирон адæм ка хуннуй, етæ къуар æвзагей æздæхтæбæл дзорунцæ æма еуæй-еуетæмæ гæсгæ уони исеу кæнун æнгъезуй ирон æвзаги фæлхæнбæл. Æнгъезгæ, гъай-гъай дæр кæнуй, æнгъезæнæн дæр кæрон ес, ирон фæлхæнмæ рахатун æгириддæр зин нæй Ирæ, Къудар æма Туалтæн, фал Дигорæ ци ’рдæмæ хатдзæнæй, дæ ирон æвзаги фæлхæн дин æгириддæр ку нæ зона, уæд? Ке бон æй лæгдухæй еугур адæми æвзаг къахи буни фæккæнун? Ке бон æй къариндаси еу ханхæй еугур адæми æвзаг æрæвгæрдун?..»

Дудар æма Геуæрги хуарз гъуддагбæл нимадтонцæ оссаг адæмæн, гъома, Ирæ, Дигорæ æма Къударæн еу литературон æвзаг исаразун, фал æй тухбегарайæй ке аразтонцæ, уой нихмæ адтæй сæ дзубандий сæр. Геуæрги финста: «Рагæйдæр мах дигорон адæмæй уотæ неке загъта æма нæ ирон адæми хæццæ еумæйаг литературон æвзаг нæ фæндуй, зæгъгæ. Мах уотæ зæгъæн, æма еумæйаг литературон æвзагæн, æвзаги хатæнтæ еумæ исæмæнтъери кæнæ, уотемæй искæнæн нæййес, фал æвзаги диалектти цард æхуæдæг гъуддаг байамондзæнæй…»

Аци гъуди раст æй социалон-политикон æма наукон æгъдауæй дæр. Æвзæгтæ, диалекттæ ирæзунцæ сæхе медзакъонтæмæ гæсгæ, мæнæ æрдзи фæззиндтити хузæн. Уонæн базонæн ес, æма си фæппайда кæнун æнгъезуй, фал сæ декретти фæрци раййевæн нæййес, зумæг сæрдæй куд нæййес раййевæн, уотæ. Æцæг æвзæгтæ уæд æрхæстæг уодзæнæнцæ кæрæдземæ, уæд си исуодзæнæй еу литературон æвзаг исаразæн, æма æмсæр, æмбарæй ку ирæзонцæ еумæ.

Уæхæн хатдзæгмæ æрцудæнцæ уæди рæстæги æвзагзонунади еугур дуйнетæбæл игъустгонд устурдæр ахургæндтæ, профессортæ Николай Яковлев, Алексей Башкиров, Всеволод Миллер, Владимир Гордлевский æма æндæртæ сæ еумæйаг æмбурди Мæскуй. Уæхæн унаффæ рахастонцæ нæхе ахургæндтæ дæр, Цхинвали син ци еумæйаг æмбурд адтæй, уоми. Ахургæндти фæндæ æма дигорон интеллигенций курдиадæмæ гæсгæ Советон хецауадæ, номхундæй ба М.И. Калинин рауагъта уæхæн бардзурд, цæмæй республикон газет «Рæстдзинад»-и, уæдта журнал «Мах дуг»-и мухургонд цудайдæ æрмæг ирон æма дигорон æвзæгтæбæл еумæ, уæдта скъолати дæр сувæллæнттæ ахур кæнонцæ райдайæн кълæсти сæхе мадтæлон æвзагбæл.

Цæгат Иристони обкоми бюро дæр 1934 анзи ци унаффæ рахаста, уоми амунд цудæй, зæгъгæ, цалинмæ дигорон адæмæн сæ дзæвгарæ фулдæр хай базона еумæйаг литературон æвзаг, уæдмæ газет «Рæстдзинад»-и мухургонд цæуонцæ æрмæгутæ, рауагъдади ба уагъд цæуæнтæ киунугутæ дигорон æма ирон æвзæгтæбæл, дигорон гъæути скъолати дæр сабийтæ райдайæн кълæсти ахур кæнонцæ дигорон æвзагбæл. Уой уæлæнхасæн ба ма ирон скъолати дæр амунд цæуонцæ, ирон æвзаги ка нæййес, уæхæн дигорон терминтæ. Гъуддагон гæгъæдитæ дæр Дигори районти арæзт цæуонцæ дигоронау, нисангонд ма æрцудæнцæ æндæр мадзæлттæ.

