Раздæр ма куд игъосун кодтан, уотемæй нæ республики Сæргълæууæг Сергей Меняйло Парламентмæ барвиста «Республикæ Цæгат Иристон-Аланий паддзахадон æвзæгти туххæй» Закъони проект, цæмæй имæ дзиллонæй каст æрцæуа æма алкæмæн дæр равгæ уа æ гъудитæ уой фæдбæл рагацау зæгъунæн.

Аци хабари фæдбæл æримистан уой дæр, æма 1992 анзи дæр гъавтонцæ нæ республики адæмти æвзæгти туххæй Закъон бацæттæ кæнун. Æ проект мухургонд æрцудæй газетти, цæйбæрцæдæр рæстæги дæргъи уонæми мухургонд цудæй аллихузон уацтæ дæр. Уонæй цалдæр рамухур кодтан нæ газети айразмæ номерти.

Ка ’й зонуй, ескетæ уотæ дæр зæгъдзæнæнцæ, рагон хабæрттæ ма ци имисæн, зæгъгæ. Махмæ гæсгæ ба сæ, æнæмæнгæ, зонун гъæуй, уомæн æма уæд, цуппæрдæс æма инсæй анзей размæ нæ мадтæлон æвзаги ирисхъи фæдбæл дзубандий ци фарстатæ иссагъæссаг æнцæ, етæ нæ абони дæр минкъийдæр нæ тухсун кæнунцæ. Куд уæд, уотæ нур дæр рæстауодæг гъудити хæццæ ахид райгъусуй æдзæлгъæдæ зæгъдтитæ.

Гъо, алкедæр ес æ гъуди зæгъуни барæ – æцæг хуæрзгæнæг ку уа. Уотемæй ба ахид райгъусуй рæузундти, хилæкъахгути дзæнгæда. Уæлдайдæр ба, дигорон æвзаги нихмæ дзоргутæ ци тæргæйттæ ракæнунцæ, етæ ба бустæги æнæбунати фæуунцæ. Уомæн æвдесæнæн – мæнæ абони ци уац мухур кæнæн, е. Фæззиндтæй газет «Рæстдзинад»-и 1992 анзи 30 апърели, Цæгат Иристони адæмти æвзæгти туххæй Закъони проектбæл дзубанди ку цудæй, раст гъеуæд. Æ ниффинсæг ци æведауцæ дзубандитæ кæнуй дигорон æвзаги туххæй, уони дудзигъæр, гъулæггагæн, абони дæр райгъусуй «æвзагзонунади дæснитæй» еуæй-еуети цъухæй. Уогæ, кæсетæ еци уац æма уæхуæдтæ  дæр хатдзæгтæ кæнетæ.

Абон нæм ныхас цæуы ЦИ ССР-йы адæмты æвзæгты тыххæй Закъоны проектыл. Æз дæр зæгъдзынæи мæ хъуыды, Закъоны проекты 1-æм статьямæ гæсгæ ЦИ ССР-йы паддзахадон æвзæгтæ сты ирон æмæ уырыссаг. Уыцы статья ивд куы нæ æрцæуа, уæд ирон æвзаг абон цы кæуинаг уавæры ис, уым баззайдзæн. Уымæн æмæ барвæндонæй (бар та йын дæтты Закъон) никæцы организаци рахиздзæн уырыссаг æвзагæй иронмæ.

Абон уырыссаг скъолаты бирæ ирон сывæллæттæ куыд нæ ахуыр кæнынц се ’взаг (сæ ныййарджыты фæндонмæ гæсгæ), афтæ уыдзæн. Закъон, фыццаджыдæр, хъуамæ ирон æвзаг зоныны хæс æвæра канд ирæттыл нæ, фæлæ республикæйы æппæт цæрджытыл дæр. Мах хъуамæ бафæнзæм нæ сыхæгты: кæд æмæ 70 азы дæргъы Гуырдзыстоны гуырдзиæгтæ уыдысты 40-50 проценты, уæддæр хъомылады, ахуырады, наукæйы, æнæниздзинады æмæ царды æндæр къабæзты сæйраг бынат ахста гуырдзиаг æвзаг.

