Къарæ ист æй социалон хизæгтæй.

Ауæхæн рагон къартæмæ кæсгæй, адæймаг берæ аллихузон сагъæсти бацæуй. Уæлдайдæр ба, кæд ист æрцудæнцæ, еци рæстæгути цаутæ æма хабæрттæ базонгæй, куд нæ бадестæ кæндзæнæ нæ адæми уæди уодиконди алæмæтдзийнади фæдбæл. Етæ рæстуодæй æма æвæллайгæй цийфæнди уавæрти дæр куд фæразон адтæнцæ, сæхебæл нæ ауæрдгæй, куд хъиамæт кодтонцæ сæ уæди цардиуагæ фæххузæнондæр кæнунбæл, сæ исонибон зæрдæмæдзæугæдæр ке уодзæнæй, уобæл рæстзæрдæй æууæндгæй.

Уой нæ бæсти разамунд дæр куд нæ лæдæрдтæй æма адæмæй боз куд нæ адтайдæ. Советон Цæдеси уæди разамонæг Иосиф Сталин уой фæдбæл бæлвурд бæрæгæй уотæ загъта:

… «Мах нæ Райгурæн бæсти сæребарæдзийнадæ æма хуæдбарæдзийнадæ багъæуай кæнуни фæдбæл устур зиантæ ке  æрхастан, нæ адæм тугъди рæстæги, банимайæн дæр син нæййес, уоййасæбæл æгæрон берæ гъæуагæдзийнæдтæ æма риститæ ке баййафтонцæ, Фидибæсти сæрбæлтау фæскъилдуни æма фронти хъазауатонæй ке фæллойнæ кодтонцæ, етæ дзæгъæли нæ фæцæнцæ, махæн бантæстæй знагбæл фæууæлахез ун…»

Уомæн æвдесæнтæ агорæг идæрдтæбæл зелун дæр нæ гъæуй, нæ алфамбулай æнцæ – нæ хъазауатон хестæртæ. Хумæтæг уогæй, етæ сæ царди рахаст æма фæллæнттæй уоййасæбæл цитгийнаг æнцæ, æма некæци кадæнгитæ дæр син зæгъунгъон исуодзæнæнцæ.

Уой фæдбæл æнцæ зундгонд журналист, нæ газети æновуд æрдхуард, Цæгат Иристони кадгин хестæри номхæссæг, нæ республики культури æскъуæлхт косæг Къубалти Солтани имисуйнæгтæ дæр. Æ дзубанди æууæнкгун æй – куд тугъди сувæллæнттæй еу, уотæ æхебæл бавзурста тугъди æма фæстугъди уæззау уавæртæ, æхе цæститæй фæууидта уæди хестæрти уодуæлдай хъазауат, кæмидæрти ба е ’мгæртти хæццæ се ’мгустгæнæг дæр адтæй. Æма æ гъудитæн сæ сæйрагдæр æй – комкоммæ адæми еузæрдиуондзийнадæ, сæ æмзунд-æмвæндæ архайди фæрци бантæстæй еци уæззауæй-уæззаудæр уавæртæн ниффæразун æма си тухгиндæр разиннун, сæ цард рæвдзæй-рæвдзæдæр кæнун.

