Нæ номдзуд æфсæддон архайæг, Советон Цæдеси дууæ хатти Бæгъатæр, инæлар ПЛИТИ Иссæ Иристони финсгути къуари хæццæ (дуккаг рæнгъи галеуæрдигæй æртиккаг – ЦÆГÆРАТИ Максим).

Куд Устур Фидибæстон тугъди архайæг, уотæ Цæгæрати Максимæн æ исфæлдистади уæлдай табугонд бунат аккаггонд цудæй еци хъазауати рæстæгути цаутæ æма хабæрттæн, ирд æма берæвæрсугæй сæ исфæлгонц кодта æ аййевадон уадзимисти, публицистики. Уонæй кæцидæрти раздæр дæр мухур кодтан нæ газети, абони ба нæ фæндуй æримисун æ зæрдæмæгъаргæ уацтæй еуей…

*  *  *

Гæрзефтонг адтæй фашистон Германи, æхе рагæй цæттæ кодта тогуарæн æстæрти цæунмæ. Уæлдай хъæбæрдæр ба æ билицъæрттæ хуардта, æ уодхæссæг кæмæй уидта, е ’знæгти сæйрагдæрбæл ке нимадта, еци Советон Цæдес бабун кæнунмæ – советон царди бундор фехалун, æ адæмтæй ин цагъартæ искæнун. Уомæй дæр хуæрз цубур рæстæгмæ, Европи берæ паддзахæдти æ буни куд тагъд рансаста, нæ бæсти дæр уотæ тагъд раууæрдунмæ гъавта. Фал сæнттæ æма æцæгдзийнади ’хсæн берæ будуртæ ес, æма советон  æнсувæрон адæмтæ æмгъæлæсæй гъæддухæй загътонцæ:

«Кенæ мæлæт, кенæ сæребарæ!»

Æма фуртогмондагæй исæрра уогæй, адтæй нæ адтæй, уæддæр æ æрдонгтæ æрбампурстонцæ нæ Фидибæстæмæ. Радаргъ æнцæ бæгъатæр тохи бæнттæ. Знаг æмпурста размæ. Сугъдæнцæ нæ гъæутæ, нæ сахартæ. Сугъдæй, пеллон арт уагъта нæ ниййерæг зæнхæ. Сугъдæнцæ, сæ тæккæ цæттæбæл ка адтæй æма æфснайд ка нæма æрцудæй, еци мæнæуи хумтæ Украини, Белоруссий, Уæрæсей нигулæн хаййи æгæрон будурти. Фунхтæнцæ Днепр æма Немæн, Днестр æма Вислæ, Дон æма Сау денгиз… Сугъдæнцæ Белоруссий, Брянски гъæдтæ. Знаги къилдунбæл арт æндзарстонцæ, рæмугътонцæ хедтæ, æфсæнвæндæгтæ нæ бæгъатæр партизантæ. Мастесгутæ… Уæхæн кадгин номæй сæ худтонцæ адæм. Æма æцæгæйдæр уæхæнттæ адтæнцæ. Ковпак, Федоров, Вершигора, Гришин æма ма нæ мастесгути берæ æндæр номдзуд раздзæугутæ. Дæсгай партизанти еугæндтæ дæрæн кодтонцæ знаги федæрттæ, æмрезæги си ризтæнцæ немуцаг-фашистон æрбалæборгутæ, сæ хъозонтæ.

Капитан Гастелло, фæскомцæдесон мастесгутæ Зоя Космодемьянская, Лизæ Чайкина, Олег Кошевой æма Валя Громова, Брести федар æма фашистон хуæдтæхгутæ  фиццагидæр мæлæтхæссæг бомбитæ кæбæл æргæлстонцæ, еци арæнтæгъæуайгæнгутæ, æ тоги фæстаг æртæхæй æ уарзон адæммæ фæстаг финстæг ка ниффинста, Дзотти еци лæхъуæн Лазæр, Иристони зæнхæбæл æ реугудурæй знаги федар ка исæхгæдта æма е ’мбæлттæн над ка райгарста, еци сибийраг æвзугъд лæхъуæн Барбашов, белоруссаг гъæуи немуцаг лæгсирдтæ уодæгасæй ке басугътонцæ, еци  сувæллæнттæ…

Гъо, берæ адтæнцæ уæхæн хабæрттæ æма цаутæ. Сæ рохс нæмттæ цетун кодтонцæ карз тугъдтитæмæ, маст есунмæ. Æма нæ артиллеристтæ сæ  идардмæхсæн дзармадзанти гилдзитæбæл фехсуни размæ финстонцæ: «Гитлерæн Зоя Космодемьянскаяйи туххæй», «Фашистон лæгсирдтæн – нæ ниййергути цæстисугти туххæй!..» Уотæ финстонцæ сæ бомбитæбæл нæ тæхгутæй дæр. Уæхæн финститæ ниууагътонцæ сæ тæссаг бампурстити фæсте знаги къилдуни нæ адæмон мастесгутæ. Еци карз  дзурдти хæццæ исистадæй атаки нæ бæсти ирисхъæ æ усхъитæбæл кæмæн æрæнцадæй, еци бæгъатæр советон æфсæддон.