Уæдæ, кæд абоны суверенон ЦИ ССР-æн Уæрæсейы Федерацийы фылдæр бартæ ис, раздæры Цæдисы Гуырдзыстонæн цы бартæ уыд, уымæй, уæд цæмæн æфсæрмы кæнæм кæмæйдæр (нæхицæй нын куы ничи æфсæрмы кæны), цæуыннæ дзурæм æргомæй, ирон зæххыл ирон æвзаг сæйрагдæр кæй хъуамæ уа, уый.

Рацаразын хъæуы уæдæ 1-аг статья мæнæ афтæ: ЦИ ССР-йы паддзахадон æвзаг у ирон æвзаг, ирон æвзаджы фæстæ æппæты фылдæр бартæ лæвæрд цæуы уырыссаг æвзагæн. Уый фæстæ сæ хуыз аивдзысты Закъоны иннæ статьятæ дæр, зæгъæм, 20-æм æмæ 22-æм.

20-æм статья хъуамæ амона афтæ: ЦИ ССР-йы сывæллæтты рæвдауæндæтты, скъолаты æмæ институтты бындурон нацийы адæймæгты (ирæтты) æмæ иннæ нацитæй кæй фæнды, уыдон хъомылад æмæ ахуырад хъуамæ цæуа ирон æвзагыл; уырыссаг æмæ æндæр нациты æвзагыл хъомылад æмæ ахуырад кæм цæуа, уым та, нацимæ нæ кæсгæйæ алчидæр ахуыр кæнæд ирон æвзаг. Чидæртæ тæрсынц, зæгъгæ, математикæ, физикæ, биологи æмæ æндæр предметтæ иронау зын ахуыргæнæн сты. Ахæм ахуыр, дам, уыд хæсты фæстæ æмæ, дам, скъоладзауты æййафындзинад æрныллæг, зын æмбарæн æмæ зын дзурæн, дам, уыдысты иронау терминтæ, формулæтæ, теоремæтæ. Уыцы хъуыдымæ гæсгæ æрмæст уырыссагау ис бамбарæн æрдзон предметæн. Уæдæ цымæ стыр япойнаг, немыцаг, францаг, гуырдзиаг, сомихаг физиктæ æмæ математиктæ цы ’взагыл ахуыр кодтой? Æви ирон æвзаг дунейы æвзæгтæй зьндæр у? Ам хъуыддаг æвзаджы аххос нæу. Математикæ, физикæ æмæ биологи хауынц æрдзон уæззау предметтæм, алчи сæ не ’мбары. Ууыл та дзурæг у уый, æмæ абоны онг æрмæст дыууæ иронæн бантыст доктортæ суæвын математикæйæ (Гуыдиаты Д., Къусраты А.) æмæ иу адæймагæн та физикæйæ (Сиукъаты Н.). Кæй зæгъын æй хъæуы, бæрзонд наукон-методикон æмвæзыл хъуамæ фæзыной ирон æвзагыл чингуытæ математикæйæ, физикæйæ.

Ирон скъола, дам, кæм уа, уым куы разына уырыссæгтæ, кæна æндæр нациты сывæллæттæ, уæд куыд кæндзысты. Цымæ мах иннæ нациты уæлдай цæмæн тæрсæм, исчи нын не ’взаг куы сахуыр кæна, уымæй? Гуырдзыстоны æмæ Сомихы ис ахæм районтæ, æмæ дзы уырыссæгты æмæ æндæр нациты нымæц у 5-8 мины онг, фæлæ дзы иунæг уырыссаг скъола дæр нæй. Æфсæрмыйы рæстæг фæци, не ’фсармы тыххæй фаг фесæфтам. Не ’взагыл, нæ культурæйыл чи не ’ввæрсы, уымæн йæ фæндаг раст. Зæгъын ма мæ фæнды уый, æмæ ирон æвзагыл ахуыр цы скъолаты цæуа, уым уырыссаг æвзаджы сахæттæ хъуамæ уой фылдæр, абоны уырыссаг скъолаты уырыссаг æвзаджы сахæттæй. Цæмæй скъола куы фæуа ахуыргæнинаг, уæд уырыссаг æвзагыл дæр йæ бон уа йæ ахуыр адарддæр кæнын.