Къубалти Солтани имисуйнæгтæ ке мухур кæнæн, уомæн ес цалдæр рæуаги. Сæйрагдæр – нæ абони цардиуаги уавæртæ уæхæн æнцæ, æма бабæй нæ хъæбæр æхсицгонæй гъæуй нæ адæми еудзийнадæ, нæхе æма нæ Фидибæсти хуæрзагади сæрбæлтау еузæрдиуондзийнадæ. Иннæ рæуагæ ба – нæ цардиуаги уавæртæ хуæздæр хузи райаразуни фæдбæл нури аллихузон унаффæгæнгутæн бацетунæн. Сæ унаффитæй берæ цидæртæ бæргæ зæрдæмæдзæугæ фæуунцæ, фал сæ царди рауадзун бантæсдзæнæй, е ба берæ цæмæйдæрти секкаг фæккæсуй, уомæн æма сæ амонгутæй фулдæр хæттити феронх уй сæйрагдæр – адæм. Уотемæй ба, фæндитæ æма зундамундтитæ цийфæнди зæрдæмæдзæугæ æма æууæнккаг ку уонцæ, уæддæр цардгъон ба нæ исуодзæнæнцæ, адæм, æнæмæнгæ исæнхæст кæнуйнаг нин æнцæ, зæгъгæ, сæ зæрдæй ку нæ райса, хецон ин ку нæ исуонцæ, æма сæбæл æновудæй архайунмæ разæнгардæй ку нæ бавнала, уæд. Уотæ адтæй недзамантæй ардæмæ æма æнæ уотæ уæн дæр нæййес. Цийфæнди гъуддаг дæр фæррæстмæ уидæ адæми разæнгарддзийнади фæрци, нæ Фидибæстæ дæр адтæй æма ’й тухгин адæми еузæрдиуондзийнадæй. Уой фæдбæл æ дзубанди Къубалти Солтанæн дæр.

СÆРУСТУР ÆМА РАЗÆНГАРД СИ АН!..

Нæ хестæрти хъазауатдзийнади хабæрттæ гъæуама сæ зæрдæбæл даронцæ нæ абони æма нæ исонибони фæлтæртæ. Гъæуама уони фæнзунгъон куд уонцæ, бæрзондæй-бæрзонддæр куд есонцæ нæ адæми кадæ æма намус – уадзæ æма знæгтæ дæр уинонцæ нæ нифсхастдзийнадæ, уодфедардзийнадæ æма ’й лæдæронцæ, сæ фудвæндитæй ку нæ банцайуонцæ, уæд сæ кæрон кумæ цæуй, уой…

Арфиаг æй, хестæртæ кæстæрти гъомбæлади зæрдиагæй ку архайуонцæ, уæд еци гъуддаг. Къари (галеуæрдигæй рахесæрдæмæ): «Аланти Нихæс»-и Кирови райони хайади Унаффæгонди сæрдар КЪУБАЛТИ Солтан, райони ветеранти Унаффæгонди сæрдар БЕДОЙТИ Феликс æма зундгонд æхсæнадон архайæг ЛАЛИТИ Лев гъæу Комсомольскийи астæуккаг скъолай ахурдзаути фембæлди рæстæг.

Нæ Устур Уæлахезмæ агъазиау æвæрæн ка бахаста, уони хæццæ адтæнцæ Елхотти цæргутæ. Уæди рæстæгутæ имисгæй, мæ бон æй федарæй уотæ зæгъун, æма аци кадгин гъæуи хъæбæр берæ адтæй, кадæ æма ин намус ка ’рхаста фæллойнæ æма тохи, уæхæн адæймæгутæ. Нæ дзубанди идарддæр уодзæнæй, фæскъилдуни æма тугъди фæсте уæззау рæстæг адæмон хæдзарадæ æ къæхтæбæл ислæуун кæнунбæл æ хъауритæбæл ка нæ аурста, уонæбæл.

«Елхотти колдуар», зæгъгæ, ци рауæн хонунцæ, уой рæбун æрбунæттон унæй фæстæмæ елхоттæгтæ Хæресгунæй Даргътаги уæнгæ сæ саумæрæ зæнхитæй истонцæ берæ бæркад. Хуæнхаг зинвадуат цардæй будуйраг фæтæн тъæпæнтæбæл сæ готæнттæ ку рауадзиуонцæ, уæд фæлтæрæй-фæлтæрмæ арæхстгиндæр кодтонцæ сæ хумзæнхитæй гъæздуг бæркад есунæй. Сæ бийнонти фагæ кодта сæ хуар, Октябри социалистон революций агъоммæ ма нартихуари тиллæги уæлдæйттæй паддзахадæн уæйæ дæр кодтонцæ.

