Нæ адæми исфæлдистади таурæхътæй берети исæмбæлæн ес, адæм арви айдæнæ ’нцæ, зæгъгæ, загъдбæл. Уомæ гæсгæ ба уотæ зæгъун дæр æнгъезуй, æма таурæхътæ сæхуæдтæ ба ’нцæ арви айдæнæ, зиннуй си дуйне æнæгъæнæйдæр: æ исконд, æ фæззиндтитæ, зиннунцæ си адæм, сæ цардвæндаг, сæ гъуддæгутæ, се ’гъдæуттæ, сæ зæрдæ. Таурæхъ æй, дзиллитæ ци исфæлдистонцæ, еци хæрзти хуæздæртæй. Уой фæлтæрæй—фæлтæрмæ хастонцæ, мæлгъæвзаг зæринцъух курухон лæгтæ, аййев дзурдæй си нивæфтуд кодтонцæ, хъайтарти æскъуæлтдзийнæдтæ, нæртон æгъдæуттæ, ездон гъудитæ – адæми фарнæ æма еци таурæхътæ кæсгæй, бæлвурддæрæй нæмæ разиннуй нæ абони цардарæзти æцæгдзийнадæ, уой фæдбæл берæ фарстатæн дзуæппитæ. Æвдесæнæн нæ газети абониккон номери мухур кæнæн дууæ таурæхъи.

Еу дууæ лæги æрбацудæнцæ æлдармæ гъаст кæнунмæ. Е уæд адтæй идард балций æма сæ гъаст ракодтонцæ кизгæ Дудуйæн. Лæгтæй еу загъта:

– Мах цудан бæхтæбæл æма æзинæ еу рауæн бафусун кодтан. Сæумæй рацудтæн, мæ бæх ци фæцæй, зæгъгæ, кæсун æма мæ бæхи рази байраг. Еу дзурдæй, мæ бæх низзадæй. Ме ’мбал ба уотæ зæгъуй, байраг дæу нæй, байраг мæн æй.

Уæд иннæ лæг загъта:

– Бахатир кæнæ, хуарз кизгæ. Амæн нæл бæх æй, мæнæн ба – силæ бæх; æма адтæй зайуйнаг. Æзинæ низзадæй, æма минкъий байраг лæудтæй  дууæ бæхей астæу. Æ сæр нæл бæхи ’рдæмæ, æма ’й ме ’мбал æхе хонуй.

Дуду сæмæ æнцад байгъуста æма син загъта:

– Нуртæккæ æлдар ами нæй, уæлæ нин уæлхонхи кæсæлгитæ нæ хумтæ исафунцæ, æма уордæмæ рандæй.

Нæл бæхи хецау загъта:

– Мæнæ дессаг, ескæд дæр ма уæлхонхи дæр кæсæлгитæ фæууй?

Дуду бахудтæй æма загъта:

– Æма  ескæд ба нæл бæх байраг низзадæй? Уæлхонхи кæсалгæ куд ес, дæ бæх дæр уотæ низзадæй байраг. Цотæ, уæ куст кæнетæ, æма макæдбал зæгъæ, мæ нæл бæх байраг низзадæй, зæгъгæ.

Дууæ лæги рацудæнцæ, Дудуй зундгин загъдбæл дестæгæнгæй.

Æлдар балцийæй ку æрæздахтæй, уæд ин Дуду æхе растудта, дууæ лæги куд бафедаун кодта, уомæй. Æлдармæ ратингун æй, дæу гъуддаг æвзарæг ка искодта, зæгъгæ. Æ лæггадæгæнгутæй дууемæ фæдздзурдта æма син загъта:

– Аци кизги ласетæ æма,  адæмæй лæгъуздæр ке иссерайтæ, уомæн æй раттетæ.

Дууæ лæги Дудуй уæрдуни исæвардтонцæ æма рараст æнцæ. Еу рауæн кæсунцæ, æма устур фæткъу бæласæн æ фурзадæй æ къабæзтæ дæлæмæ æрзæболтæ ’нцæ, бæласи буни ба еу лæг хъан уогæй, хæрдмæ фæткъутæмæ кæсуй æма фæткъу хуæрунмондагæй æ коми дæнттæ уайунцæ. Æма дзоруй:

– Тæходуйтæ, нур еу фæткъу бахуæрæ!