Раст мæм нæ кæсынц Закъоны проекты 37-æм статья, зæгъгæ, Дыгуры æмæ Æрæфы районты иумæйаг ахуырадон скъолаты райдайæм кълæсты предметтæ, дам, ахуыр кæнынц ирон литературон æвзагыл, кæнæ та дыгурон диалектыл, æмæ Малиты Васойы 1-æм статьяйы уæлæмхасæн хай: «ЦИ ССР-йы паддзахадон æвзгæгтæ сты ирон (ирон, дыгурон) æвзаг…»

Ацы фарсты тыххæй йæ хъуыды тынг раст загъта Хуыбецты Шалва, фæлæ, хъыгагæн, не ’хсæн ис змæнтджытæ. Уыдон архайынц, цæмæй армы дзаг ирон адæмы скæной кæрæдзийы ныхмæ, нæ литературон æвзаг ныддихтæ уа (уыдонæй иу у Малиты Батраз). Нæ дзурдзыстæм Италийы фондз диалекты тыххæй лыстæг æмæ цы стыр тохы фæрцы сырæзт абоны Италийы литературон-наукон æвзаг, ууыл. Æрдзурæм, нæ цуры цы Гуырдзыстон ис, ууыл. Гуырдзыстоны нс авд ныхасыздæхты æмæ цыппар диалекты, кæд сын диалекттæ схонæн ис, уæд: мегрелаг, сванаг, гурулаг, тушаг.

Ацы диалекттæ гуырдзиаг литературон æвзагæй афтæ дард сты, æмæ, зæгъæн, мегрелаг, кæнæ сванаг йæхи æвзагыл куы дзура, уæд æй картлиаг æвзагыл дзурæг (гуырдзиаг литературон-наукон æззаг, арæзт у картлиаг æвзаджы бындурыл) бынтондæр не ’мбары. Ахæм уавæры ис тушаг диалект дæр. Гурулаг диалект хæстæг у гуырдзиаг литературон æвзагмæ, ирон æвзаг дыгурон диалектмæ куыд æввахс у, афтæ.

Кæд хъуыддаг афтæ у, уæддæр ацы адæмтæй ничи тох кæны абон нæхи литературон-наукон æвзаг саразыныл, нæдæр республикæйыл, кæнæ автономийыл. Уавæр та сын ахæм хъуыддæгтæ саразынæн тынг хорз ис. Зæгъæм, мегрелтæн сæ 60 проценты бæрц цæрынц ныгуылæн Гуырдзыстоны иу ран, сæ нымæц у милуан адæймагæй фылдæр, сванты нымæц у 300000, цæрынц уыддон дæр иу ран, гурултæ дæр цæрынц ны– гуылæн Гуырдзыстоны иу ран, сæ нымæц у 400000 адæймаджы бæрц. Æппæтæй дæр сæхи хонынц гуырдзиæгтæ, сæ паспортты дæр фыст сты гуырдзиаг.

Искæмæн дзы куы зæгъай, ды гуырдзиаг нæ дæ, уæд ын туджджын фестдзынæ. Се ’взаг хонынц къуымон æвзаг (къутхури ена.) Уымæй дарддæр, Гуырдзыстоны афтæ ничи зæгъдзæн, уæртæ уый у мегрел, кæнæ сван æмæ цæмæн кусы ахæм бæрзонд бынаты. Зæгъæм, Шеварднадзе, Гуырдзыстоны Компартийы Центрон Комитеты раздæры фыццаг секретарь Мжаванадзе, стыр гуырдзиаг фыссæг Нодар Думбадзе сты гурултæ, стыр фыссæг Константинэ Гамсахурдиа, академик Векуа, артисттæ Хорава, Соткилава сты мегрелтæ, стыр лингвист, ирон æвзаджы тыхджындæр иртасджытæй иу Ахвледиани, фыссæг Маргиани сты свантæ.

