Япойнаг паддзахадæ æма æфсади разамунди минæвæрттæ 1945 анзи 2 сентябри америкаг линкор «Миссурий» бафинстонцæ сæ капитуляций фæдбæл гæгъæдитæ.

Дуккаг дуйнеуон тугъд цæмæй кæрæй-кæронмæ кунæггонд æрцудайдæ, уой туххæй фашистон Германий ниддæрæни фæсте ма æнæмæнгæ гъудæй, адæмти сабурдзийнадæн ма тæссаг кæмæй адтæй, еци милитаристон Японий дæр фегуппæг кæнун. Еци гъуддаг дæр бабæй æнæгъæнæйдæр æнхæстгæнгæ Советон Цæдесæн иссæй. Æма ин бантæстæй. Советон Гæрзефтонг Тухтæ хъæбæр цубур рæстæгмæ æ уæргутæбæл æрлæуун кодтонцæ аци бæсти хестауæг æфсæдти дæр. 1945 анзи 2 сентябри аци бæсти разамунди минæвæрттæ бафинстонцæ сæ бустæги састи фæдбæл æнæуæлдай радзубандий Акт.

Аци тугъд кæд цубур (1945 анзи 9 августæй ба 1 сентябри уæнгæ) рауадæй, уæддæр адтæй уæззау. Советон Гæрзефтонг Тухти тох кæнун багъудæй Маньчжурий, Корейи, Хонсар Сахалини æма Курили сакъадахтæ япойнаг æфсойнæй исуæгъдæ кæнуни фæдбæл. Фронти еугур дæргъцæ адтæй мин километремæй фулдæр.

Идард Искæсæни Советон Гæрзефтонг Тухтæн разамунд лæвардтонцæ:  Сæйраг командæгæнæг – Советон Цæдеси Маршæл А.М. Василевский, Тугъдон Совети иуонг – инæлар-болкъон И.В. Шикин æма штаби сæргълæууæг – инæлар-болкъон С.П. Иванов.

Плити Иссæ советон æма мангойлаг æфсæддон разамонгути хæццæ Японий æфсæдти нихмæ тугъдон цаути рæстæг.

Советон хецауадæ фегъосун кодта 1945 анзи 8 августи, Японий нихмæ тугъди ке бацудæй, уой туххæй. Не ’фсæдти тугъдон архæйдтитæ райдæдтонцæ 9 августи размæ æхсæвæ. Фæсбайкали фронти тугъдонти хæццæ еумæ тох кодтонцæ Манголи адæмон æфсади тугъдонтæ.

Æнтæстгинæй архайдтонцæ Идард Искæсæни фиццаг фронти æфсæдтæ. Етæ тагъд бампурстонцæ знаги федаргонд районти домбай гъæуайкæнуйнадон федæрттæмæ. Æфсæйнаг-бетон федæрттæбæл æнцойнæгæнгæй, хуæнхтæй, гъæдтæй пайдагæнгæй, япойнаг æфсæдтæ, ку зæгъæн, тох кодтонцæ карзæй. Уæлдай уæззаудæр тугъдтитæ байеудагъ æй, Центрон Маньчжуримæ бацæуæн нæдтæ ка æхгæдта, еци сахар Муданьцзянбæл. Знаг уордæмæ æрбакодта резервтæ æма ахид аразта контратакитæ, ахид рауайидæ лæгæй-лæгмæ тугъдтитæ. Не ’фсæдтæ 16 августи байахæстонцæ, знаг тухгинæй сæ нихмæ кæми лæудтæй, еци бунат – сахар Муданьцзян, 20 августи ба не ’фсæдтæ бацудæнцæ Гиринмæ, уой фæсте ба – Харбинмæ.

Знагæн карз цæфтæ кодтонцæ Идард Искæсæни дуккаг фронти æфсæдтæ. Етæ Амури Сурхтурусагин флотилий агъазæй бахизтæнцæ Амурбæл æма Уссурибæл, æма батудтонцæ знаги берæ гъæуайкæнуйнадон федæрттæ Сахаляни райони. Сунгарий дони билтæбæл размæ цæугæй, бахизтæнцæ Харбинмæ.

