Хъæбæр адгинæй цардæнцæ дууæ æрдхуард æлдари.

Устур æууæнкæ адтæй сæ астæу, кæрæдзей цæра кодтонцæ, уотемæй æрвистонцæ сæ бæнттæ. Сæ хуæрдæ, сæ ниуæзтæ дæр – еу; куд фæззæгъунцæ, карки айкæ дæр дууæ æмбеси кодтонцæ; сæ еуей маст, сæ еуей цийнæдзийнадæ иннемæн адтæнцæ маст æма цийнæдзийнадæ.

Æлдæрттæй сæ еуемæн адтæй биццеу æма кизгæ, иннæ ба адтæй æнæзæнæг. Еци хузæнæй рацардæнцæ еу къуар анзи, уотемæй зæнæггин æлдарæн рамардæй æ уосæ. Æлдар уоййадæбæл дзурд равардта, еуемæй, сау ке бадардзæнæй анзи бонмæ, иннемæй, Каабæмæ ке фæццæудзæнæй, цæмæй си басгара Мæхæмæти дзæппадзæ æма си пахампарæй уодибæстæ ракора æ мард æфсийнæн. Е ’рдхуарди хæдзари ниууагъта æ кизги, æхуæдæг æ фурти хæццæ рараст æнцæ Каабæмæ.

Цæрунтæ байдæдта кизгæ æ фусунтæмæ. Боц æй дарунцæ æлдар æма æ уосæ, кизгæ дæр, раст зæгъун гъæуй, сæ зæрдихудт нецæмæй хæссуй.

Уæд æлдар æма æлдари уосæ гъазт искодтонцæ, цæмæй сæ иуазæг æрхун ма кæна. Берæ фæсевæд æрæмбурд æнцæ гъазтмæ, игъæлдзæг кæнунцæ адæми дæр. Минкъий си нæ адтæй рæсугъд кизгуттæ, фал си иуазæг кизгæй рæсугъддæр æма аййевдæр нæ разиндтæй. Фæсевæдæй еу къуар лæхъуæней зæрдæмæ хъæбæр фæццудæй, корунвæндæ ’й искодтонцæ æма уой иской кодтонцæ  æлдарæн.

Сæ цæстæ æрæвардтонцæ адæм æлдари кизгæбæл, æстаун æй райдæдтонцæ алли рауæн дæр: «Бакастæй дæр, лæгигъæдæй дæр нæ иуазæг кизги хузæн нæма адтæй, игургæ дæр нæ ракæндзæнæй. Неке искæндзæнæй, неке бахуйдзæнæй уой хузæн, уой дзоли кондæн æмбал нæййес, мадта æфсармæй, æгъдауæй ба ’й уæхæн æфсæрмигæнагæ, уæхæн иуонггин, æма бафæнзуйнаг æй алли кизгæн дæр…»

Æма бабæй æлдар гъазт исаразта. Фиццаг гъазтæй си фулдæр фæсевæд æрæмбурд æй – æвзаргæ кизгæй æма биццеуæй. Гъазти дзиллæн сæ каст адтæй иуазæг кизгæмæ. Хестæрæй, кæстæрæй сæ зæрдæ пеллон арт уагъта æ уиндæй; кафунæй нæбал фæллайунцæ, игъосунæй нæбал æфсæдунцæ æ зарунмæ.

Фæсевæдæй никкидæр фулдæр бабæй ибæл дзорун байдæдтонцæ.

Æлдари хæдзарæ исфедудта иуазæг кизгæй. Кæстæреуæг кæнуй æлдари кизгæ хæдзари хецæуттæн – лæг æма уосæн, зæнæги адæ си базудтонцæ етæ дæр.

Размæлæнтæ нæбал адтæй æвзаргæ фæсевæдæй æртиккаг гъазти: арвæй æхседарф ку æрхаудтайдæ, уæд зæнхæбæл нæбал исæмбалдайдæ. Нæ разиндтæй нур дæр иуазæг кизгæн æмбал уой бæрцæ кизги æхсæнæй. Гъазт райхалдæй, фæсевæдæй ба беретæ дзурд ниууагътонцæ æлдармæ кизги туххæй.

Æрмæтъæл æй æлдар, сагъæстæ кæнун байдæдта. Бонигон имæ арви рохс нæбал зиндтæй, æхсæвæ ба ’й хуссæг нæбал ахæста. Катайбæл иссæй æ меднимæр. Хæдзари гъуддæгутæмæ нæбал хатуй æ зæрдæ, хуæруйнаг ин адæ нæбал кæнуй. Бийнонтæ уинунцæ, æлдар æхе уагæбæл ке нæбал æй, фал цæмæн уотæ æрмæтъæл æй, уобæл ба ’й нæ фæрсунцæ: неке имæ хæссуй æ нифс.