Кадгин  æма намусгин Елхотти берæ адтæй зæнхгусти дæснитæ. Зæгъæн, хестæр фæлтæри минæвæрттæ Дзиуати Аслæнихъо, Карсанти Боцун, Мамиати Алхæст, Рубайти Шумахо, кæстæртæй ба  – Дзугати Дзибудтай фæскомцæдесон-фæсевæдон бригади иуонгтæ.

Мах абони, гъæуи хестæртæ, нæ сабийдоги игъустан æма нæхуæдтæ æвдесæн адтан, тугъди рæстæг æма уой фæсте æнзти бæрзонд хуарæрзадбæл гъæубæсти цæргутæ куд хъазауатонæй архайдтонцæ, еци хабæрттæн. Уони зæрдæбæл даргæй, æвæдзи, балæдæрæн ес, елхоттаг зæнхикустгæнгути фæллæнттæ уоййасæбæл игъустгонд цæмæн адтæнцæ, бæрзонд аргъгонд син цæмæн цудæй, уомæн ба æвдесæн æй е дæр, æма си дууемæн – Дзгойти Еруслан æма Нæкусати Дагкойæн аккаггонд æрцудæй Социалистон Фæллойни кадгин ном, бæрзонд паддзахадон хуæрзеугути аккаг иссæнцæ: Дзгойти Бег, Карсанти Георги æма Хамби, Ходи Руслан æма Къубалти Георги, Дзгойти  Руслан æма Къубалти Руслан, Хъæцмæзти Баграт æма Илья, Музати Шота æма Николай Лехтерев, Хубулти Олег æма Батиати Барис – берæ ’нцæ, æ хъазауатон кусти фæрци сæ нæмттæ сæ райгурæн гъæу Елхоттæй идæрдтæбæл кæмæн райгъустæй, уæхæнттæ.

Евгъуд æноси дæс æма инсæйæймаг æнзти дæр ма Елхотти адтæй цуппар колхози. Сæ еу, мах кæмæ хаудтам, е, хаста советон паддзахадон æма политикон архайæг Анастас Микояни ном. Æ бригадитæй еуемæн разамунд лæвардта Милдзихти Заурбег (Кълеткæ – æ фæсномуг, уой уомæ гæсгæ амонун, æма аци муггаги адтæй цалдæр лæги Заурбег номи хæццæ).  Нæ имæ адтæй сæрмагонд ахургонддзийнадæ, фал ин æрдзæ балæвар кодта  зæрдæргъæвддзийнадæ æма алæмæти ацъагъуæ колхозти исарæзти размæ елхоттæгтæ хе зæнхитæбæл ма ку кустонцæ, сауæнгæ уæдæй фæстæмæ сæрмагонд бонуги финста бонигъæди æййивддзийнæдтæ, етæ аллихузон  культури æрзадбæл куд фæззиннунцæ, уони дæр. Уой фæсте ба, колхози хумгæндти кæми циуавæр культурæ хуæздæр ирæзуй, уой дæр. Бæрзонд цæстиварди имæ адтæй евгæтуди æгъдæуттæ гъæугæ уагæбæл аразун, будуйрон куститæ хуæздæр æмгъудти кæнунбæл. Полеводæй уæди рæстæгути (уотæ худтонцæ нуриккон агрономи) ку иснисан кодтонцæ Милдзихи-фурти, уæд кæддæриддæр æновудæй архайдта хумзæнхи алли гæппæлбæл дæр зæрдиагæй бауозалунбæл æма си хуарз бæркад исесунбæл.