Квантунаг æфсад ниддæрæн кæнуни тугъдтити идардискæсæйнаг тугъдонтæ равдистонцæ устур æхсарæ, æфсæддон дæснидзийнадæ æма дзиллон бæгъатæрдзийнадæ, Маньчжурий æма Цæгат Корейи ци федаргонд районтæ адтæй, уони пурхæ кæнгæй. Идард Искæсæни фиццаг фронти тугъдонтæ тугъди тæккæ зиндæр рæстæг сæ цард дæр не ’вгъау кодтонцæ се ’мбæлтти фæййервæзун кæнуни æма тугъдон бардзурдтæ æнтæстгинæй æнхæст кæнуни сæрбæлтау. Æмпурсуни тæккæ фиццаг бæнтти æфсæдтæбæл райгъустæй кæстæр сержант А.Я. Фирсови, ефрейтор В.С. Колесники æма рæнгъон æфсæддон Г.Е. Попови алæмæти æскъуæлхтдзийнæдти хабар. Етæ сæхе багæлстонцæ япойнæгти федаргонд хуæцæнти амбразуритæбæл.

Еугур бæгъатæрти номгаййæй ранимайæн дæр нæййес. Айдагъ Фæсбайкали фронти 36-аг æфсади хæйтти æхсæз фæскомцæдесони, Александр Матросови хузæн хе цард нивондмæ æрхæсгæй, бавдистонцæ æнæферонхгæнгæ æскъуæлхтдзийнадæ.

Идард Искæсæни фиццаг фронти æфсæдти тагъд размæмпурсти фæрци ци рæстмæгæнæг уавæр исæвзурдæй, уомæй пайда кæнгæй, Сабур форди флот æрбагæлста десанттæ æма байахæста Цæгат Корейи порттæ Юки æма Расин. Æнтæтсгинæй æнхæстгонд æрцудæй Сейсини десантон операци дæр.

Хонсар Сахалин иссæребарæ кæнуни тугъдтитæ райдæдтонцæ 11 августи. Уæд æнтæстгинæй æмпурсун байдæдта Идард Искæсæни дуккаг фронти 56-аг фестæг корпус (командир – инæлар-майор А.А. Дьяков). Корпуси æнтæстгин æмпурстæн денгизи ’рдигæй агъаз кодта Сабур форди Цæгатаг флотили (командæгæнæг – вице-адмирал В.А. Андреев).

Уæдмæ, 18 августи райдæдта Курили сакъадахтæ иссæребарæ кæнуни десантон операци дæр. Камчатки гъæуайкæнуйнадон райони æфсæдтæ (командæгæнæг – инæлар-майор А.Н. Гнечко) Петропавловски тугъдон-денгизон бази наути æрбунæттон æнцæ, Курили сакъадахтæй Камчаткæмæ хæстæгдæр ка ’й, уоми – сакъадах Шумшуйи.

Еугур рауæнти дæр не ’фсæдтæ æмпурстонцæ æнтæстгинæй. Маньчжурий етæ августи æмбесмæ размæ бацудæнцæ 100 километрæй 500 километри уæнгæ. Инæлар Плити Иссæ разамунд кæмæн лæвардта, кæмæн командæ кодта, еци советон-мангойлаг æфсæдти бæхгин-механизацигонд къуар 18 августи бахъæрттæй Калганмæ æма Жэхэмæ, æма исæмбалдæй Китайи æстæймаг адæмон æфсади хæйтти хæццæ. Квантунаг æфсад ниддехтæ ’й æма ислæмæгъ æй тугъдтити, ниллæудтæй исæфти къахбæл. Япойнаг æфсæддонтæ æма афицертæ 19 августи берæгæйттæй сæхе дæттун байдæдтонцæ уацари. Уогæ ма си еуæй-еу япойнаг æфсæддон хæйттæ не ’нцадæнцæ, идарддæр дæр дзæгъæли тухархайд кодтонцæ советон æфсæдти нихмæ.

Япойнаг æфсæдтæ сæ гæрзтæ тагъддæр цæмæй æрæвардтайуонцæ, уой туххæй æрвист æрцудæй уæлдæфон десанттæ Чанчуньмæ, Порт-Артурмæ, Дальниймæ, Гиринмæ, Харбинмæ æма æндæр сахартæмæ. Маньчжури æма Цæгат Корейи иссæребарæгонд сахарти æма гъæути цæрæг адæм цийнæгæнгæй æмбалдæнцæ советон тугъдонтæбæл.