Дууæ лæгемæй еу загъта:

– Кæсай, уæртæ уомæй ма лæгъуздæр уодзæнæй, фæткъу æртонун ка нæ зонуй. Раттæн Дудуй уомæн.

Иннæ лæг загъта:

– Цæуæн бал идарддæр.

Ранæхстæр æнцæ æма еу устур донмæ бахъæрттæнцæ. Дони билæбæл еу лæг уæлгоммæ хуссуй æма дзоруй:

– Мæ ком ниссор æй, æдонугæй мæлун!

Лæгтæй еу загъта:

– Амæй ма лæгъуздæр ескæми разиндзæнæй, донахидæй дон баниуазунмæ ка нæ арæхсуй. Раттæн Дудуй амæн.

Иннæ лæг загъта:

– Цæуæн бал идарддæр, никкидæр ма байагорæн.

Сæ цуди кой изолдæр кæнгæй, кæсунцæ, адæм ерисæй мæнæуæ кæрдунцæ, æфснайунцæ, цалинмæ фурсорæй æгъзæлун нæ байдæдта. Еу лæг еу курес æркарста, хъел æй исæвардта æма æ аууони æнцад хуссуй.

Дууæ лæги загътонцæ:

– Изолдæр мабал цæуæн, амæй ма лæгъуздæр кæми иссердзинан. Æ мæнæуæ сор кæнуй æма æгъзæлуй, е ба æхецæн уолæфуй.

Бацудæнцæ лæгмæ, исистун æй кодтонцæ æма ’й фæрсунцæ:

– Цæмæннæ кæрдис мæнæуæ?

Е загъта:

– Æма имæ ци хæлæф кæнун, мæ фагæ ма си байзайдзæнæй, берæ рæстæг ма ес.

Дууæ лæги ин загътонцæ:

– Мадта мæнæ уæрдуни исбадæ æма цæуæн дæ хæдзарæмæ.

Исбадтæй сæ уæрдуни æма сæ бахъæртун кодта еу рауæнмæ:

– Мæнæ айæ мæ хæдзарæ ’й.

Бацудæнцæ медæмæ – æдзæллаг, æнæфснайд хæдзарæмæ. Æма ин уæд загътонцæ:

– Мæнæ аци кизги дæттæн дæуæн уосæн æма цæретæ.

Хуæрзбон загътонцæ Дудуйæн æма уоййадæбæл рандæнцæ.

Еци лæг бабæй еу курес æркарста æма бабæй æ аууони уæлгоммæ исхустæй. Дуду æхебæл  æндæр дзаумæуттæ искодта, æ цæсгон сау исхурста, уотемæй æ лæгмæ æрбацудæй, æма имæ дзоруй:

– Хуарз лæг, æз дæн уодесæг. Абони дæ мæнæуæ карст ку нæ фæууай, уæд дин æнæ рамæлгæ нæййес. Игъосис?..

Дуду фæстæмæ сæ хæдзарæмæ иссудæй, къирæй æй рацагъта, ракæдзос æй кодта, æ бон цæйбæрцæ адтæй, уой бæрцæ.

Дудуйæн æ лæг ба æ æхсирф райста, æ ходæ дæр æ сæрæй фелваста, æ хæдони дустæ исхатта æма, гъæйтт, зæгъгæ, кæрдун райдæдта. Рæфтади рæстæг уолæфгæ  дæр нæ бакодта, уотемæй,  æхебæл нæ ауæрдгæй, æ кусти кой кодта, æма хори нигулæнмæ  æ мæнæуæ карст фæцæй. Сабургай æрбаздахтæй сæхемæ. Медæмæ бацудæй æма… æ хæдзарæ цæхæртæ калуй: кæдзос, æфснайд æма рохс. Хъæбæр дессаг имæ фæккастæй еци кæдзосдзийнадæ, фал æ фур фæлладæй æнцад, æнæ дзоргæй æрбадтæй. Дуду æй фæрсуй:

– Ести ди  ресуй? Ци æгуппæг бадт кæнис, ку неци дзорис?