Уæхæн гъудити хæццæ лæудтæнцæ сæ кусти уæлгъос, хуæрзæригонæй æ фиди, е ’нсувæри ка раййивта еци биццеутæ æма кизгуттæ. Уæдта, æ зæронди бæнттæ кæмæй райронх æнцæ, мормæ дæр сæ ка нæбал дардта, еци хестæртæ. Айдагъдæр еунæг æвдесæн, нæ Райгурæн бæсти уæззау карнæ, фæсфронт ци хестæртæ байзадæй, уони царди ци бунат ахæста, уомæн.

Ленингради блокади рæстæги Володарскийи номбæл типографий зæронд косгутæй еу фурæстонгæй, фургустæй уотæ исæнæхъаурæ ’й, æма æ меднимæр загъта: «Цæун мæлунмæ. Кæд ма мæ хæдзарæмæ бахъæртон, уæд…» Рандæй. Æ фæстаг бонмæ ке байвардта, еци нæуæг æхснад хæдонæ æ уæле искодта æма æхе хуссæнбæл æруагъта. Берæ рæстæг нæ рацудæй, уотæ ба  имæ е ’мбæлттæ фæззиндтæнцæ. Уомæй уæлдай  типографий матрицитæ ка искодтайдæ, уæхæн нæ адтæй. Лæг исистадæй. Е ’мбæлтти фæрци рандæй типографимæ, æ куст исæнхæст кодта æма уоми рамардæй…

Ци ма фæууй лæгдзийнадæ? Куд ма ес хæстæгдæр райсæн зæрдæмæ Райгурæн бæсти карнæ. Кенæ ленинградаг минкъий кизги бонуг, æ тетрад… Кизгæн æ хеуонтæ, æ зонгитæ еугаййæй куд мардæнцæ, еци хабæрттæ е ’ргъæвст къохæй кæми фæффинста, еци тетрад… Зæрдæ ниррезуй, цæстисугтæ ниггæр-гæр кæнунцæ. Æма еугæйттæ ку адтайуонцæ, еци сувæллони хузæнттæ! Уомæн æ бонуг цидæр амæлттæй гъæуайгондæй байзадæй. Фал æ бон еу дзурд искæнун дæр кæмæн нæбал бацæй, æвдесæн кæмæн нæ байзадæй, етæ ба?  Цæйбæрцитæ адтæнцæ фашисте пецти ке фæссугътонцæ, ауиндзæнтæбæл ке фæййауигътонцæ, етæ.

Курски тугъди хуæдразмæ 1943 анзи сæрди нæ афицертæй еу финстæг райста сæхецæй. Финста имæ æ мадæ, зæгъгæ, Хуцауæй арази Сурх Æфсади фæрци немуцæй  фæййервазтан. Æрра берæгъти тард сæ фæккодтонцæ. Гъæуи ма фондз уоси æма дууæ зæронд лæгемæй байзадан. Иннети…  Дæ зæрдæ дин ресун кæнун. Нур нин нецæмæй бал æй тæссаг. Хумæ бакодтан… Финстæги хæццæ къарæ дæр адтæй. Еу фудхуз гъоги фæйнæ фарси уоститæ цуппаремæй сæхе готони исефтигътонцæ, фæндзæймаг уосæ ба готонбæл хуæстæй.

Уоститæй сæ еу адтæй биццеуи мадæ. Къарæ къохæй-къохмæ рацудæй. Куд дзурдтонцæ, уотемæй кадæр къарæ цалдæр исти искодта æма синхаг æфсæддон хаймæ дæр бафтудæй. Кастæнцæ имæ. Дзоргæ неци кодтонцæ, фал сæ цæститæбæл бæрæг адтæй, се ’мбали хузæн уонæн дæр сæ ниййергутæ сæ зæрдæбæл ке æрлæудтæнцæ.

