ХЪИРГЪУТИ Анзор

Рагæй дæр кадгин гъæу Дур-Дур сæрустур æй æ цæргутæй, уæлдайдæр ба си царди тумугъти арфиаг гъуддæгутæй ка фескъуæлхтæй, еци адæймæгутæй. Уонæй еу – Советон Æфсади болкъон,  философон наукити кандидат, публицист, Уæрæсей социалон наукити академий академик, Стъараполи крайи Сæргълæууæги размæ хестæрти Совети иуонг Хъиргъути  Хадзирæти фурт Анзор. Абони ибæл æнхæст кæнуй дæс æма цуппаринсæй анзи, æма ин уой фæдбæл зæрдиагæй арфæ кæнæн мæнæ аци æрмæгæй.

Хъиргъути Анзор райгурдæй Дур-Дури 1936 анзи 19 сентябри. Уæди рæстæгутæ хъæбæр зин æма тухстаг адтæнцæ берæ цæмæйдæртæй, уомæ гæсгæ ба уотæ зæгъун æнгъезуй, æма биццеуæн æ сабийдогæ фæцæй, авд анзи ибæл ку исæнхæст æй, уæд. Анзорæн хуæрзæригонæй æвзаргæ рауадæнцæ царди берæ аллихузон зиндзийнæдтæ, кæцитæн сæ бафæразунæн уоди устур хъаурæ гъудæй. Уæлдайдæр ба Устур Фидибæстон тугъди рæстæги, Дур-Дур дæр  цæйбæрцæдæр немуцаг-фашистон æрбалæборгути къохти ку фæцæй, уæд.  Еу æма дууæ хатти нæ кастæй мæлæти цæститæмæ, фæууидта æ хæстæгути мæлæт, æхе бауæрбæл бавзурста тугъдон рæстæги æстонг æма уазал æнзти цуппар зумæгей уазал гъæбес. Е дæр е ’мгæртти хузæн, боницъæхæй талинги уæнгæ фæллойнæ кодта колхози будурти дзоли къæбæрбæл, изæрæй ба цъилингай рохсмæ бадтæй æ киунугути сæргъи. Анзорæн æ имисуйнæгтæй, еу цау æностæмæ байзадæй æ зæрди. Цæветтонгæ, æ баба æма нанай хæццæ уæрдуни куд лигъдæнцæ фашисттæй сæхе байаууон кæнунмæ, гъæдæмæ, æма сæ сæрти æзнаги нæмгутæ скъот кæнгæй, куд тахтæнцæ, е. Устур бæласи буни сæхецæн исаразтонцæ зæнхæбæл хæдзарæ. Стонгæй, уазалæй цардæнцæ уоми, цалинмæ Сурх æфсад не ’суæгъдæ кодта знагæй сæ райгурæн гъæу.

Фæстугъд кæстæр фæсевæд сæхебæл нæ ауæрдгæй, хестæрти æмрæнгъæ фæллойнæ кодтонцæ, цæмæй ихæлд хæдзарадæ нæуæгæй æ къæхтæбæл ислæудтайдæ. Анзорбæл аст анзи ку исæнхæст æй, уæд æрцудæй еу цау, кæци фæббæрæг æй æ изолдæри цардбæл. Зæрдæргъæвд, зæрдерис биццеу цæмæдесæй кастæй æ алфамбулай ци цудæй, уонæмæ.  Еугуремæй хъæбæрдæр æ цæстæ дардта, уруссаг сурхæфсæддон Иванмæ, кæци гъæуай кодта тугъди рæстæг æзнагæй, ци тохæнгарз байстонцæ, еци æвæрæн бунат. Е исахур кодта биццеуи уруссаг æвзагбæл кæсун æма финсун. Æма фæззæги, скъолай 1-аг къласмæ ку бацудæй, уæд æнцонтæй ахур кодта.

– Философтæй кадæр уотæ загъта, æма адæймаг æ царди медæгæ е ’цæгæй амондгун фæууй айдагъдæр цалдæр сахатти. Мæн фæлтæр еци цалдæр сахатти æхебæл банкъардта, æма сæ исхарз кодта 9 майи 1945 анзи, – имисуй Хъиргъути Анзор. – Мæ зæрдæй некæд феронх уодзæнæнцæ, адæм сæ фурцийнæй сæ бунати куд æрхауиуонцæ, сæ фæстаг инсади мортæ æмбурдгæнгæй, æртигай къеретæ куд цæттæ кодтонцæ æма си куд ирдтонцæ цитгин Уасгергий – тугъдонти агъазгæнæги ном. Мах, нæ еугур дæр æрæмбурд ан колхози правлений тургъæмæ, цæмæй еумæйагæй, æнхæстæй банкъарæн Уæлахези цийнæдзийнадæ.