ÆНÆБУНАТИ КЕУТÆ-МЕУТÆЙ ЕУМÆЙАГ ГЪУДДАГ РÆСТМÆ НÆ КÆНУЙ

Аци унаффæ мухургонд æрцудæй газет «Пролетарий Осетии» 1934 анзи 24 июли 163-306 номери. Фал фæстæдæр уой нецæмæ æрдардтонцæ еуæй-еу хецауеуæггæнгутæ æма æдзæстуарзон интеллигенттæ. Адтæй ма æндæр æмбурдтæ æма финститæ, арæзт æрцудæй мæнгæ экспедицитæ Дигори районтæмæ. Уотемæй, 1936 анзи 10-11 июли Иристони арæзт æрцудæй конференци  литературон æвзаги фæдбæл. Ами архайæг налатдзæфтæн бантæстæй уæхæн унаффæ рахæссун, цæмæй гъуддагон гæгъæдитæ арæзт цæуонцæ еумæйаг литературон æвзагбæл, дигорон терминтæбæл куст æхгæд æрцæуа, дигорон æвзагбæл ахургæнæн киунугутæ уагъд мабал цæуа, дигорон скъолати ба фиццаг къласæй фæстæмæ ахур кæнонцæ ирон æвзагбæл… Еци унаффæ дæр мухургонд æрцудæй газет «Пролетарий Осетии» 1936 анзи 14 июли, 158 номери.

Ке зæгъун æй гъæуй, дигори интеллигенци уобæл нæ исарази ’нцæ æма сæ номæй Бесати Тазе финстæг ниффинста газет «Правда»-мæ. Уордæгæй ба финстæг æрвист æрцудæй нæуæг алфавити Еугурцæдесон сæйраг Комитетмæ. Ами 1937 анзи 25 январи сæрмагонд къамиси æмбурди еуварсгонд æрцудæнцæ Иристони конференций Унаффитæ. Æнгъæлæн адтæй, уобæл гъуддаг ниллух уодзæнæй, зæгъгæ. Фал сæ фудзæрдæй туффуттитæгæнгутæ æма дигорон æвзаги исæфтмæ бæлгутæ нæ банцадæнцæ. Æцæг, сæ айрхайд фендæрхузон кодтонцæ. Тæккæ фиццагидæр багъавтонцæ дигорон финсгутæн сæ ахсгиагдæртæ Малити Геуæрги æма Къосирати Сæрмæтмæ.  Æма син бантæстæй сæ мæнгарддзийнадæ – аци дууæ алæмæти искурдиадæгин æма рæстзæрдæ адæймаги ахæст æрцудæнцæ. Геуæргий мæнгæ даутæй фудгин кодтонцæ, колхозти арæзтади нихмæ дзоруй, зæгъгæ, Сæрмæт ба, дан, советон цардарæзти нихмæ тохгæнгути хæццæ баст æй. Æцæгæй ба Геуæрги айдагъ устур финсæг нæ, фал ма адтæй Октябри революций æма уой фæсте Советон цардарæзти рæстæгути устур æхсæнадон косæг, зундгонд парти «Кермен»-и агъазиаудæр разамонгутæй еу. Иристони культури ирæзтбæл зæрдтагондæр архайгутæй адтæй Сæрмæт дæр.

Уой фæсте иннæ дигорон финсгути ба тухмиуæй æздахтонцæ, цæмæй райдæдтайуонцæ иронау финсун. Æнæбари ирон æвзагбæл финсун райдæдтонцæ Гулути Андрей æма Бесати Тазе. Зæгъун гъæуй уой, æма Андрей уруссаг æма дигорон æвзæгтæбæл хуарз финста, уомæн æма сæ базудта, куд фæззæгъунцæ,  æ мади æхсири хæццæ –  райгурдæй станицæ Черноярскаяйи (нури Мæздæги райони) æма уоми дууæ æвзаги дæр æрвадеуæг кодтонцæ

Тазе дæр дигоронау ци æмдзæвгитæ æма радзурдтæ ниффинста, етæ аййевадон æгъдауæй тухгин адтæнцæ… Уой хæццæ ба зæгъун гъæуй уой дæр, æма дууемæй дæр иронау ци уадзимистæ ниффинстонцæ, етæ ба рауадæнцæ дзæвгарæ лæмæгъдæр. Нæ син бантæстæй сæ искурдиадæ æндæр æвзагбæл æнхæстæй раргом кæнун.

