«Нуртæкки Уæрæсейæн æ бæлæхти бæлах æй, æгъдау æма си æфсæрмийæн сæ кой, сæ гъæр дæр ке нæбал ес. Ардигæй ба игурунцæ æгъатирдзийнадæ, æбуалгъ миутæ, адæмти кæрæдзебæл ардаун, коррупци… Адæмбæл зудæ æма кæрæфдзийнадæ бафтудæй. Æма еци æнаккаг уавæрбæл исахур æнцæ, нæбал æй æстæфунцæ…»

Уæхæн æрхæндæг гъудийæй номдзуд уруссаг философ Александр Пятигорский (1929-2009) зæрдристæй бахъонц кодта не ’хсæнади уодиконд цæйбæрцæбæл æведауцæ кæнуй, уой фæдбæл. Гъулæггагæн, еци «хуæцгæ незæй» сæйун байдæдтонцæ мах адæм дæр. Нæ фидтæлтæ тухгин, цийфæнди уæззау уавæрти дæр хуæрзæгъдаугинæй цардгъон æма сæрустур адтæнцæ, еци менеугутæ нури доги кæмæндæрти ни уоййасæбæл табугонд нæбал æнцæ. Æфсæрми кæнун, ездондзийнадæ, федауцæ æгъдау æвдесун кæмæдæрти уæззау уаргъ кæсун байдæдта æма си сæхе уæгъдæ кæнунцæ…

Еци уавæр ходуйнаг æй нæхе адæми ’хсæн дæр, уæлдай ходуйнаг ба е æй, æма нæмæ иннæ адæмихæттитæй ци иуазгутæ æрбафтуйуй, уони цæсти дæр ма нæхе æведауцæй æфтауæн. Кæд æма раздæр рæстæгути Иристонæй иннæ адæмихæттитæмæ айдагъдæр нæ хуарздзийнади хабæрттæ игъустæй, уæд ни нур ба, гъулæггагæн, æгæр игъусун байдæдтонцæ аллайагдзийнæдтæ. Уонæн сæ еугурей фæдбæл нæ дзордзинан, фал си сæ еуей кой ба ракæнун æнгъезуй, уомæн æма бабæй нæ адæмæй кедæрти «рауон-циуондзийнади» кой райгъустæй идæрдтæбæл: федералон газет «Аргументы и факты»-й медæгæ «Северный Кавказ», зæгъгæ, ци сæрмагонд уæлæнхасæн хай ес, уоми хуæрзæрæги мухургонд æрцудæй уац «Торгуют на костях». Цубур уац æй, фал е дæр фагæ ’й, цæмæй нæ фудкой идæрдтæбæл райгъуса.  Дзубанди ба си цæуй, 2002 анзи Хъолай зæйрацуди ка фæммард æй, уони номерæнæн мемориали алфамбулай «рауон-циуон» уæйæгæнгутæ базар ке исаразтонцæ. Еци тæрегъæддаг миуи фæдбæл нæхе республики дзилли ’рдгиæй дæр бæргæ цæуй дзубанди, уотæ дзиллон хабархæссæг фæрæзнити дæр.

Мæнæ нур дæр – уæлдæр ци уаци кой ракодтан, е «Аргументы и факты»-й ку фæззиндтæй, раст гъе уой æмбойни газет «Рæстдзинад» ниммухур кодта Дадтети Тамили мæстигæр уац «Хонхмæ – базармæ». Æма си æ дзубанди райдæдта мæнæ ауæхæн гъудийæй: «Журналисти дæснийадæ домуй рæстдзийнадæбæл дзорун, æхсæнадæ циуавæр хуарæнтæ æма цаутæй æвдист æй, еци хабæрттæ адæми размæ хæссун. Цард æцæгæйдæр куд уинис, уотæ ку нæ дзорай, уæд дæ уацхæссæги кусти медесæн æ бундор ци ’й?»

Тамилæн æ гъудий хæццæ кæрæй-кæронмæ дæр арази ан. Уогæ си еу «фал» ес – рæстдзийнади сæрбæл исдзорæг журналистмæ игъосæг ку нæуа, ци уавæри фæдбæл æй æ тухстдзийнадæ, уомæй æй ка гъæуама балæдæра æма гъуддаг гъæугæ хузи райаразунæй ихæсгин ка ’й, етæ ку нæ базгули уонцæ, уæд е куд æй? Мæнæ цæй фæдбæл æй нæ дзубанди, уоми ба уавæр гъе уотæ ’й.

Уомæ гæсгæ ба нæ бафæндадтæй Дадтети Тамили уац мах газети дæр нимухур кæнун – кæдимайди ба е дæр фæййагъаз уидæ фарста федауцæдæр хузи райаразунæн.