– Аци бон хъæбæр бафæлладтæн, хуæрунмæ дæр мæ нæ райевдалдæй. Мæнæ мæ кæрдзини къæбæр фæстæмæ æрбахастон. Абони мæмæ уодесæг æрбацудæй æма мин загъта: «Абони дæ хумæ карст ку нæ фæууай, уæд дин дæ уод исесдзæнæн, æма рамæлдзæнæ…» Æз дæр уæд мæхебæл нæбал байаурстон æма хумæ карст фæдтæн.

Дуду, цума неци зонуй, уой хузæн æ лæгæн æхе тæрегъæдгæнæг искодта. Хуæруйнаг ин равардта, æма лæг тарф фунæй бацæй.

Сæумæраги рацудæнцæ курестæ æмбурд кæнунмæ. Лæг еу угæс (авд куреси) исамадта æма æ аууони исхустæй. Дуду бабæй имæ фæззиндтæй æзини хузи фæлусти æма имæ дзоруй:

– Хуссис бабæй? Абони гъæмпи рагъ амад ку нæ фæууай, уæд дин изæри дæ уод исесдзæнæн. Уæдта адæмæй раздæр найæгонд ку нæ фæууай æма мæнæуæй, гъæмпæй куд æнгъезуй, уотæ сæ ку нæ бафснайай, уæд ми ма рагъаст кæнæ. Дæ нæуæг уосæ дзæгъæлæй райзайдзæнæй.

Лæгмæ уотитæ бавзедгæй, Дуду бабæй рандæй сæхемæ. Лæг ба февналдта æма угæстæ нæ, фал гъæмпи рæгътæ амайун федæдта, æма хор нæма ранигулдæй, уотемæй æ куститæ фæцæй æма æ хæдзарæмæ рацудæй.

Дуду æй  фæрсуй:

– Аци бон ба нæ бафæлладтæ?

Лæг загъта:

– Уотæ хъæбæр нæ бафæлладтæн, фал  мæ сæумæй раги райгъал кæнæ, абони бабæй мæмæ æрбацудæй уодесæг æма мин загъта: «Адæмæй раздæр дæ мæнæуæ инайæгонд ку нæ фæууай, уæдта мæнæуæй, гъæмпæй куд æнгъезуй, уотæ ку нæ бафснайай, уæд ми ма рагъаст кæнæ».

Дуду æ лæги боницъæхтæбæл райгъал кодта. Е æ галтæ исефтигъта æма бон-изæрмæ хумæй цалдæр ласти æркодта мусмæ мæнæуæ. Дуккаг бон æ хумæ ракæдзос кодта. Адæм устур деси бацудæнцæ, аци лæг ци косагæ иссæй, зæгъгæ.

Адæм ласæнгонд нæма фæцæнцæ, уотæ е ба инайæгонд фæцæй. Æ гъæмпи рагъ исамадта, æ мæнæуæ æ хæдзарæмæ баласта æма ’й рæсугъд исæрст къутуй никкодта. Сæрди куститæ рахецæн æнцæ, фал уæддæр  лæг æнцад бадун нæбал зудта æма фæрсуй Дудуй:

– Аци бонæй фæстæмæ ба ци косон?

Дуду загъта:

– Фæззегæнди зæнхæ цæттæ кæнун гъæуй, гъæдæрмæг ласун гъæуй, – нæ хæдзарæ тагъд никкæлдзæнæй, хуасæ æрбаласун гъæуй. Раздæр бал зæнхи гъуддаг бакæнæ æма дæхе гъæуай кæнæ уодесæгæй. Е уæхæн æгъатир æй, æма ин цийфæнди лигъстæ ку кæнай, уæддæр дæмæ нæ байгъосдзæнæй. Уой бæсти сабургай еститæ архайæ.