Зонундзийнæдтæмæ над Анзорæн разиндтæй даргъ æма медесгун. 1954 анзи Дур-Дури гъæуи астæуккаг скъола каст фæууни фæсте, ахур кæнунмæ бацудæй сахар Бакуй еумæйаг æфсæддон училищемæ, уой фæсте ба сахар Ленингради П.Ф  Лесгафти номбæл физикон культурæ æма спорти хайадæ Ленини номбæл Тугъдон-политикон академимæ. Аци æртæ ахургæнæндони каст фæцæй хъæбæр хуарз бæрæггæнæнти хæццæ.

Тугъдон-политикон академий фæууни фæсте æрвист æрцудæй Можайскийи номбæл  Космосон æфсæдти æфсæддон-инженерон академий философий кафедри ахургæнæгæй. Анзи фæсте ахур кæнунмæ бацудæй Тугъдон-политикон академий философон кафедри аспирантурæмæ фæсаууонмæ. 1970 анзи кæрони æнтæстгинæй багъæуай кодта наукити кандидати диссертаци, æма æрвист æрцудæй Стъараполи крайи бастдзийнади тугъдон-инженерон училищемæ кафедри сæргълæууæгæй. Уомæн дæр æнæзæгъæн нæййес, æма Хъиргъуй-фурти ардæмæ ку иснисан кодтонцæ, уæд аци ахургæнæндони æрæййафта æдеугурæй еунæг наукити кандидат, кафедрæ ба адтæй Ракетон-космосон æфсæдти ’хсæн фæстезадти нимæдзи.

ХЪИРГЪУТИ Анзор (астæуæй) Уæрæсей Президент Владимир ПУТИНИ хæццæ фембæлди рæстæг.

Æдеугурæй цуппар анземæ Хъиргъути Анзор бацæттæ кодта æхсæз науки кандидати. Разамонæги дæсни разамунд æма нифсхастдзийнади фæрци кафедрæ рацудæй размæ æма нимад æрцудæй Ракетон-космосон ахургæнæндæнтти ’хсæн тæккæ æнтæстгиндæрбæл. Дууæ анзей фæсте ба иссæй Советон Цæдеси Гæрзефтонг Тухти тæккæ хуæздæрбæл. Уой туххæй, 1987 анзи тугъдон журнал «Военная мысль» финста æ фæрстæбæл.

1980 анзи кæрони æ ирисхъæ цæхгæрмæ раййивта. Болкъон Хъиргъути Анзор æрвист æрцудæй Германий Демократон Республикæмæ советон æфсæдти къуари ’хсæн идеологон куст кæнунмæ. Еци кусти медæгæ айдагъ федар уодикондæй уæлдай ма, гъудæй политикон æгъдауæй хъæбæр дæсни ун дæр. Цубур рæстæгмæ советон афицерæн фæззиндтæй федар бастдзийнæдтæ Германий адæмон æфсади политикон хецауади хæццæ. Тугъдон дипломати ихæстæ æнхæстгæнгæй дæр, кæддæриддæр æ арми бафтуйидæ буцæудзийнади фарстатæ  раст уагæбæл ралух кæнун.  Уой хæццæ ба алкæддæр хумæтæг рæнгъонтæмæ æхе хæстæг дардта, сæ Фидибæстæй изол ке ’нцæ, ке ибæл æрхун кæнунцæ, уой лæдæрдтæй.

Хъиргъуй-фуртæн федар бастдзийнæдтæ адтæй Германий Демократон Республики афицерти хæццæ. Кæд берæ дæсгай æнзтæ рацудæй уæдæй ардæмæ, уæддæр æй нæ иронх кæнунцæ. Зæгъæн, 2015 анзи Уæлахези 70 юбилейон анз сахар Берлини бæрæггæнгæй, Хъиргъути Анзор уордæмæ официалон æгъдауæй агурд æрцудæй. Уоми, Уæрæсей Минæвайради цитгингæнæн мадзали рæстæг имæ бацудæй ГДР-и фæстаг сæргълæууæг Эгон Кренц æма ибæл хъæбæр бацийнæ кодта. Бафæсмардта ’й фондз æма инсей анзей фæсте дæр. Куд рабæрæг æй, уотемæй 1990 анзи Эгон Кренц, СЕПГ Политбюройи иуонг уогæй,  Хъиргъуй-фурти æхуæдæг исхуарзæнхгин кодта реубæлдаргæ бæрæггæнæн Герман-Советон хæлардзийнади æхсæнади Устур сугъзæрийнæ нисанæй.

1991 анзи, æвддæс æма инсæй анзи Советон Цæдеси Æфсæддон Тухти баслужбæ кæнгæй, рацудæй отставки æма косун райдæдта ахургæнæгæй Стъараполи паддзахадон университети философий кафедри ахургæнæгæй.

Æхсæрдæс анзи Хъиргъути Анзор  адтæй Стъараполи крайи губернатори размæ политикон-консультативон совети иуонг, Цæгат Иристон-Аланий Сæргълæууæги æнхæстбаргин минæвар Стъараполи крайи, æма ма уой хæццæ  адтæй Думи Хестæрти совети иуонг.

