ЦÆГÆРАТИ Максим (галеуæрдигæй), ÆГЪУЗАРТИ Саукуй, ЦИРИХАТИ Михал, ДАРЧИТИ Дауит.

Ирон литератури зингæ бунат ахæссуй нæ республики адæмон финсæг Цæгæрати Максими берæвæрсуг исфæлдистадæ. Зундгонд финсæг райгурдæй 1916 анзи 27 августи, Алагири (Салигæрдæни). Скъолай фæсте ахурмæ бацудæй Дзæуæгигъæуи педагогон рабфакмæ, уордигæй ба – Цæгат Иристони педагогон институтмæ. Цæгæрати Максим студенттæй фиццагдæр райста, 1939 анзи Хетæгкати Къостай 80 анзи юбилеймæ ци преми нисангонд æрцудæй, уой.

Максими исфæлдистадон фæндаг райдæдта поэзийæй. Мæнæ куд финста уой туххæй Цирихати Михал: «Цæгæрати Максими хæццæ мах хæстæгдæр базонгæ ан, Цæгирпедрабфаки литературон къуармæ ку цудан, уæд. Рабфаки ахургæнгæй, æмдзæрæни еу минкъий уати цардан цалдæр лимæнемæй – Басити Дзаххотт, Хутъинати Æхсарæ, Бæзати Илья æма Цæгæрати Максим – хестæр къурси ахургæнуйнæгти хæццæ. Гъе уотемæй нæбæл еци уати евгъуйидæ æнæгъæнæ æхсæвæ.

Ци си кустан? Кæрæдземæн кастан нæ нæуæг æмдзæвгитæ. Лæмбунæг сæ æртастан. Еу æхсæвæ ба æнхъуæт азгъунстæй рацудан тургъæмæ, кæдзос уæлдæфæй рауолæфунмæ. Нæ рæзти гулфгæнгæ уадæй Терк. Хуæнхти ’рдигæй æрбадумидæ рæуæг думгæ. «Авд хуæри» накæгæнгæ уадæнцæ арви денгизи. Идард кæцæйдæр нæмæ игъустæй æхсæрдзæнти сур-сур æма уасæнгити гъæр. Уæдта не ’хсæнæй истахтæй зар:

«Æнусон æрдз, ды

        а изæр æндæр дæ,

Дæ тыгъд фæзтæ –

Цъæх гауызæй

                        æмбæрзт.

Æмæ куыд нæ, куыд

        нæ цин кæна зæрдæ, –

Кæд хæхтæн мæй сæ

        фæсонтæй ыслæст!

Етæ адтæнцæ Максими нæуæг æмдзæвги фиццаг рæнгъитæ, фал фæстæдæр иссæнцæ махæн нæ алке зæрди зар, æмдзæвгæ кæрæй-кæронмæ дæр зудтан, мухури нæма фæззиндтæй, уотемæй. Зудтан æй æма хицæ кодтан æ ниффинсæг, е ’сфæлдесæгмæ. Уомæн æма си цидæр кæдзосдзийнадæ, цидæр гъар æма æхцæуæндзийнадæ адтæй…»

Фал Максими æхседгæ зæрди ци лирикон, зæрдæмæгъаргæ æмдзæвгитæ игурдæнцæ, уонæбæл еу бон æрбадтæй мæтъæлдзийнади тунæ. Райдæдта Устур Фидибæстон тугъд. Тугъди фиццаг бæнтти тохи будурмæ рандæ ’й Максим дæр. Каст фæцæй танкистти скъола. Райста лейтенанти цин. Фæстæдæр ба иссæй роти командир. Знæгти нихмæ тох кодта бæгъатæрæй. Архайдта Сталингради, Орели, Будапешти фарсмæ карз тугъдтити.