Лæг загъта:

– Ма тæрсæ, мæ хори хай, Дуду, æз æнцад бадун нæбал фæразун, уодесæг мæн æгустæй некæдбал фæууиндзæнæй.

Лæгæн алкæддæр куст  æма уодесæг æ рази лæудтæнцæ,  æнцад  нæбал бадтæй, тургъæмæ рацæугæй, куст иссеридæ æхецæн. Еу загъдæй, Дуду æ магоса лæги косунахур искодта. Цæрунтæ байдæдтонцæ, сæ цæуæт дæр косунгъон фæцæнцæ. Нæуæг уæладзуг хæдзарæ искодтонцæ, æсторвонс сæмæ адтæй, фусвонс дæр – никкæнæн син нæбал адтæй.

Берæ æнзтæ рацудæй, æлдар æ еунæг кизги æхецæй ку рахецæн кодта, уæдæй фæстæмæ. Æлдар хъæбæр базæронд æй. Еу бон ба фæдздзурдта æ дууæ дæлдæремæ æма син загъта:

– Уæхуæдтæ зонетæ, мæ еунæг бæдоли мæхецæй ке фæссурдтон, уой. Еци бонæй нури уæнгæ мæнæй иронх некæд адтæй, мæ зæрдæ ибæл хъæбæр ресуй. Æз базæронд дæн, æма уи корун, мæнæ мин мæ лæдзæг мæ кизгæбæл исæмбæлун кæнетæ. Æцæг фæттагъд кæнетæ. Мæнæн мæ цæрæнбонтæ кæронмæ æрбахъæрттæнцæ.

Дууæ лæги исцæттæ кодтонцæ хуæрдæй, ниуæзтæй, уæдта алли хъазар дарæстæ æма æндæртæй. Æлдари сугъзæрийнæ лæдзæг дарийти батухтонцæ æма рандæнцæ зонгæ надбæл. Æма, кæддæр Дудуй кæми ниууагътонцæ, еци гъæумæ бацудæнцæ. Фал хæдзарæ нæбал ерунцæ, уомæн æма æ бунати фæззиндтæй устур уæладзуг хæдзарæ. Сæ бæхтæ бауорæдтонцæ гъæунги æма лæуунцæ.

Дуду сæ къæразгæй рауидта, базудта сæ, сæ размæ рацудæй, «Æгас цотæ», зæгъгæ, син загъта æма сæ барæй фæрсуй:

– Ке агоретæ, хуарз иуазгутæ?

Етæ загътонцæ:

– Кæддæр мах ами еу рауæн ниууагътан не ’лдари кизгæ Дудуй.

Дуду син загъта:

– Уæ бæхтæ бал тургъæмæ æрбакæнетæ æма еуминкъий уæхе рауазал кæнетæ, уæхе дæр æрæхснетæ, Дуду дæр уæмæ уæдмæ зиндзæнæй.

Иуазгутæ  Дудуй нæбал базудтонцæ, уæддæр сæ бæхти тургъи бæрзонд æхсæрæ бæласи буни аууонмæ бакодтонцæ. Хуæруйнаг син бæлæгъи никкодтонцæ. Дууæ лæгей еу уатмæ  бахудта Дуду æма син загъта:

– Уæхе æруадзетæ…

Уалинмæ еу биццеу  тас æма хъувгъани хæццæ æрбацудæй, æ усхъитæбæл – хесæрфæн. Иуазгутæ сæхе нихснадтонцæ, æма сæ размæ февзурдæй рæуæг фингæ. Хæдзари хецау – уорсрехæ зæронд лæг – æрбацудæй, иуазгутæн салам равардта æма сæ  хæццæ æрбадтæй. Хинцуй сæ. Еу дзæвгарæ рæстæг рабадтæнцæ, æма хæдзари хецау зæгъуй:

– Бахатир кæнетæ, хуарз иуазгутæ, мæ фæдбæл рацотæ.