Берæ фæхъхъурдохæн кодта æлдар, фал неци бафæразта, æрæгæй ардæмæ æ зæрди медæгæ ци æндавундзийнадæ исæвзурдæй, уой басæттунæн. Сайтани хай ибæл фæууæлахез æй.

Æлдар æма е ’рдхуард æнсувæри астæу ци æууæнкæ адтæй, дзилли ’хсæн си ци æфсармæ, ци кадæ адтæй – сæ еугуремæй дæр уарзондзийнадæ тухгиндæр разиндтæй. Æ иуазæг кизги бауарзта æлдар.

Фадуат ран ин ку фæцæй, уæд æлдар иской кодта кизгæн æ сагъæстæ, æ фæндæ. Арв æй цума æрцавта, уоййау фæцæй кизгæ, фал ма уотæ равдесун æ бон бацæй, цæмæй ибæл æлдар ма фæггурусхæ адтайдæ, æ зæрди æууæлтæ ин ма балæдæрдтайдæ.

«Зундæй исаразун ку неци бафæразон, – дзоруй кизгæ æхецæн, – цæмæй æлдари уарзондзийнадæй рахецæн кæнон мæхе, уæд рæстæрдæмæ нæ раурдуг уодзæнæнцæ мæ гъуддæгутæ…»

Æма зæгъуй æлдарæн:

– Æлдар цæра, мæ фидæ ами нæй, мæ еунæг æнсувæр дæр уотæ… Хуарз уидæ, уони æрбаздæхунмæ ку бангъæлмæ кæсисæ.

– Хуарз кизгæ, уомæн амал не ’рцæудзæнæй: мæ барæ мæхебæл нæбал цæуй. Дæхуæдæг дæр æнæ уингæ нæ дæ, мæ сæрæн ке нæбал дæн, кæд еци рауæнмæ цæмæн æрцудтæн, е дин æргом нæ адтæй, уæддæр. Нур уой балæдæрæ, æз дæ уотæ бауарзтон, æма мин зæрдæ ку нецæмæй байвæрай, уæд мæ царди сæр нецæбæл бал æй.

– Мæ фидæ уой ку базона, æз дуккаг уосæн фæццудтæн, уæд ин куд маст, куд уайдзæф уодзæнæй еци гъуддаг, уой е ’рдхуард æмбалæй хуæздæр неке балæдæрдзæнæй. Уæдта æз дæр аккаг куд искæндзæнæн мæхецæн, æма мæ разагъд фидæ, мæ еунæг æнсувæрмæ уайдзæф æрхауа, æма дзилли ’хсæн нихкъуæрдæй цæронцæ мæ сæрбæлтау. Иннемæй ба, уой бæрцæ ке хæццæ фæццардтæ, дæхецæн адгинæн, уарзонæн ке байагурдтай, дзурд кæмæн равардтай, уой бафхуæрун гъæуама ма æрхæссай, ма, дæ сæрмæ, Хуцауæй дæр æй нæ бандеудзæнæ.

– Лухгонд мин æй еци гъуддаг дæр: кадæ æма ’й радæй рарветдзæнæн æ фиди хæдзарæмæ, æгъдау куд амонуй, уотæ.

Уоййадæбæл æлдар æ уоси рарвиста æ цæгатмæ. Кизгæ балæдæрдтæй, æверхъау уавæри ке бахаудтæй, зинæй си ке райервæздзæнæй, зинæй ке багъæуай кæндзæнæй æхе, уæддæр цийфæнди зинæй дæр нæ фæцъцъумур  кæндзæнæй æ фидæ æма е ’нсувæри цæсгон дæр.

Æма уæд æхе баримахста æлдари галауани, авд дуари си исæхгæдта æхебæл æма нæбал кастæй æндæмæ. Æлдар ку тингунæй, ку сабурæй имæ бацæуй, лигъстæ ин кæнуй, фал кизгæ барæ нæ дæттуй. Зиндзийнæдтæ æвзаруй кизгæ мæсуги авд дуарей фæсте: тухсуй æнæ хуæруйнагæй, æнæ донæй, еци унгæг рауæн æй фудæхсæвтæй систæ бахуардта; фурмæстæй еуæй-еу хатт кæун райдайуй…

Еу бон æлдарбæл дзурд исæмбалдæй, е ’рдхуард Каабæй ке æрбаздæхуй, уæдта си ке коруй, цæмæй æлдар каабæдзауи размæ исæмбæла еу бонцау, цæмæй еци рауæн бацийнæ кæнонцæ кæрæдзебæл. Æлдар хъæбæр нæ бацийнæ ’й еци хабарбæл, фал ин уæддæр æнæцæугæ нæ адтæй.