Уой фæсте адтæй карз тугъдтитæ. Нæ танкисттæ равдистонцæ устур бæгъатæрдзийнадæ – Гитлер æ сæр бæрзæндти кæсгæй хаста, Сталингради фæсте ни æ маст райсунмæ ци «Тигртæ» æма «Пантеритæй» гъавта, етæ дæрæнгонд æрцудæнцæ.

Æвæдзи, еци уæлахези адтæй не ’мбæлттæн сæ ниййергути тæрегъæд дæр.

Ниййергути тæрегъæд… Райгурæн бæсти тæрегъæд, æ зинтæ, æ содзгæ гъæдгинтæ… Уонæн идарддæр бухсæн нæбал адтæй æма арви гъæрау райгъустæй тингун æма карз бардзурд: «Фæстæмæ еу къахдзæф дæр нæбал!..»

Аргъæутти уæйугау исистадæй советон æфсæддон. Æнсæндгæ, дæрæнгæнгæ рацудæй цифуддæр знаги, æ лæгдзийнадæ, æ бæгъатæрдзийнадæмæ æркæсун кодта дуйнети. Знаг мисти цъасæ агурдта, æ уод иста æхе зæнхæбæл дæр.

Уæдта æрцудæй Уалдзæг. Уæлахези Уалдзæг. Адæмти, сæребарæдзийнади Уалдзæг. Фудбони тугъд ка ракъахта, уонæн тугъди арти басугъдæнцæ сæхе сæртæ, сæ сæнтти хæццæ, сæ рунти хæццæ. Æ цæфтæн хонхи хузæн федар ка адтæй, æ риститæбæл ка некæд цæстисуг æркалдта, еци советон æфсæддон кудтæй æ уæлахези цийнæй. Кудтæй нæ бæсти адæмти минæвæрттæ сæ еумæйаг Уæлахези цийнæй, хæлардзийнадæ, æнсувæрдзийнадæ ке фæууæлахез æй, уони цийнæй.

Зæнхæбæл ци устурдæр тугъд æрæнцадæй, гъе уоми аланти  байзайæггæгти тог дæр никкалдæй…

Тугъди бæнтти  райгурдæнцæ берæ базургин дзурдтæ. Æма си сæрустур адтæнцæ, нæ райгурæн бæсти иннæ адæмти ахсгиаг бæгъатæрти хæццæ карз тугъди размæ ка æмпурста, еци иристойнаг фæсевæд. Тугъди бæнтти райгурдæнцæ уæди нæуæг зари дзурдтæ дæр: «Æзини æхсæви Берлини устур гъæунги ирон симд æркодтан…»

Фашистон лæгсирдти лæгæт – Берлини устур гъæунги  æ уруссаг, гурдзиаг тугъдон æнсувæрти хæццæ нæхердигон кафт ракодта нæхе биццеу дæр. Æ адæми номæй. Сæрустурæй.

Æма куд нæ… Минкъий Иристонæй тугъди будурмæ рандæй 84 мин адæймагемæй фулдæр. Алли фæндзæймаг адæймаг. Уонæй 60 мин адæймагемæй фулдæремæн лæвæрд æрцудæй паддзахадон хуæрзеугутæ. Беретæ си райстонцæ Советон Цæдеси Бæгъатæри кадгин ном, иссæнцæ инæлартæ, тугъдон разамонгутæ.

Нæ республики фæллойнæгæнгутæ сæ сæр бæрзæндти хæссунцæ Плити дууæ хатти Бæгъатæр инæлар Иссæй, Хетæгкати  Бæгъатæр инæлар Геуæргийæй, Мамсурати Бæгъатæр инæлар Хаджиумарæй, Дзусати  Бæгъатæр Ибрагимæй, Билаонти æскъуæлхт инæлар Павелæй…

Иристонæй Устур Фидибæстон тугъдмæ ка рандæй, уонæй 40 минемæй фулдæр сæ уодтæ равардтонцæ Райгурæн бæсти сæрбæлтау, фæстæмæ нæбал исæздахтæнцæ сæ фидиуæзæгмæ Гæздæнти авд æнсувæри, Темурти æхсæз лæхъуæни, Хъалæгати Хангуасси фондз фурти, Дигори  Дадзой æхсæз цæргæси… Финддæс мадæ æма фидемæн сæ бæдæлттæ фæндзгæйттæй нæбал исæздахтæнцæ тугъди будуртæй. Цуппæргай фурттæ кæмæй бастъалдæй, етæ ба ’нцæ дууæ æма дууинсæй.