Иуазгутæ исистадæнцæ æма хæдзари хецауи фæдбæл уæладзугмæ иссудæнцæ. Дуду хуæрзарæзтæй лæудтæй сæ размæ æма сæ бакодта устур уатмæ. Уоми фингитæ арæзт адтæнцæ, сæ сæрбæл алли хуæруйнаг æма хъазар ниуазуйнæгтæ æма сугъзæрийнæ ниуазæнтæ. Иуазгутæ æрбадтæнцæ, хæдзари хецау – сæ сæрмæ, Дудуй биццеу – идзагдар. Фæйнæ ку раниуазтонцæ, уæд Дуду устур дзæбодури сикъати сау бæгæний ниуазæнтæ æрбахаста иуазгутæн æма син загъта:

– Гъенур æгас цотæ, мæ фидæй æрвист лæгтæ. Æз дæн, сумах ке агоретæ, е – Дуду.

Куд нæ ниддестæ адтайуонцæ дууæ иуазæги. Æма Дуду ниуазæнтæн, куд æнгъезуй, уотæ æгъдаугонд ку æрцудæй, уæд гъæуама нæуæг арæзт фингæбæл æрбадтайуонцæ, фал дууæ иуазæги загътонцæ:

– Бахатир кæнетæ, æлдар нин ци бафæдзахста, уой бал рахецæн кæнæн.

Рацудæнцæ æма æрбахастонцæ сæ хунæ: хуæруйнагæй, ниуазуйнæгтæй, сæ лæвæрттæ æма сугъзæрийнæ лæдзæг, дарийти тухтæй, æма загътонцæ:

– Атæ ’нцæ не ’лдари хунтæ.

Хæдзари хецау загъта:

– Иуазгутæ, бахатир кæнетæ, æрбадæн. Уотемæй нæ финги уæлгъос дзубанди кæндзинан.

Ку æрбадтæнцæ, уæд иуазгутæ исистонцæ сугъзæрийнæ лæдзæг æма загътонцæ:

– Аци лæдзæг æй æлдари, æма ’й е рарвиста æ кизгæн æма ниффæдзахста, Дуду æлдареуæг куд кæна, уотæ.

Дуду загъта:

– Цалинмæ мæ фидæ æ дууæ цæстемæй кæсуй, уалинмæ аци лæдзæг мæнмæ нæ хауй, æма ’й фæстæмæ хæссетæ, ке æй, уомæ.

Дуду æма æ лæг æнæгъæнæ авд бони нæ рауагътонцæ иуазгути æма, ку цудæнцæ, уæд син устур лæвæрттæ ракодтонцæ. Дуду æ фидæн рарвиста дессаги гъар кæрцæ, кæдзос денгизи сирдти цæрттæй конд – аллихузи æрттивта. Уотемæй иуазгутæ хуæрзбон загътонцæ æма рандæнцæ.

Дууæ æрвист лæги æлдари æрбаййафтонцæ æ хуссæни хъанæй. Æлдар æ  хуссæни рабадтæй, байгъуста æ дууæ дæлдæремæ. Етæ ба ин радзурдтонцæ:

– Нуртæккæ Дудумæ ци мулк ес, е дæумæ некæддæр уодзæнæй. Дуду магоса лæгæй искодта, гъæуи астæу хъæбæр нимади ка ’й, уæхæн. Дудуй уæладзуг азгъунсти ци ес, е æлдармæ нæййес. Дуду сугъзæрийнæ лæдзæг нæ бакумдта, цалинмæ, дан, мæ фидæ æ дууæ цæстемæй кæса, уалинмæ мæнæн мæ бон нæй еци лæдзæг райсун.

Æлдар хъæбæр фæббоз æй æ дууæ дæлдæремæй æма загъта:

– Нур балæдæрдтæн, мæ кизгæ хуарз зунди хецау ке æй, уой. Æз мæ лæдзæг дæр барæй рарвистон, цума ци зæгъидæ Дуду, ци зæрдæ мæмæ даруй, зæгъгæ. Нур ба мæбæл æрбакæнетæ æ лæваргонд кæрцæ. Аци бонæй фæстæмæ мæн кæрцæ нæбал гъæудзæнæй, æма тагъд уæртæ мæ саулох бæхбæл рарвететæ гъæргæнæг.