Хъæбæр кадавар уавæрти бахаудтæнцæ уони фæсте фæлтæртæй дигоронау ка финста, етæ дæр. Уомæн æвдесæнеуæг кæнуй, дæсгай æнзти дæргъи финсгути Цæдеси рæнгъитæмæ уонæй ке некебал бауагътонцæ, Тетцойти Тайморазæй уæлдай, е дæр. Уой дæр дзæвгарæ рæстæг нæ истонцæ, фал мæскуйаг финсгутæй кадæртæ æ фарс ку исдзурдтонцæ, уæд сæ нихмæ архайгутæн æндæр гæнæн нæбал адтæй. Уæддæр æй æхсæнадон-литературон кустмæ ба хæстæгдæр некæд æруагътонцæ æма рахау-бахау фæккодта, цалинмæ пенсимæ нæ рацудæй, уæдмæ.

Цума ци рамулдтонцæ еумæйаг литературон æвзаг тухмиуæй ка аразта, етæ? Сæ зианæй, сæ пайдайæй кæци фæффулдæр æй? Дзубанди дæр ибæл нæййес, ирон æма дигорон адæм кæрæдземæй райзолдæр æнцæ зæрдæй дæр æма æвзагæй дæр. Рагъуди кæнайтæ, цанæбæрæг æхцæуæн адтайдæ дигорæн, сæ исфæлдистадон фæсевæдæн син сæ мадтæлон æвзаги нæдтæ комкоммæ хайладæй æхгæд ке цудæнцæ, е?..

Дзæвгарæ фæббæрæгдæр æнцæ æвзæгти хецæндзийнæдтæ дæр. Нуртæккæ ирон æвзаги ка нæййес, уæхæн дзурдти бæрцæ дигорон æвзаги исхъæрттæй фондз миней уæнгæ (раздæр сæ ахургæндтæ нимадтонцæ сæдæгæйттæй). Уой уæлæнхасæн ба ма нæ еумæйаг оссаг литературæ дæр дзæвгарæ фæммæгурдæр æй, дигорон фæлхæнæй ибæл, гæнæн куд адтæй, уотæ ке нæбал æфтудæй, уомæ гæсгæ.

МАДТÆЛОН ÆВЗАГИ ФÆРЦИ САБИЙИ ЗУНДИ РАЙРÆЗТ ÆНТÆСТГИНДÆР ÆЙ

Рагацау æй æнгъæлун, уотæ дзоргутæ ке фæууодзæнæй, нурма рагон хабæрттæ цæмæн кæнуй, дигорон литературон æрмæг мухургонд ку цæуй «Рæстдзинад»-и æма «Мах дуг»-и дæр, зæгъгæ. Фал гъуддаг уой медæгæ ’й, æма нур дæр ма еци фарстамæ раздæри хузæн цæстингас даргутæ ке ес. Уæдта дигорон æвзагбæл финст æрмæгутæ мухур дæр кæнунцæ хъæбæр æстæн, æстонг лæгæн мамæлай къæбæр дæттæгау. Уавæр берæ хуæздæр нæй рауагъдадæ «Ир»-и дæр.

Мухур кæнунæн бартæ ес, фал фадуæттæ исаразунбæл ба нерæнгæ некема байархайдта. Еунæг редакций дæр нæма ес, дигорон æвзаг хуарз ка зонуй æма ка финсуй, уæхæн косæг. Уой фæдбæл цаутæн сæ еугурей ка банимайдзæнæй, уæдта гъæугæ дæр кæми кæнунцæ, фал си  цалдæремæн æнæ зæгъæн нæййес, цæмæй лæдæрд уа, куд гурумухъ тухмиуæй лухгонд цудæй еци фарста дæр, уой туххæй.

Фæндзайæймаг æнзти дуккаг æмбеси дигорон æвзагбæл ка финста, уонæй цалдæремæй курдиадæ ниффинстан СЦКП-ий Централон Комитетмæ, цæмæй нин фадуат лæвæрд æрцудайдæ дигорон æвзагбæл финст æрмæгутæ мухури фæрæзнити мухур кæнун дæр æма скъолати дигорон сувæллæнтти сæ мадтæлон æвзагбæл ахур кæнунæн дæр. Финстæг æрвист æрцудæй фæстæмæ нæхе обкоммæ. Раст еци рæстæгути ба цудæнцæ районти партион конференцитæ. Районти хецæуттæн ихæсгонд æрцудæй, цæмæй унаффæ рахастайуонцæ аци фарстай фæдбæл дæр, комкоммæ загътайуонцæ фæндæ дигорон æвзаги нихмæ. Уæлдæр хецауадæ ци зæгъа, æма сæ дæлбареуæгтæ ци нæ бакæндзæнæнцæ?.. Лухгонд æрцудæй, дигорон æвзаг некæми гъæуй, зæгъгæ. Курдиади æ къох кадæр байвардта, етæ ба карзæй-карздæрæй æфхуæрд æрцудæнцæ.