Мадта æ еунæгмæ ка фенгъæлмæ кастæй, еци мадтæлтæ ба цæйбæрцæ адтæнцæ? Зæрдихæлд фæцæнцæ етæ дæр. Сæ фулдæр фæффудевгед æнцæ сæ еугай хъæболтæй. Бæдолæй уæлдай нæййес. Еу уа, авд уонцæ – алке дæр си мади зæрди буни райгуруй, алкедæр си цæрунæн исæнтæсуй.

Цал æма цал миллионтæ цæрунгъæуагæ уоди фæххаста æлгъистаг тугъд. Нæ адæми хуæздæртæй. Не ’нгъæлдзаутæй. Уогæ мадтæлти зæрдити нæ рамардæнцæ. Мæйдар æхсæви гъæунгæй минкъий æзмæлд ку æрбайгъусуй, уæддæр æ хуссæни хæрдмæ фесхъеуй, кæд мæ бæдæлттæй еске фæззиндтæй, зæгъгæ.

Æма Уæлахезæй æздахтæнцæ фæллад тугъдонтæ сæ райгурæн бæстæмæ. Уалдзæг адтæй æ тæккæ тæмæни. Зæнхæ цетæ кодта зæнхкосæгмæ. Заводтæ æнгъæлмæ кастæнцæ, цуппар анзей размæ фæдеси ка рандæй æма нур Гитлери æлгъистаг сæр æд фудвæндитæ, æд кæлæнтæ саудæлзæнхæ ка фæккодта, уонæмæ.

Зæнхæ æ гъæдгинтæ нæма бадзæбæх кодта. Топпихуаси хъуæцæ нæ рандæй. Сугъд гъæдтæ. Сугъд æма пурхæ сахартæ. Ихæлд хедтæ. Сугъд  æма дæрæнгонд гъæдтæ. Украини, Белоруссий  никкæндити, партизанти сосæг цæрæнти сæрмæ бадтæй æзиниккон хъуæцæ. Æнæгъæнæ гъæутæ – æнæ еу цæрæн хæдзарæ, æнæ еу рохси цъирт…

Цæйбæрцæ кæнуйнæгтæ адтæй! Цæйбæрцæ гъуддæгутæ кастæнцæ æнгъæлмæ, æ рист кæмæн нæма иссудæй, еци тугъдонтæмæ!

Нæ фагæ кодта косæнгæрзтæ, аразæн æрмæг, машинттæ, трактортæ, уæледарæс, хуæруйнаг. Фæстугъд фиццаг уалдзæг! Бон нæ  фагæ кодта адæмæн. Бæнттæбæл бафтудæнцæ мæйрохс æхсæвтæ, боницъæхтæ. Зæнхкосæгæн æхсæви дæр æ фуни æ цæститæбæл уадæй æ конд хумæ, мæнæуи хумтæ… Æ сæрмæ – сабур æма кæдзос, æнæгъæргæнгæ  арв.  Не ’гъустæй æдзæллаг уодти уæззау гъæрзун. Айдагъдæр – готони къæс-къæс, фæллад галти хæстуолæфт, дæнтти  сур-сур.

Сауцъеути зарун… Уæлахездзаутæ… Ервæзунгæнгутæ… Мæлæтæй… Цагъари къæлæтæй… Æности ходуйнагæй… Уотæ худтонцæ советон адæми еци бæнтти еугур дуйней дзиллитæ. Уæхæн устур æма кадгин номæй худтонцæ еци бæнтти мах не ’знæгтæ дæр æма сæ цæстити фиутæ тадæнцæ нæ лæгдзийнадæмæ.

Æмцæдесонтæ – уотæ хундтæнцæ уæд Америки Еугонд Штаттæ æма Англис. Не ’мцæдесонтæ. Не ’знаг дæр адтæй еу – фашистон Германи. Нæ тохи нисан дæр адтæй еу: тугъдæн айдагъ æхе нæ, фал æ кой дæр æностæмæ, рабурæн кæцæй нæ уа, уæхæн арф цирти амæттаг бакæнун. Æма ибæл нæ хецауадæ дзурдта æргомæй, федарæй. Дзурдтонцæ етæ дæр, æцæг æнæбари. Сæ фæндтæ, сæ нисантæ ба адтæнцæ æндæр. Никки Европи паддзахæдтæй дæр беретæ сæхе барвæндонæй æвзурстонцæ æндæр царди нæдтæ – фæссурдтонцæ сæ тогцъирти, царди хецæуттæ иссæнцæ фæллойнæгæнæг дзиллитæ. Социализми амондхæссæг надбæл федарæй æрлæудтæнцæ Болгари, Венгри, Румыни, Польшæ, чехтæ æма словактæ, Германий Демократон Республики фæллойнæгæнгутæ.