Уæлахези фæсте афицер, танкист Цæгæрати Максим тугъдвæлладæй исæздахтæй æ райгурæн Алагирмæ. Æ реубæл æрттивтонцæ тугъдон хуæрзеугутæ: Фидибæсти тугъди, Сурх Стъалуй ордентæ, майдантæ…

Максими исфæлдистадон фæндаг райдæдта 30-аг æнзти. Е ’мдзæвгитæ æма уадзимистæ мухургонд цудæнцæ ирон газеттæ æма журналти, 1940 анзи ба бацудæнцæ цалдæр автори поэтикон уадзимисти еумæйаг æмбурдгонд «Мах уарзæм»-мæ. Цæбæл финста æма цæбæл зардта æригон автор? Нæ цардбæллон фæсевæдбæл, фæллойнæбæл, адæми бæлдитæбæл. Е ’мдзæвгити игъустæнцæ тугъд æма сабурдзийнади мотивтæ. Æ лирикон хъайтар, уæдта æригон поэт æхуæдæг дæр, ард хуардта, тугъди арт ку иссодза, уæд æ уæле æфсæддон дарæс ке ’скæндзæнæй æма æ райгурæн зæнхæ знагæй ке гъæуай кæндзæнæй, уой туххæй.

Æма нæ фæссайдта æ ардбахуæрд Максим. Е, иннети хузæн, æ къохмæ райста дууæ хотухи – хуæцæнгарз æма финсæги пъеро. Фиццагæй куд архайдта, уой туххæй цубурæй загътан. Дуккагæй ба финсæги кой ку кæнæн, уæдта нæ бон зæгъун æй: Максими курдиадæ, æ арæхстдзийнæдтæ парахаттæй раитинг æнцæ Фидибæсти уæззау æма тæссагдæр æнзти. Æхуæдæг æхебæл бавзурста тугъди нæдти зиндзийнæдтæ, æхуæдæг уолæфтæй топпи хуаси бæзгин хъуæцæ, фегъуста ка мæлидæ, еци æфсæддонти гъæрзун æма нæмгути æскъот, фæууидта тоги лæсæнтæ, нæ сахартæ æма гъæути сау фунук. Æхуæдæг цудæй фæстæмæ æма æмпурста размæ. Æхе къæхтæй исбарста мингай километртæ. Æма бавзурста еци цаутæ, нæ адæми, не ’фсæддонти бæгъатæр гъуддæгутæ цардæгас хуарæнтæй равдесун.

Уобæл дзорæг æй æ тугъдон очеркти киунугæ «Хурныгуылæны». Очеркти архайгути цард хумæтæг æфсæддонтæй номдзуд инæларти уæнгæ адтæй Максимæн æхе цард, уони бæлдитæ адтæнцæ Максимæн æхе бæлдитæ. Гъе уой туххæй ин бантæстæй цардæгас берæ сорæттæ исаразун дæр.

Æфсадæй ку исуæгъдæ ’й, уæд Цæгæрай-фурт æновудæй бавналдта сабур царди фæллойнæ кæнунмæ. Тугъди фæсте æнзти куста газет «Рæстдзинад»-и редакций, адтæй партий Цæгат Иристони обкоми инструктор, киунугæуадзæн «Ир»-и сæйраг редактор, ирон драмон театри директор, культури министр, журнал «Мах Дуг»-и редактор, Цæгат Иристони финсгути Цæдеси правлений сæрдар. Финсæг е ’хсæнадон архайд æнгомæй баста исфæлдистадон кусти хæццæ.

Кæрæдзей фæсте цæун райдæдтонцæ æ радзурдтæ æма уадзимисти киунугутæ: «Хурзæрин», «Сызгъæрин фæззæг», «Ацырухс», «Сау хохы фыййау» æма æндæртæ. Уонæн сæ ахсгиагдæртæй еу æй «Хурзæрин». Еци уадзимиси дзубанди цæуй, тугъди цæхæри æ уарзон Иристон куд æхсистæй, æ гъæдгæмттæ куд дзæбæх кодта, уобæл. Арф æма си раст æвдист цæуй адæймаги уодигъæдæ æма меддуйне.

Уадзимис «Сау хохы фыййау» ба ’й автори исфæлдистади никки бæрзонддæр къæпхæн. Финсæг нин ирдæй æвдесуй революцион цаутæ, адæймæгути æма сæ вазуггин меддуйне.