*  *  *

Туризм нæмæ бонæй-бонмæ ирæзуй, Иристонмæ гулф кæнунцæ иуазгутæ алли рауæнтæй, фæсарæнтæй дæр. Ке зæгъун æй гъæуй, е махæн сæрустурдзийнади хуасæ ’й, æгайтима нин нæ республикæ дуйней æма нæ бæсти фулдæр адæмтæ базудтонцæ. Фал, цæмæй аци къабази ирæзт æнтæстгин уа, уой туххæй нæ нурма берæ гъуддæгутæ банхæст кæнун æма балæдæрун гъæуй.

Цалдæр боней дæргъи интернети итигъдади фæззиннунцæ алли сæргæндти хæццæ æрмæгутæ, кæцитими хъæбæр тингунæй цæуй дзубанди, Хъæрмæдони, Хъолай зæйрацуди бæлахæй хъæбæр берæ адæм кæми бастъалдæнцæ, еци рауæни тъунели рæбун ци минкъий базар исаразтонцæ, уой нихмæ.

Мæхуæдæг дæр адтæн еци цауæн æвдесæн. Аци бунати размæ еци базар фæззиндтæй Хъæний, туристтæмæ æнахур фæккастæнцæ, Бодров кинонивæ «Брат»-и ци цъоппин свитери архайдта, уой хузæгтæ хуæнхон æрдзи хузти ’хсæн идардмæ уæлдай бæрæг ке дардтонцæ, е. Бид адтæнцæ, куд хестæр кари адæмæн, уотæ кæстæртæн дæр. Фæстæдæр Хъæний базари уæййæгтæбæл ма бафтудæнцæ цидæр берæ æндæр аллихузон дзаумæуттæ дæр.

Хуæнхаг гъæути цæрæг силгоймæгтæ къохæй дарæс кæнунмæ рагæй дæр дæсни адтæнцæ, фал сæ конд дзаумæуттæ аци рауæн уæйæ кæнуни  хъæппæрес си кæмæй рацудæй, е ба бæрæг нæй. Базар лæууй Хъæний уæлкъубур. Æмраст надбæл имæ нæ бацæудзæнæ. Бунæй, дæлвæндагæй имæ бæрзондмæ кæсун гъæуй. Уогæ туристтæй уæлдай имæ нæхе бунæттон цæргутæ зийнадæ кæнунцæ исхезунмæ. Уæйæ си кæнунцæ сæгъи гъунæй æма цъоппин хæлттæй бид аллихузон дзаумæуттæ: нимæтин ходтæ, курæттæ, свитертæ, бæмпæггин дзаумæуттæ, сæрбæттæнтæ, ирон дзабуртæ сæрак фийти хæццæ æма берæ æндæр дзаумæуттæ уæлдæр амунд æрмæгæй.

Еу загъдæй, атемæйти-уотемæйти си  алæмæти базар  рауадæй. Уæдта æ бунат дæр хуарз рауæн æй… Фал уæддæр е кæмæдæр фагæ нæ фæккастæй, æма ма уæхæн базарæн бундор исæвардта, тъунели фæзуати зæйи буни ци адæм фæцæнцæ, еци бунати дæр.

Ес æмбесонди уæхæн загъд: «Рæстæг – фадуат амонæг». Æма рæстæги уавæртæмæ гæсгæ дин дæ фадуæттæ куд амонунцæ, уотæ архайунгъон ку уай, уæд дин уой туххæй ка бауайдзæф кæндзæнæй. Æцæг, ци кæнуйнаг дæ, уобæл рагацау рæстзæрдæй гъæуама расагъæс кæнай, цæмæй дин æфсæрмиаг æма фæсмойнаг ма фæууа. Мæнæ æверхъау фудбæлах æрцуд рауæни базар ка исаразта, уони хузæн. Уотæ нæ зæгъæн, æма етæ сæхуæдтæ фефсæрми æнцæ æма æрфæсмон кодтонцæ. Уæхæнæй си, куд уинæн, уотемæй неци ес. Фал сæ миуæ  нæ фæццудæй æрцæуæг иуазгутæй кедæрти зæрдæмæ, еу си уæйæгæнгути хæццæ дæр ма исхилæ ’й, ка, дан, уин равардта уæхæн барæ, æма Бодрови хузи бунмæ базар исаразайтæ. Раст уайдзæф æй, дзубанди дæр ибæл нæййес, фал ма, уæхæн базар Дæргъæвси зæппæдзти фæзи дæр ке фæззиндтæй, уобæл ба цæмæннæ неке сагъæс кæнуй еци иуазгутæй, æви Бодровæй уæлдай иннетæ адæм нæ ’нцæ? Нæ зæрдитæ нин дзурдбаст «Бодров и съемочная группа», зæгъгæ, циргъ кардау цæвуй, алкедæр ни мæстгун кæнуй, зин нин æй, нæхе æригон артисттæ æма иннæ адæймæгутæй си ка фесавдæй, уони кой ке нæ фæууй, е. (Тамили аци тингун загъдмæ гæсгæ ма бауайдзæф кæнун гъæуй нæхе республики дзиллон хабархæссæг фæрæзнити минæвæрттæй кæмæдæрти дæр:  Хъолай зæйрацуди фудбæлахи ка бастъалдæй, уони туххæй дзоргæй, хъæбæр ахид айдагъдæр Сергей Бодров, хаттæй-хатт ба æ исфæлдистадон къуари кой фæккæнунцæ. Нæхе адæмæй, нæ æдзард заманай фæсевæдæй си ка фæммард æй, уони кой кæми æгириддæр нæ æримисунцæ, кæми син сæ кой искæнунцæ уотид тагъд-тагъдæй. Кенæ тъунелмæ бацæуæни айдагъдæр еци Бодрови хузæ æвæрд цæмæн æй? Иннетæй уæлдай… Номерæн мадзæлттæ аразуни нихмæ ни неке æй,  фал сæ ирисхъæ æмхузон æверхъау кæмæн рауадæй, уони рохс нæмттæ гъæуама æмхузон имисæн – Ред.).