(Редакцийæй. Цæгæрай-фурт ци рæстæгути кой кæнуй, уæд уотæ бæргæ адтæй, фал абони ба еци  бæстити разамунд дзæгъæлтæ кæнун бабæй байдæдтонцæ, æнæсæрфат нæдтæмæ иселлæг æнцæ…)

Уотæ ка гъуди кодта, Советон Цæдесæн æ тухæ, æ хъаурæ басæтдзæнæнцæ, ислæмæгъ уодзæнæй, зæгъгæ, уонæн сæ сæнттæ фæссинк æнцæ. Исистадæй, æ домбай иуæнгтæ фæйнердæмæ райвазта нæ Райгурæн бæстæ, æ кадæ, æ намус, æ бæгъатæрдзийнадæ иссæнцæ зарти заруйнаг,  кадæнгити кæнуйнаг. Сталинград, белоруссаг минкъий гъæу Хатынь, Брести федар, ленинградтæгти уодуæлдай тох, советон тугъдон… Еци æрдхуæрæни нæмттæ цъухæй-цъухмæ цудæнцæ еугур дуйней дзиллити ’хсæн, сæрустур си адтæнцæ дуйней рæстзæрдæ адæмтæ. Уæдта фæстæдæр уонæй беретæ сæхе цæститæй фæууидтонцæ Павлови хæдзарæ, Мамайи обауи дессæгтæ, Хатыни æдзард циртдзæвæнтæ, сæ сæртæ æрниллæг кодтонцæ Пискареви æнсувæрон уæлмæрдти мингай ингæнти рази. Уæдта, фæстæмæ сæхемæ ку раздахтæнцæ, уæд се ’мбæстонтæн радзурдтонцæ сæ еци уæззау хабæрттæ.

Фал дуйней дзиллитæ сæхе цæститæй кæми фæууидтайуонцæ, советон адæм ци гъезæмæрттæ бавзурстонцæ се ’стур Уæлахез сæ къохи ци зинтæй бафтудæй, уой. Никки ма арвбæл фæстæмæ зиннун байдæдтонцæ сау мегъи къубулойнитæ. Черчилльтæ, Трементæ æма уони хузæнттæ сæ сæртæ исдардтонцæ – Советон Цæдеси, социализми надбæл ка ниллæудтæй, еци æригон бæстити нихмæ тох иссæй сæ сæйрагдæр нисан. НАТО, СЕАТО æма никки æндæр къуæрттæ, æндæр цъифкалгутæ, æндæр хахургæнгутæ сæ цæсгæнттæ исуагътонцæ. Сауæнгæ ма, гитлерон фашизми нихмæ нæ къохи ци устур Уæлахез бафтудæй, уой дæр сæхердигонау фæмминкъийдæртæ кæнунвæндæ искодтонцæ, мах си сæйрагдæр адтан, зæгъгæ, алли фæлтæрæнтæ исистонцæ.

Фал… Тикиси къах цубур æй. Дуйне зонуй нæ рæстдзийнадæ. Зонуй, Европи адæмти фашизми тогæйдзаг дзæмбути бунæй ка исрæдувта, уони дæр. Етæ ба берæ адтæнцæ. Хъæбæр берæ.

Адæмти рохс исонибонбæл, цæмæй зæнхæбæл сабурдзийнадæ ниффедар уа, тугъди арт  макæдбал исервæза, уой сæрбæлтау æ ирæзгæ уодтæ ка равардта, еци цардбæллон  фæсевæд, æмгъудæй берæ раздæр ке сæртæ исуорс æнцæ, еци хестæртæ. Мингæйттæй байзадæнцæ етæ Европи будурти, гъæути æма сахарти. Кæми – æнсувæрон циртити, кæми ба – еугæйттæй, дугæйттæй æвæрд циртити. Лæгдзийнади, хæлардзийнади, æнсувæрдзийнади æнæмæлгæ æвдесæнтæй. Æма чехаг мадæ, кенæ польшаг зæронд лæг, болгайраг сувæллон, кенæ румынаг кизгуттæ, венгриаг ахургæнæг, кенæ славакаг скъоладзау зингхуст советон æфсæддони цирти уæлгъос сæ сæртæ ку æркъолæ кæнунцæ, нæуæг тунд деденгутæ ибæл ку исæвæрунцæ, уæд сæ меднимæр фæззæгъунцæ: «Уæ кадæ муггагмæ байзайдзæнæй цæргæй…»