Уадзимис «Нæ фехъуыстон ма зæгъ»-и ба нин финсæг нæ размæ хæссуй тугъди фæсте гъæуккаг, колхози царди хузтæ. Еци уадзимисти алкæмидæр  зиннуй Цæгæрай-фурти цæстингас цардмæ, æ рæстæг æма æ дзаманмæ. Ес син лирикон рахаст. Финст æнцæ ирд хуарæнтæй, рæсугъд æма зæлланггæнагæ æвзагæй.

Уотæ зæгъун æнгъезуй Максимæн æ иннæ уадзимиси туххæй дæр. Зæгъæн, æ новеллити æмбурдгонд «Хæхты» цæхæртæ калуй аллихузон поэтикон хуарæнтæй æма рохс гъудитæй. Адæймаги æнкъарæнтæ æма зæрдиуагæ æмведауцæ ’нцæ хуæнхон æрдзи поэтикон хузи хæццæ. Цубур дзурдæй, финсæги бон иссæй цардгъон фæлгонцти æнæгъæнæ галерейæ исаразун. Уонæн сæ фулдæр æнцæ нæ рæстæги цæрæг кæдзосзæрдæ адæймæгутæ.

ЦÆГÆРАТИ Максими цирт Дзæуæгигъæуи Кади Аллейи.

Фал Максим айдагъ дæсни æма устур прозаик нæ адтæй. Е устур æвæрæн бахаста нæ национ киной аййевадæмæ дæр. Кинонивтæ «Возвращение Коста», «Костры на башнях», «Сын Иристона»-йи мах бæлвурдæй уинæн Цæгæрай-фурти армдзæф, арæхстдзийнадæ æма устур исфæлдистадæбæл е ’новуддзийнадæ, адæмти ’хсæн хæлардзийнадæ федар кæнунмæ æ турнундзийнадæ, æ æведуйгæ искурдиадæ æма урух цæстингас, æ идейон æма эстетикон принциптæ.

Цæгæрай-фурти гъæздуг æма берæвæрсуг исфæлдистадæ зонунцæ айдагъ нæ республики нæ. Финсæги ном зундгонд иссæй нæ бæсти еугур адæмти миллионгай киунугæкæсгутæн. Уобæл дзорæг æй, е ’нтæстгин исфæлдистадон кусти туххæй Максимæн хецауадон кадгин хуæрзеугутæ – Фæллойни Сурх Турусай дууæ ордени æма орден «Кади нисан» лæвæрд ке ’рцудæй, е дæр. Адтæй нæ республики аййевæдти æскъуæлхт архайæг æма Хетæгкати Къостай номбæл паддзахадон премий лауреат.

Æнæмæнгæ, гъæздуг, цæсти ахедгæ, берæкъабазгин æма устур æй Цæгæрати Максими исфæлдистадæ. Е устур бунат ахæссуй нæ адæми культури хæзнадони. Максими уадзимистæ ’нцæ æлвæст, сæ архайгутæ зиннунцæ идардмæ, адæймаг сæ неке хæццæ феййевдзи кæндзæнæй. Е ’взаг æй гъæздуг æма æнцон кæсæн. Финсæг арæхстгай пайда кæнуй ирон адæмон лексикæй, æмбесæндтæй æма таурæхътæй, адæмон юморæй. Етæ ин аййевдæр æма гъæздугдæр кæнунцæ æ уадзимистæ.

Максим кæд абони не ’хсæн нæбал æй, 1990 анзи е ’носон дуйнемæ рандæ ’й, уæддæр æ фæсте ци берæ литературон уадзимистæ ниууагъта, уони адæм кæсунцæ зæрдиагæй æма ин алкæддæр æ ном æримисунцæ æхсицгонæй. Финсæг ба фæццæруй уæдмæ, цалинмæ ин адæм æ уадзимистæ фæккæсунцæ. Уомæ гæсгæ нæ бон зæгъун æй уотæ, æма абони дæр æма исонибони фæлтæртæн дæр сæ хæццæ ке цæрдзæнæй Максим.

ЧЕРЧЕСТИ Хъасболат,  публицист, финсæг