Еци æхсæвæ гъæргæнæг рарвистонцæ æма сæумæраги е бахъæрттæй, Дуду кæми цардæй, уордæмæ, æма ин фегъосун кодта, дæ фидæ хъæбæр уæззау сæйгæ ’й æма дæ агоруй.

Дуду уайтæккæ æхе рарæвдзæ кодта æма æ хестæр биццеуи хæццæ уæрдунæй ранæхстæр æнцæ. Æрбахъæрттæнцæ, æлдари ма уодæгасæй æрбаййафтонцæ.  Кæрæдзебæл фæццийнитæ кодтонцæ, уæдта æлдар æ бази бунæй раласта сугъзæрийнæ лæдзæг æма ’й Дудумæ равардта:

– Мæнæ дин æлдари лæдзæг æма ин æ кадæ ма фесафæ. Æлдареуæг кæнæ, адæми хуарзæнхæй хайгин уо.  Гъенур ба хуæрзбон кæнæ…

Æлдар æхе æруагъта, æма ин Дуду æ цæститæбæл æрхуæстæй.

Æлдари кади хæццæ байвардтонцæ, куд федудта, уотæ ин мæрдæгъдæуттæ искодтонцæ.

Гъуддæгутæ ку рахецæн æнцæ, уæд Дуду æ адæми æрæмбурд кодта æма сæ бафарста:

– Цæмæй тухст æййафетæ? Ци уæ гъæуй?

Адæм æмцъухæй загътонцæ:

– Зæнхæ нин нæ фагæ кæнуй, уæдта нæ хъалон тухсун кæнуй.

Дуду загъта:

– Аци бонæй фæстæмæ зæнхитæ – сумах. Хъалон ба федетæ, нуриуæнгæ ка адтæй, уомæн е ’мбес.

Адæм сæ ходтæ исистонцæ æма Дудумæ дзорунцæ:

– Берæ нин цæрæ, берæ!..

Дуду ба ма син загъта:

– Аци бонæй фæстæмæ мах ан æмхузон адæм, æлдари ном феронх кæнетæ…

Дуду силгоймаг уогæй, адтæй устур зунди хецау æма æ адæмæн равардта уæгъдебарæ цард.

*  *  *

МАДÆ ÆМА ФУРТИ АРГЪАУ

Раги-ма-раги, дан, цардæнцæ мадæ æма фурт. Адтæнцæ хъæбæр мæгур. Уæд дин еууæхæни лæхъуæн æ мадæн ку зæгъидæ:

– Æз цæун, нана, кæдимайди ба мæ ескæми ихуæрсти райсиуонцæ.

Мадæ исарази æй:

– Барæ дæхе…

Лæхъуæн ранæхстæр æй сæхецæй, бафтудæй еу гъæумæ. Уоми нихæси лæгтæ бадтæнцæ, æма сæ фæрсуй:

– Ихуæрст уи неке гъæуй?

Нæ гъæуй, зæгъгæ, адтæй сæ дзуапп, æма лæхъуæн уордигæй рацæуйнаг куд адтæй, уотемæй æй еу лæг бауорæдта:

– Æз дæ байхуæрсдзæнæн.

Лæхъуæни ма хуæздæр ци гъудæй, æма ниццудæнцæ еци лæги хæдзарæмæ. Етæ адтæнцæ æртæ æнсувæри æма ин загътонцæ:

– Кæд дæ фæндуй – æртæ соми дин анзмæ феддзæнæн, кæд нæ, уæдта дин ракæндзинан æртæ унаффи.

Хуарз, зæгъгæ, исарази æй лæхъуæн… Цидæр адтæй, уæддæр анз райевгъудæй, æма æнсувæртæн сæ ихуæрст бакой кодта:

– Гъæйдæ, ци мин зæгъетæ, мæ фусунтæ?

Хестæр æнсувæр ин загъта:

– Цо æма, фиццагидæр, дæ надбæл цæбæл исæмбæлай, уой дæ хæдзарæмæ фæххæсдзæнæ.

Астæуккаг ин загъта:

– Дæ уосæн, дæ зæрди ци ес, уой макæд зæгъæ.