Дуккаг цау дæр уомæ хæстæг æрцудæй. Еци фарстай фæдбæл цæмæдæр гæсгæ хецауадæ нæхе наукон-æртасæн институти хæлæфæй райаразта æмбурд. Дигоронау ка финста, уæдта дигорон скъолати ка куста, уонæй си еунæгей дæр не ’рбахудтонцæ. Æз дæр æмбурдмæ бахаудтæн æнæнгъæлти, еци рæстæг уоми ке фæдтæн, уомæ гæсгæ. Æмбурдæн разамунддæттæг адтæй  уæди рæстæги обкоми мухури хайади сæргълæууæг Дзасохти Таймораз. Дигорон æвзаги нихмæ хъæбæр карзæй ниллæудтæнцæ Козурти Тамарæ æма Цагъати Настя – æвзæгтæбæл наукон æгъдауæй косгутæ. Мæнæ сæ сæйрагдæр гъуди: «Мах дигорон диалект гъæуй айдагъдæр, цæмæй зонæн нæ еумæйаг ирон æвзаги истори. Еци куст кæнунæн ба нури уæнгæ фагæ мухургонд æрцудæй дигоронау æма нæ фулдæр нæбал гъæуй. Гъæутæмæ дæр экспедицитæ исаразтан æма исбæлвурд кодтан, дигорон æвзаг ке некæми гъæуй, уой…»

Кæд мин дзурди барæ зинтæй лæвардтонцæ, уæддæр цалдæр хатти радзурдтон, фал, куд фæззæгъунцæ, «мæ дзубандитæ дон æ бунмæ фæлласта».

Хъæбæр зин, æвдузт уавæрти бахаудтæнцæ дигорон æвзаг, дигорон финсгутæ æма дигорон ахурдзау сувæллæнттæ 60-70-аг æнзти дæр. Дæсгай æнзти дæргъи, сауæнгæ æрæги уæнгæ дæр ма кæд, поэтикон уадзимистæй цидæртæ фæззиннидæ мухури, уæд прозæ æма драматургийæн ба сæ кой искæнун дæр нæбал уагътонцæ. Æхсайæймаг æнзти рæстæгмæ æхгæд æрцудæнцæ районти газеттæ «Социалистон Дигорæ» æма «Сурх-Дигорæ». Скъолатæй дæр бустæгидæр тард æрцудæй дигорон дзурд…

ЗÆРДÆБÆЛ ДАРУЙНАГ ÆЙ, АДÆМ СЕ ’ВЗАГÆЙ АДÆМ ÆНЦÆ!..

Уæддæр нæ бакумдта мæлун дигорон æвзаг. Гъæддзагъди бунати нæуæг талатæ куд райрæзунцæ, уотæ фæззиндтæй нæуæг финсæг фæсевæд. Æвдайæймаг æнзти дуккаг æмбеси етæ сæхецæн исаразтонцæ литературон еугонд «Ирæф» æма се ’вæрæни хай хæссунцæ не ’взаг, нæ литературæ æма культурæ фæгъгъæздугдæр кæнунмæ, архайунцæ, цæмæй скъолати дæр сувæллæнттæ райдайæн кълæсти ахур кæнун райдайуонцæ сæ мадтæлон æвзагбæл, æхцул ибæл уонцæ.

Цæмæн гъæуй, цума, скъолати ба сувæллæнтти мадтæлон æвзаг?.. Еци фарстамæ се ’ргом æздахтонцæ революций агъоммæ дæр Уæрæсей аллихузон адæмти устурдæр ахургæндтæ æма ахургæнгутæ. Зæгъæн, Гурдзистони – Яков Гогебашвили, Чуваший – Николай Яковлев, Иристони – Уруймæгти Харитон æма берæ æндæртæ. Етæ сæрмагондæй куд исбæлвурд кодтонцæ, уомæ гæсгæ сæ мадтæлон æвзагбæл ци  сувæллæнттæ райдайунцæ ахур кæнун, уони зунди райрæзт фæууй дзæвгарæ хуæздæр, сæ гъудикæнундзийнадæ æма  лæдæрундзийнадæ дæр фæуунцæ тухгиндæр, сæ зонундзийнæдтæ, сæ дзурдарæхстдзийнæдтæ дæр фæуунцæ дзæвгарæ фулдæр, æндæр æвзагбæл ахур кæнун ка райдайуй, еци сувæллæнттæй.