Иу рæстæджы «Дыгурон адæмы хъæппæрисон къорд» йæхи чи схуыдта, ахæм къорд мегрелæгтæм дæр фæзынд. Фæлæ бирæ нæ ахаста. Мегрелаг æцæг интеллигенци йæ ныхмæ рацыдысты, рахуыдтой къорды мегрелты фæндаг æхгæнджытæ æмæ нацийы знæгтæ. Цымæ мегрелтæ афтæ куы нæ сарæхстаиккой, уæд Гамсахурдиатæ, Сигуатæ, Чантуриатæ, æмæ бирæ æндæртæ Гуырдзыстоны боныхъæд аразджытæ суыдаиккой? Иннæ гуырдзиæгтæ сын нæ загътаиккой, стыр бынæттæ ссæрибар кæнут æмæ уæ районтæм ацæут?

Уæдæ дыгурон диалект цæмæй паддзахадон æвзаг суа, ууыл цы «патриоттæ» тох кæнынц, уыдон, æвæццæгæн, сæ– хи зондджындæр æнхъæлынц италиæгтæй æмæ гуырдзиæгтæй. Тæрхонгæнæг фæут уæхæдæг.

Æз Цæгат Ирыстоны никуы цардтæн æмæ нæ цæрын, нæ ахуыр кодтон сæрмагондæй дыгурон диалект, фæлæ цы бакæсын, уый бамбарын, цы стæм ныхæстæ нæ фæзонын, уыдон дæр хъуыдыйады мидисмæ гæсгæ æрцахсын.

Уæдæ цæмæн хъæуы мах ирон æвзаджы дыккаг экземпляр, цæмæн хъæуы дыгурон диалектыл чингуытæ, журналтæ, газеттæ. Худинаг нæу: се ’взаг бынтон дард кæмæн у, уыцы адæмтæ иу литературон-наукон æвзагыл тох кæнынц, мах та, ирон æвзагмæ бынтон æввахс чи у, уыцы  дыгурон диалектыл литературон-наукон, паддзахадон æвзаг аразын фæнд кæнæм.

Алы ирон лæг хъуамæ зона, мах Уæлладжыр, Дыгур, Туалтæ, Куыртаттæ, Дæргъæвсгом, Рукъгом, Чысангом æмæ Къуыдар стæм иу туг, иу стæг, иу æвзагыл дзурæг ирон адæм æмæ нын хъуамæ уа иу ирон литературон-наукон æвзаг, иу паддзахадон æвзаг. Не ’взаджы уæлæнгай хицæндзинæдтæ та сты нæ географион равæрды аххос, ома, иу комæй иннæмæ зын бафтæн кæй уыд æмæ иу комы адæм иннæ комы адæмыл кæй не ’мбæлдысты, уый тыххæй.

Уæдæ афтæ: нæ сæрæй аппарæм нæ адæмы кæмттæм гæсгæ дих кæныны хъуыддаг æмæ аразын райдайæм иу литературон-наукон хъæздыг æвзаг. Уый куы нæ саразæм, уæд фæстæдæр нал дæр дыгурон диалект уыдзæн, нал дæр ирон æвзаг. Уый æрмæст мæ хъуыды нæу.

ПЛИТЫ Феликс, физикон-математикон наукæты кандидат, доцент.

Редакцион фæсдзурд

Ку зæгъæн, аци уац мухури фæззиндтæй, 1992 анзи дзубанди Цæгат Иристони адæмти æвзæгти туххæй Закъони проекти фæдбæл ку цудæй, уæд. Еци рæстæги кадæртæ хъæбæр карзæй дзурдтонцæ дигорон æвзаг паддзахадонбæл нимайуни нихмæ. Уонæн, махмæ гæсгæ, баруагæсунгъон дзуапп равардта нæ зундгонд поэт Малити Васо, газет «Северная Осетия»-йи (1992 анзи 9 апърели) ци уац рацудæй, уомæй.  Малий-фурти еци уац мах абони мухур кæнæн уомæ гæсгæ, æма абони дæр ма æ зæгъуйнæгтæ ахедгæ ’нцæ, æма дигорон æвзаги нихмæ дзоргутæ кæдимайди ба сæ кеми æрцæуиуонцæ, сæ зæрдихатт раййевиуонцæ…