Кæстæр ин загъта:

– Хуæрзеуæг ди ци нецæййаг агора, уомæн æй ма раттæ.

Уотемæй лæхъуæн рараст æй æ хæдзарæмæ. Надбæл иссирдта æхсæри къуæцæл, хелаги губуни тъунстæй.

Гæрр, гæлæхха, мæнæ анз цæбæл фæккустон, зæгъгæ, нийнæфгæй, фал уæддæр, берæ фæссагъæсти фæсте æй исиста æма ’й æ хæццæ рахаста. Æ тургъæмæ ку æрбахъæрттæй, уæд хелаги мард зæнхæбæл ниццавта æма фæгъгъæр кодта:

– Нана, ци фæдтæ?

– Нана дин дæ незтæ рахуæра, æгайтима дæ фæууидтон, æхца дæр мæ нæ гъæуй æма æндæр дæр.

Æрбадтæнцæ еумæ, æма ин фурт æ хабæрттæ ракодта.

Æхсæвæ ниххустæнцæ, æма сæумæй ку исистадæнцæ, уæд кæсунцæ, æма дин тургъи æхсæри къуæцæл æма хелаги мард бæласæ фестадæнцæ, бæласæ ба фæткъутæ зæнхæмæ калуй æма калуй.

Адæм дæр еци бæласæбæл куд нæ дестæ кодтайуонцæ. Лæхъуæни хæццæ ахид хæснаг кодтонцæ, цæй балæсæ ’й, зæгъгæ. Е дæр, æ сосæгдзийнадæ ин нæ раргом кæнгæй, рамолидæ сæ. Æма уотемæй хъæбæр исгъæздуг æнцæ. Уæладзугтæ дæр искодта, ке рамулдта, уонæй авгин галауантæ æма цæрунтæ байдæдтонцæ мадæ æма фурт. Еу бон ку адтæй, уæд исфæндæ кодта æлдæртти æ хæдзарæмæ æрхонун æма сæ фæххинцун, хонæг дæр сæмæ æхуæдæг фæццудæй, æма имæ уонæй æ хæдзарæмæ неке æрцудæй. Ку нæбал сæ уагъта, уæд æрцудæнцæ æма сæ хуарз исиуазæг кодта. Уæдта исистадæнцæ æма рандæнцæ. Уой фæсте лæхъуæн исфæндæ кодта æлдæрттæй еуей кизги ракорун, æма ин е дæр æ фæндæбæл исарази æй, æма кизгæ лæхъуæни бийнойнаг иссæй.

Уæд дин еухатт еу сомехаги æрфæндадтæй бæласи сосæгдзийнадæ базонун. Фал кутемæй?  Æма уæд аллихузон лæвæрттæ ракодта лæхъуæни уосæн æма ’й ракъахта бæласи туххæй. Уосæ æ лæги фæрсунтæ байдæдта, нæ бæласæ ци æй, зæгъгæ. Лæг неци загъта, фал уæддæр фæрсгæ ба бакодта:

– Æма дæ е цæмæн гъæуй?

– Кæд æз дæр аци хæдзайраг дæн, уæд æй мæнæн дæр зæгъæ.

Лæхъуæн ин неци радзоруйнаг адтæй, фал æй уосæ ку нæбал уагъта, уæд фæттæнзæрдæдæр æй, æма ин æй исгъæр кодта, æхсæркъуæцæл хелагæ бæласæ ’й, зæгъгæ.

Уосæ ’й еци фæдбæл сомехагæн радзурдта.

Сæумæй сомехаг дзоруй лæхъуæнмæ:

– Гъæйдæ, хæснæ кæнис? Кæд дин, дæ бæласæ ци гъæдæ ’й æй, уой базонон, уæд æртæ хатти мæ къох цæбæл æрæвæрон, етæ – мæн. Кæд æй нæ базонон, уæдта мæ тукæнттæ æма мæ хæдзæрттæ дæу.

Хуарз, зæгъгæ, исарази æй лæхъуæн. Æма ин сомехаг загъта:

– Дæ бæласæ ’й æхсæркъуæцæл бæласæ.