Цæгат Иристони Сæргълæууæги Æнхæстбаргин минæвар  Стъараполи крайи уогæй, Хъиргъути Анзор берæ гъуддæгутæ исаразта, цæмæй экономики гъуддаги æма культурон æгъдауæй дууæ регионей æхсæн федар бастдзийнæдтæ уа.

Куд наукон косæг, уотæ бацæттæ кодта сæдæ наукон кусти æма федæни берæ специалисттæ. Æ дзурдæн ес уæзæ, уомæн æма имæ ес агъазиау царди фæлтæрддзийнадæ. Фал æхуæдæг æхе нимайуй  – «Ахургæнæг æма кæстæр фæлтæри гъомбæлгæнæгбæл. Ахур кæнун уæллагæй лæвæрд æй».

Кæстæртæн алкæддæр фæффæдзæхсуй: «Адæймаг æхебæл ку фæууæлахез уа, уæд е æй  устур хъаурæ. Гъæуама гъудитæ æма сæризунд  æмдзо кæнонцæ. Е ба уобæл дзорæг æй æма, курухон сæризунд  уорама æнæбæзгæ фæндитæ, зианхæссæг æнкъарæнтæ, æнæсæрфат зæгъдтитæ æма размæ кæна  конструктивон фæндитæ æма адæмæн пайдахæссæг гъуддæгутæ».

Нæ уаци хъайтар æй цæмæдесаг дзубандигæнæг. Æ царди медæгæ берæ ка фæууидта, берæ къулумпити сæрти ка бахизтæй, еци адæймаг нуртæккæ æнæвгъауæй дех кæнуй æ гъæздуг фæлтæрддзийнадæй, æхе имæ ка бахатуй, уонæн. Сæйрагдæр, æхе царди хатдзæгтæмæ гæсгæ, æнæмæнгæ кæстæртæн фæдзæхсуй уой дæр, æма царди гъæуй хатир кæнун зонун, уой хæццæ ба ма уодикондæй хъаурæгин унбæл.  Цæйбæрцæбæл фулдæр хуарздзийнæдтæ аразуй адæмæн, уой хæццæ æ алфамбулай дуйне кæнуй райдзастдæр. Е ’мкосгутæ куд зæгъунцæ, уотемæй Хъиргъуй-фурт, æригонæй фæстæмæ еузæрдиуонæй байзадæй, æ зæрдæмæ хæстæг ка адтæй, еци идеалтæн.

Ахургонд-философ, æхсæнадон архайæг æма публицист, æй берæ уацти автор, уони хæццæ «МК-Кавказ»-и  дæр æмгуст кодта. Мæнæ куд финсунцæ редакций косгутæ: «Хъиргъути Анзор æ курухондзийнади фæрци хъæбæр берæ раст  гъуддæгутæ исаразта, цæмæй Цæгат Кавкази адæмихæттитæ лимæнæй æма хелæдæргæй цæронцæ, сæ медастæу ба бастдзийнæдтæ федарæй-федардæр кæнонцæ, æ гъудити хæццæ арази ка нæ уидæ, уони дæр æригъосун кæнидæ æхемæ, уомæн æма æ алли дзурдæй дæр бæрæг дардта Фидибæстæ еузæрдиуон уарзтæй ке уарзуй, æма ин æ ирисхъæмæ цийфæнди цæстæй ке нæ кæсуй, е».

Хъиргъути Хадзирæти фурт Анзор берæ паддзахадон хуæрзеугутæй хуарзæнхæгонд æрцудæй. Уони ’хсæн: кадгин нисан – «Кусти медæгæ бæрзонд бæрæггæнæнтæ»-й, уæдта майдантæ «Стъараполи крайи размæ æскъуæлхтдзийнæдтæ» æма «Иристони намусæн»,  Номдзуд Петри номбæл уæлдæр æхсæнадон 3 къæпхæней орденемæй. Аци хуæрзеуæгæй аккаг  кæнунцæ Уæрæсей паддзахади еудзийнадæ  æма райрæзтмæ устур байвæрæн ка бахаста, уонæн. Хъиргъуй-фурт ма хуарзæнхæгонд æрцудæй  «Фидибæстæ æма Советон Тугъдон æфсадæн лæггадæ кæнуни туххæй» æртиккаг къæпхæни æма Кади  ордентæй.

«Адæймаг амондгун уæд фæууй, æма царди æнзти хæццæ курухондзийнадæй дæр ку фæххайгин уй, уæд», – ахид фæззæгъуй Анзор. Æма ни федарæй æруагæс кæнуй, аци кадгин, курухон лæги цæстингасæй ма берæ æнзти дæргъи хайгин ке уодзинан, е.

ДЗИДЗОЙТИ Валерий, историон наукити доктор, профессор.