Æнæмæнгæ, уомæй раст адтæнцæ нæ рагон æцæг адæмон ахургæнгутæ. Æма куд нæ!.. Сувæллон фиццагидæр æ мадтæлон æвзаги фæрци базонгæ уй æ фалдзос царди фæззиндтитæ æма адæми хæццæ. Гъæуама æ идарддæри ахур дæр баст уа еци фæлтæрддзийнади хæццæ, кенæ ба къулумпигонд æрцæуй æ зунди ирæзт, æ гъудикæнундзийнадæ æма дзурдарæхстдзийнадæ. Æ кари хецæндзийнæдтæмæ гæсгæ æ зунди хъауритæ еугурæй дæр харзгонд цæунцæ æндæр æвзагæй нæуæг дзурдтæ багъуди кæнунбæл, расагъæс кæнунмæ ба ин рæстæг нæбал фæууй. Уой уæлæнхасæн ба ма æ зæрдæ  фæцъцъæх уй ахурæй дæр æма имæ уæлæнгай цæстингас дарун райдайуй сауæнгæ хестæр кълæсти дæр.

Дигорон гъæути скъолати райдайæн кълæсти ахургæнгутæн зунд æй аци уавæр. Етæ  зонунцæ, сувæллæнттæ райдайæн кълæсти мадтæлон æвзагбæл ку фæццалх унцæ кæсун æма финсунбæл, гъуди кæнунбæл, сæ зунд æма дзурдарæхстдзийнадæ ку фæффедар унцæ, уæд син е бундореуæг ке кæнуй сæ идарддæри ахурæн. Æнæмæнгæ, скъоладзаутæ уæд хуæздæр æма арфдæр базонунцæ иннæ предметтæ дæр хестæр кълæсти æма уæлдæр скъолати дæр.

Аци къарæ рагон æй, ист æрцудæй, дигорон финсгутæн Лескени астæуккаг скъолай ци исфæлдистадон фембæлд адтæй, уоми. Мухур ба ’й уомæ гæсгæ кæнæн, æма уæхæн фембæлдтити фæрци дзиллæ, уæлдайдæр ба кæстæртæ, æновуддæр кодтонцæ нæ мадтæлон æвзагбæл, беретæ си фæрразæнгард уиуонцæ дигоронау финсунмæ.

Аци гъуддагмæ еувæрсуг æма рæдуд цæстингас дарунцæ еуæй-еуетæ, уæлдай хъæбæрдæр нæ дигорон районти.  Уотæ гъуди кæнунцæ, дигорон сувæллæнттæ, дан, райдайæн кълæсти сæ мадтæлон æвзагбæл ку ахур кæнонцæ, уæд хуарз нæбал базондзæнæнцæ уруссаг æвзаг, уæд сæ зонундзийнæдтæ цауддæр уодзæнæнцæ иннæ предметтæй дæр æма син уæлдæр скъолатæмæ зиндæр уодзæнæй бацæун, зæгъгæ. Лæмбунæг ибæл нæ расагъæс кæнгæй, уæхæн уæлæнгай, æнæбундор гъуди фиццаг бакастæй лæгмæ раст фæккæсуй. Фал е рæдуд æма сайд гъуди æй. Мадтæлон æвзаг хуарз ка зонуй, æ зунд, æ гъудикæнундзийнадæ хуарз ци сувæллонæн райрæзуй, е иннæ æвзæгтæ æма предметтæ, гъома, физикæ, хими, математикæ дæр хуæздæр базонуй. Уомæн фагæ æвдесæнеуæг кæнунцæ нæ хестæр фæлтæртæй мадтæлон æвзагбæл ка райдæдта ахур кæнун æма устур ахургонд, кенæ устур финсæг ка иссæй, етæ дæр.

Зæгъун гъæуй уой, æма æнккæтей разæй дæр, зæрдæбæл даруйнаг æй, адæм се ’взагæй адæм ке ’нцæ. Цалинмæ ма адæм се ’взагбæл дзоронцæ, уæдмæ сæ адæмбæл нимайдзæнæнцæ иннетæ дæр. Махæн ба не ’взаг исæфти къахбæл ниллæудтæй нæ байтамалдзийнади фудæй. Фæндзайæймаг æма уой фæсте æнзти нæмæ ци интеллигенци рагъомбæл æй, уонæй æй беретæ хуарз нæбал зонунцæ. Сæ дзубандитæ дæр сæ бийнонтæ æма адæми æхсæн дæр фæуунцæ æрдæгуалитæ, уруссаг хæлæмултæй. Дигоронау кæсун æма финсун ба æгириддæр нæй сæ бон, фал сæмæ уæддæр е ходуйнаг нæ кæсуй.