Лæхъуæн сагъæсти бафтудæй, уæдта загъта:

– Фæллæууай мадта, уотæ лæууæ, æз нуртæккæ фездæхдзæнæн.

Æма, ихуæрсти кæмæ адтæй, уонæмæ фескъардта æма син рахабар кодта, сайд мæбæл æрцудæй, зæгъгæ.

– Ци кодтай?

– Мæ уосæн мæ хабар ракодтон.

– Æма дин мах нæ дзурдтан?!

Уæдмæ сæмæ сæ синхæгтæ хонæг æрбарвистонцæ, æма лæхъуæн дæр сæ хæццæ фæрраст æй. Ку æрбадтæнцæ фингити уæлгъос, уæд урдугистæг фæрсуй:

– Циргъ кард уи некæмæ ес?

Лæхъуæн æ дзиппæй кард фелваста:

– Гъа, мæнæ дин кард.

Урдугистæг дин кард рауингæй, ку фæгъгъæр кæнидæ:

– Аци кард мæн æй, æ хæццæ ба ма мин фесавдæй æртæ мини æхца.

Лæхъуæн æ еци загъд ку райгъуста, уæд исарæхстæй æма загъта:

– Аци кардæй мæнæн мæ фиди рамардтонцæ, æма æгайтима мæ тоггини иссирдтон…

Уоми еци лæгæн истæрхон кодтонцæ фондз мини æхца бафедун æма æртæ уæладзугони сæрмæ асийнæ раттун. Лæхъуæн сæ рахаста æма, æ хæдзарæмæ ку бахъæрттæй, уæд асийнæ хæдзари сæрмæ исæвардта, уæдта багъæр кодта, æнгъæлмæ имæ ци сомехаг кастæй, уомæ:

– Цо æма райсæ, ци дæ гъæуй, уони!..

Сомехаг рауадæй æма асийнæбæл æ къох æртæ хатти райвæрдтитæ кодта. Лæхъуæн фæггæпп ласта:

– Æртæ хатти асийнæбæл дæ къох æрæвардтай æма дæу фæууæд.

Сомехаг, мæнæ мæбæл ци сайд æрцудæй, зæгъгæ, æ дæндæгутæй ма къохтæмæ бæргæ фæллæбурдта, фал ма ин ци гæнæн адтæй…

Лæхъуæн ба, æгириддæр ахæст ка нæма адтæй, уæхæн бæх балхæдта, æ къæдзелæбæл ин æ дзæгъæлцъух уоси бабаста æма ’й рауагъта.

Лæхъуæн абони дæр ма цæруй æма мийнасæ кæнуй.

 

РЕДАКЦИОН ФÆСДЗУРД

Ку зæгъæн, аци таурæхътæ абони уомæ гæсгæ мухур кæнæн, æма си ирдæй бæрæг даруй нæ абони цардарæзти æцæгдзийнæдтæй цидæртæ. Зæгъæн, Дудуй хабæрттæмæ гæсгæ адæймаг куд нæ батæходуйтæ кæндзæнæй, махæн дæр нæ абони хецауеуæггæнгутæ еци зундгин силгоймаги хузæн адæмуарзон ку уиуонцæ.

Мадта седзæргæс уоси фурти хабæрттæмæ гæсгæ дæр куд нæ батæходуйтæ кæндзæнæ, æ рæстæги, Советон Цæдеси фехæлди фæсте кæми ци æдзæсгæнттæ базгули ‘нцæ æма, сайди нæбæл рацæугæй, нæ еугурадæмон есбойнадæбæл нин ку хæлæф кодтонцæ, уæд зундгин цæмæннæ нæ разиндтан, цæмæннæ исарæхстан, еци лæхъуæн налат сомехаги куд фæффудевгед кодта, уотæ, дзæрмæсайд нæ ка бакодта, уонæн аккаг нихкъуæрд раттунмæ?.. Еу загъдæй, кæсетæ адæмон исфæлдистади уадзимистæ, кæдимайди ба нин зундæфтауæнæн исбæззиуонцæ.