Адæми ’хсæн нимад адтæй Милдзихти Заурбег. Е дæр син æгъдау лæвардта, сæ фæллойнæн син аккаг аргъ кодта.  Æ бригади иуонги номхигъд финст адтæй æ бонуги. Фæндуй мæ уой æрхæссун аци æрмæги, цæмæй бабæй нæуæгæй сæ нæмттæ æрлæууонцæ сæ байзайæггæгти зæрдæбæл: Едзойти Александр, Едзойти Годзекка, Прокофий Карсель, Хъабанти Бабо, Сæлбити Хадзирæт, Сæлбити Бабо, Сохти Димка, Сæлбити Косерхан, Мамиати Дзукъула, Кодзурти Голодзи, Батиати Жури, Бицъоти Датга, Карсанти Дзиго, Агънати Саса, Дзиуати Варичкæ, Милдзихти Клавдя, Зорихъуати Сæлимæт, Агънати Алхæст, Андиати Бимболат, Лазарти Рамазан, Лианти Гафе, Габисати Хадзигуа, Къубалти Симихан, Чеджемти Темболат, Бади Дæгка, Тотиккати Тамарæ, Ходи Билла, Махъоти Верæ, Чеджемти Айсæду, Найфонти Кермен, Цомартати Дзæйнæт, Тогъузати Тамарæ, Тæлинти Дзедзикка, Чеджемти Дофга, Чеджемти Дема, Мамиати Сериффæ, Тæлинти Бадти, Къубалти Мæхæмæт, Дзгойти Хъасболат (Дзибунæг), Блати Госæда, Лазарти Зинæ, Лазарти Афинæт, Чеджемти Фатка, Сæлбити Беслæн, Дзиуати Маха, Едзойти Дугка, Бичерахти Нуца, Дзгойти Сериффæ, Бургалати Косерхан, Чеджемти Аминæт, Тотиккати Адилби, Къубалти Фатъимæт, Бзарти Минкæ, Кодзурти Хъамболат (Бæппу), Кцойти Елмæсхан, Кодзурти Æвдуллæ, Тотиккати Ибрагим, Плити Нинæ, Къарджиати Еленæ, Ходи Хъамболат, Хъусати Дауит, Алæти Георги, Агънати Амæза, Агънати Мамас, Къубалти Ханæт, Сæлбити Уæлинка, Бади Раисæ, Къубалти Аминæт, Габисати Дихо, Къубалти Мæдинæт, Батиати Дрис, Сæлбити Духан.

Ке ранимадтон, еци нæлгоймæгтæн сæ фулдæр адтæнцæ фиццаг дуйнеуон æма граждайнаг тугъдтити архайгутæ. Сæ лæгдзийнади туххæй хуарзæнхæгонд æрцудæнцæ аллихузон хуæрзеугутæй. Силгоймæгтæ ба, ефстæгтæй уæлдай – æртæ тугъдей азарæй седзæргæсæй ка байзадæй, уæхæнттæ. Сæ еугур дæр хъазауатонæй архайдтонцæ тугъди фудæй фехæлд адæмон хæдзарадæ нæуæгæй æ къæхтæбæл ислæуун кæнунбæл, хумзæнхитæй фулдæр тиллæг исесунбæл, цæмæй Райгурæн бæстæ ирæза, исонибони фæлтæртæн ба сæ цард хуæздæр рауайа.

Хуарз ма ’й гъуди кæнун: евгъуд æноси дууинсæйæймаг æнзти уæззау рæстæг колхозон будуртæй еунæг гæппæл дæр æнæгъудгонд нæ адтæй. Алли колхозон дæр, зæгъæн, нартихуари куст кæнунæн  райсидæ 1-2-3 гектари –  æ равналæнтæ кæмæн куд амудтонцæ, уомæ гæсгæ. Æ бон кæмæн адтæй, етæ дардтонцæ  æстортæ æма фусвонс, косæг хайуантæ. Нартихуар бафснайуни æ фæсте ин хъæлнæгъ æркæрдиуонцæ сæ фонсæн хуаллагæн. Алкедæр лæдæрдтæй бæрнондзийнадæ, ци тиллæг æрзайун кæниуонцæ, уой æнæцъæхуæлæй  хæдзаради хуардонæмæ баласуни гъуддаги.