Советон æфсæдтæ Квантунаг æфсадæн – япойнаг милитаристти сæйраг тухтæн – ци бæрзæйсæттæн цæфтæ никкодтонцæ, етæ ахсгиаг адтæнцæ империалистон Япони бустæги ниддæрæн кæнуни гъуддаги. 1945 анзи 2 сентябри Токиой донбакæлæни линкор «Миссурий» Япони æ къох бафинста æнæуæлдай дзубандийæй æ гæрзтæ æрæвæруни туххæй Акти. Дуккаг сентябрь нимад æрцудæй Японибæл фæууæлахези æма Дуккаг дуйнеуон тугъд фæууни Бонбæл.

Идард Искæсæни Японий нихмæ тугъди ка архайдта, еци советон тугъдонти æскъуæлхтдзийнæдтæн устур аргъгонд æрцудæй, сæ еугуремæн дæр исаккаг кодтонцæ, сæрмагондæй нисангонд ка ’рцудæй, еци хуæрзеуæг – майдан «Японибæл фæууæлахези туххæй». Уой хæццæ ба ма 308 мин тугъдонемæй фулдæремæн лæвæрд æрцудæй тугъдон ордентæ æма майдантæ. Æфсæддон еугæндтæй, хæйттæй æма наутæй æртæсæдемæй фулдæремæн лæвæрд æрцудæй ордентæ. Æхсæз æма цуппаринсæй  инæларæн, адмиралæн, афицерæн, сержанттæн, старшинатæн, рæнгъон æфсæддонтæн  æма матростæн лæвæрд æрцудæй Советон Цæдеси Бæгъатæри ном (уони хæццæ еци цитгин ном лæвæрд æрцудæй нæ номдзуд æмзæнхон инæлар Плити Иссæн дæр. – Ред.)

*  *  *

Советон Цæдес Японий нихмæ тугъди ке архайдта æма фæууæлахез æй, уомæн ес еугурдуйнеуон ахедундзийнадæ. ССР Цæдеси Гæрзефтонг Тухтæ Идард Искæсæни бæгъатæр тох ке кодтонцæ, уой фæрци дзæвгарæ тагъддæр рахецæн æй дуккаг дуйнеуон тугъд, берæ адæмтæ, уони хæццæ япойнаг адæм дæр, ервæзтгонд æрцудæнцæ æнæгъæуаги зиндзийнæдтæй æма зиантæй.

Японибæл фæууæлахез ун дзæвгарæ агъаз адтæй Идард Искæсæни æма Сабур форди еугур бассейни сабурдзийнадæ исфедар кæнунæн. Фал уой фæсте æнзти америкаг империалисттæ Японий реакцион зундирахастбæл хуæст архайгути хæццæ еумæ æмвæндæй аразун байдæдтонцæ япойнаг милитаризм нæуæгæй æ къæхтæбæл æрлæуун кæнуни æма зæнхи цъарæбæл еци райони уавæр фæллæгъуздæр кæнуни туххæй хилкъахæн миутæ. Еци фæндитæ еуцæйбæрцæдæр рæстæг региони уавæр разгелæнтæ кæнгæй, ниннидæн унцæ, уæдта бабæй нæуæгæй иситинг унцæ. Цума кæдмæ уотитæ кæндзæнæнцæ, сæ тугъдкъахæн миутæ кæд ниууадздзæнæнцæ?.. Уой нæ лæдæрунцæ, æма æзнæтгæнагæ галæн фиццагидæр æхе сиуæ сæттуй?..

Сергей ЗАХАРОВ, адмирал, историон наукити кандидат

РЕДАКЦИЙÆЙ: Идард Искæсæни япойнаг æфсæдти нихмæ тугъдтити архайдтонцæ æма устур бæгъатæрдзийнадæ бавдистонцæ иристойнаг тугъдонтæй дæр беретæ. Æма уин уони туххæй ба радзордзинан нæ газети хæстæгдæр номертæй еуеми.