ЕУ БУНДОРÆЙ РАВЗУРГÆ КЕ АН, Е НИ ИРОНХ МА КÆНÆД!..

Цийфæнди адæмихатт дæр æ суйни сæрбæл хуæцидæ мах алæмæттаг нарти кадæнгитæ æма аргъæуттæй, нæ номдзуд адæмон финсгутæ Гурджибети Блашка, Багъæрати Созур æма Малити Геуæргий исфæлдистадæй. Фал сæ нæ нури фæсевæдæй ба беретæ кæсгæ дæр некæд бакодтонцæ. Уæхæн уавæр сагъæссаг нæ, фал сагъæсарæ æма æрдеуагæ кæнуйнаг æй. Кæмæй нæ хундæуй, циуавæр адæмæй равзурстан, уой ку нæбал æвзарæн, нæ номгæнæг ахургæндтæн, исфæлдистадон архайгутæн, культурæн еумæйагæй аргъ ку нæбал кæнæн, уæд нин е устур æгадæдзийнадæ æй иннæ адæмти ’хсæн дæр æма ’й нæ сæрмæ цæмæн хæссæн?.. Уæхæн адæми иннетæ дæр нецæбæл фæннимайунцæ, æхе ка нæ уарзуй, е ма мах ба куд бауарздзæнæй, зæгъгæ.

Алкедæр ни гъæуама тæккæ фиццагидæр зона æхе адæми культурæ, æвзаг, архайа уони гъæздугдæр кæнунбæл, сæ багъæуай кæнунбæл. Фал уотæ маке бангъæлæд æма айдагъ уомæй нæ цард исараздзинан, зæгъгæ. Адæмтæ кæрæдзебæл баст æнцæ экономикон, политикон æма культурон æгъдауæй, æма кæрæдзей нимайгæй, кæрæдземæн агъаз кæнгæй ирæзунцæ.

Уой зæрдæбæл даргæй, уæддæр фулдæр æргом ба æздахун гъæуй нæхе нæ мадтæлон æвзаг æма культурæмæ. Махæн, оссаг адæми  дууæ къабаземæн  кæд хецæн æвзаги фæлхæнтæ ес, уæддæр еу тог, еу æстæг, еу бундорæй равзургæ адæм ан, æма уой иронх кæнун нæ гъæуй. Алантæй равзургæ оссаг адæм æдеугурæй, куд фæззæгъунцæ, «армидзаг æнцæ», æма нæ хъаурæ æй нæ еудзийнади. Нæ культурæ дæр еумæйаг æй, уомæ гæсгæ ба, кæрæдземæн цæстуарзон уогæй, алкедæр ни е ’вæрæн хæсса уомæ æхе мадтæлон æвзаги фæрци.

РЕДАКЦИОН ФÆСДЗУРД

Ку зæгъæн, аци уац финст æрцудæй хъæбæр раги, фал си уæддæр ес, абони дæр расагъæс кæнун кæбæл гъæуй уæхæн зæгъдтитæ. Æма нæ зæрдæ дарæн, уони фæдбæл сæ гъудитæ зæгъдзæнæнцæ нæ газеткæсгутæ дæр. Фиццагидæр ба, кæд нæхе æрлæдæрунгъон ан æма æцæгæйдæр тухсæн нæ мадтæлон, нæ дигорон æвзаги ирисхъæбæл, уæд æргомæй ни алкедæр æхемæ æркæсæд æма рæстзæрдæй æхецæн дзуапп раттæд, æ бон ци æй æма æ равгитæмæ гæсгæ фагæ архайуй уой сæрбæлтау, зæгъгæ, фарстайæн.. Кæдæй-уæдæй нæмæ уагъд цæунцæ дигорон æвзагбæл газет «Дигорæ» æма журнал Ирæф». Æма син æркæсайтæ сæ тиражтæмæ – аллайаг минкъийтæ. Ке фудæй? Гъе еци уавæрæй гъæуама идайуонцæ нæ дзубандитæ дæр, нæ уайдзæфтæ дæр, нæ фæндитæ дæр…

САБАЙТИ Сулейман (1930-2014), филологон наукити доктор, профессор.