Æнæ зæгъæн нæййес уæди рæстæгути хестæрти дæнцæ цæйбæрцæбæл ахедгæ хузи бæрæг кодта ирæзгæ фæлтæрти фæллойнадон гъомбæлади гъуддагбæл, уой туххæй дæр. Будуйрон куститæмæ бийнонтæ цудæнцæ æмбурдæй хестæрæй-кæстæрæй. Скъоладзаутæ ба ахурæй уæгъдæ рæстæги исаразиуонцæ сæ кустадон бригæдтæ æма фæллойнæ кодтонцæ колхозон будурти сæрдигон æма фæззигон кусти афони.

Уæди æнзти колхозонтæн сæ бакустæн нимадтонцæ фæллойни бæнттæ, уой хæццæ – сувæллæнттæн дæр. Еци бæнтти хигъдæн ба лæвардтонцæ хуар, халсартæ, харбузтæ æма неситæ, сауæнгæ муди уæнгæ.

Ке зæгъун æй гъæуй, адæми цард анзæй-анзмæ кодта хуæздæр. Уомæн ма агъаз адтæй, Советон хецауадæ, тухст рæстæгути, хæлцæ ке нæ фагæ кодта, æма ’й адæмæн ци хæлцадон къарточкитæмæ гæсгæ иурстонцæ, уони ке раййивта, уæдта алли анз хæлцæ æма промышленнон товарти æргътæ ниллæг ке кодта, еци гъуддæгутæ.

Елхотти ес хуарз æгъдау – гъæубæсти кадгин фæллойнæгæнгути цитгин кæнун. Аци къарæ ист æрцудæй хъиамæтгун силгоймаг Бохати-Тменати Раиси цитгингæнæн мадзали рæстæг. Æнцæ си (рахесæрдигæй галеуæрдæмæ): Бедойти Феликс, Къубалти Солтан, Бохати-Тменати Раисæ, Тменати Тамерлан.

… Зæгъун гъæуй уой дæр, æма мæнæ нуртæккæ ци сæрмагонд æфсæддон операци цæуй, уой æнхæстгæнгутæ ’нцæ – 1945 анзи уæлахездзаути фæдонтæ. Уонæн табуйаг æнцæ сæ фидтæлти уодуæлдай тох нæ Фидибæсти фудæзнæгти нихмæ  æма фæллойни хъазауатонти лæгдзийнæдтæ. Куд Устур Фидибæстон  тугъди рæстæг, уотæ нур дæр тохгæнæг æфсад æма адæм æнцæ еу: æфсæддонтæн æрвист цæуй тохæн æрмæг, хегъæуайгæнæн фæрæзнитæ, хæлцæ. Тугъдонтæ ба æнхæст кæнунцæ сæ ихæс – укронацизми уедæгтæ исæскъунун. Сæ  хъауритæбæл нæ ауæрдгæй, елхоттаг лæхъуæнтæ дæр æвдесунцæ лæгдзийнадæ. Тох кæнунцæ нæ бæсти еудзийнадæ æма хуæдбарæдзийнади сæрбæлтау, æцæгдзийнадæ æма рæстдзийнадæбæл. Фидтæлти намусæй, сæрустур уогæй, æнцæ уодфедар…

«Царди цалхæн бауорамæн нæййес…» Уæхæн загъд нин байзадæй нæ рагфидтæлтæй. Æма кæд алли догæй дæр берæ цидæртæ исунцæ евгъуди тари амæттаг, уæддæр берæ цидæртæ ба фæлтæрæй-фæлтæрмæ цæрæццагæй изайунцæ. Фиццагидæр – нæ цитгийнаг хестæртæ, сæ арфиаг фæллæнттæ. Уонæй алкæмæн дæр адтæй кæд æма æхе ирисхъæ, уæддæр сæ уодигъæдæ ба æмхузон – нæ зудтонцæ сайун, давун, дусвæлдæхтæй фæллойнæ кодтонцæ. Сæ цардвæндаг æй бафæнзунæн ирд дæнцæн абони æма исонибони фæлтæртæн.