Тамили зæгъуйнæгтæмæ гæсгæ ма уой дæр зæгъуйнаг ан, æма, аци базар кæми исаразтонцæ, е уæлмæрдтæ ’й. Æма мах адæммæ кæд адтæй уæхæн æгъдау, æма уæлмæрдти фалдзос базартæ аразæ? Нæ адæмæн кæд æма уæззауæй-уæззаудæр рæстæгути цæргæ рауайидæ, кæд зин уавæрти тухамæлттæ кæниуонцæ, уæддæр уæхæн тæрегъæд гъуддаг сæ сæрмæ нæ хастонцæ. Нур ба нæбæл уæд ци æрцудæй?

Уотæ Дæргъæвси зæппæдзтæ дæр. Етæ дæр уæлмæрдтæ ’нцæ, æма си æрцæуæг адæмтæ сæ къартæ æстæгдарти хæццæ ку фæййесунцæ, уæд е ба кæци адæми культури финст æй? Æма син уайдзæфгæнæг, бауорамæг цæмæннæ ес?

Аци уавæрмæ е ’ргом раздахта Горæтгæрон райони администраци. Бабæрæг кодтонцæ, базартæ кæми ’нцæ, еци бунæттæ, дзубанди си кодтонцæ уæйæгæнгути хæццæ. Етæ дæр, цума сæмæ байгъустонцæ, уотæ сæхе райстонцæ уордигæй. Фал бабæй минкъий рæстæги фæсте æрбаздахтæнцæ сæ уæйæгæнæнти хæццæ. Нæ сæ уорамунцæ нæдæр нециуавæр ивартæ, нæдæр, еци рауæн къæдзæхтæй дортæ ’ркæлунæй тæссаг ке æй, е дæр. Æма уæд фидбилиз ку æрцæуа, уæдта?.. Дзуапп ка дæтдзæнæй?

(Тамили аци бафарстмæ гæсгæ ма уотæ бафæрсун æнгъезуй, æма райони разамунд дæр æма нæ барадон оргæнти косгутæ уоййасæбæл æвæрæз æнцæ, æма уоми гъæугæ æгъдау исæвæрунгъон нæ ’нцæ? – Ред.)

Хъæбæр хуарз æй лæдæрæн, уæхæн бунæтти æхца бакосуни туххæй хе пайдайæн архайæн ке нæййес, уой. Фал æхцай рæстæг æй, алцидæр – æлхæнгæ æма уæййаг. Фал цæсгон рауæйæ кæнæ, е ба ходуйнаг æй гъæубæсти æма синхбæсти астæу. Дæргъæвси зæппæдзти фæзæбæл хуæрæндонæ сæрмагондæй туристти туххæй исаразæ æма си дзæхæрагун тоги аргъæй балхæнæ, е æнæфæууинд хабар æй. Нæхуæдтæ нæхе рæдудтитæ ку не ’сраст кæнæн, уæд ескæмæй æгъдау цæмæн агорæн? Еугур æхцатæ некема бакуста, æ хæццæ сæ æносон бунатмæ дæр неке фæххæсдзæнæй. Еци сувениртæ æма дзаумæуттæн æндæр бунæттæ иссерæн ес уæйæ кæнунæн, Дзиуаригъæуи надбæл æнæгъæнæ агъазиау базар райтигъта æхе, уоми дæр ес алцидæр балхæнæн. Еу рауæн уагъд цæмæннæ цæунцæ, фидбилизтæ кæми ’рцудæй, еци бунæттæ, сæ рæзти халæнттæ дæр ку нæ тæхунцæ, уæд. Хъæрмæдони тъунел æма Дæргъæвси зæппæдзти фæзти дæр нæ федаунцæ еци базартæ æма хуæрæндæнттæ æгъдаумæ гæсгæ æма мард нимайуни гъуддаги. Гъæуама уайдзæфтæ кæнæн уæхæн рауæнти сæхе æведауцæй ка даруй, еци, æндæр ескæцæйти нæмæ æрбацæуæг бæлццæнттæн, фал мах ба ходуйнагдзийнæдтæ нæхуæдтæ аразæн.