Кæрæдземæн салам равардтонцæ дууæ æрдхуарди, æма каабæдзау дзоруй:

– Ци тарæрфугæй кæсис, ци кодтай? Дæхе хузæнæй дæмæ ку нецибал байзадæй æгириддæр. Берæ мæгурдзийнæдтæ бавзурстан мæ фурти хæццæ: кæми æстонг, кæми æнæ дон, кæми таси бон абæргутæй, æдзæрæг, æнтæф бæстæ, фал, баруагæс ди уæд, уæхæн рæстæг мæбæл некæд адтæй, æма мæ зæрди некæд æфтудтæ, зæгъгæ. Мæ хæдзарæмæ, мæ еунæг кизгæмæ уотæ нæ дзурдта мæ зæрдæ, дæумæ куд, уотæ. Нур дæр дæмæ мæ цуди сæр уой туххæй æй, цæмæй дæ фæууинон. Уæд мæмæ ду ба ци цæстæй кæсис? Уотемæй ба мæбæл, Хуцау ме ’вдесæн, еу бон дæр нæ бухстæ, дæ цард дин адæ нæ кодта æнæ мæнæй.

– Мæ лимæн, хатир ди корун, дæхецæн еци зин искæнæ. Еу минкъий мæмæ æрбайгъосæ, æз дин радзордзæнæн, мæхе хузæн цæмæннæ нæбал дæн, мæ зæрдæ дæбæл цæмæ исæййивтон, уотæ дæмæ цæмæн кæсун, уой. Радзорунмæ дин ке гъавун, уони арф æвæрæни мæхемæ, мæ реуи, мæ зæрди медæгæ ку байзайиуонцæ, уæд берæ хуæздæр уидæ.  Нæ сæ зæгъуй, нæ, мæ зæрдæ дæуæн радзорун: устур нез дин ку искæнонцæ, уомæй дин тæрсун.

– Исонибон ке базонон, фæстæдæр ке фегъосон, уой мин ду, мæ еунæг æрдхуард, раздæр ку радзорай, уæд растдæр æма пайдадæр уодзæнæй. Сæйуйнаг ци незæй уон, уомæй гъæуама раздæр басæйон, мæ ихæс зинæй дæр раздæр гъæуама бафедон. Зæгъæ мин дæ зæгъуйнаг! Æз дæмæ игъосун.

– Мадта фæууæд дæ фæндон. Дæ еунæг кизгæ цардæй мæ хæдзари æхе хæдзари хузæн. Дууæ адтан æма, ниййергутæ сæхе хъæболæмæ уотæ нæ бафæразтайуонцæ кæсун, зелун, уотæ имæ зилдан, кастан. Нæ хæдзари ци ирдтан, уомæй ин нецæмæй аурстан. Кизгæ, раст зæгъун гъæуй, еу-дууæ бони рæсугъдæй равдиста æхе. Фал уæдта… Устур зин мин æй æ зæгъун дæр… Уæдта æнæнгъæлти æхе æндæрхузонæй æвдесун райдæдта. Зæнхæбæл нæ разиндзæнæй уæхæн æнæгъдаудзийнадæ, уæхæн æгадæдзийнадæ, е æ сæрмæ ци не ’рхаста. Уосæ æма лæг адтан æма нæ нæ кæрæдземæн кард æма фид фестун кодта æ фудæвзагæй: мæнæн – еухузи зæгъидæ, нæ хæдзари æфсийнæн – ба æндæр хузи. Е дин æ еу гъуддаг. Иннемæй уотæ исуагъта æ цæсгон, æма фæсевæдæй беретæн нифс æвардта, аккаг цæмæй нæ адтæй, уæхæн гъуддæгутæй. Ци, ци! Æма цæй бæрцитæ нæ бахуæстæй æ цæсгон! Мæнæн дæр, дæ еунæг æрдхуард æнсувæрæн, баздахтæй æма æхе гъардта… Дæ цæсгон бахуæрай, зæгъгæ, ин бауайдзæф кодтон, бавзистон имæ дæ номæй.

Уоййадæбæл нæбæл æ зæрдæ уотæ рахудтæй, æма бацудæй мæсугмæ, авд дуари исæхгæдта æхебæл, нæ размæ нæбал цæуй. Ци си косуй, цæмæй цæруй – Хуцау æ зонæг.  Дæ еунæг кизги дин раст надбæл ке нæ исæвардтон, мæ хæдзари дин лæгъуз уагæ ке райста, уомæй ди хъæбæр къæндзæстуг фæдтæн, мæ еунæг лимæн, хъæбæр ди æфсæрми кæнæн æз дæр æма нæ хæдзари æфсийнæ дæр.

Уæд каабæдзау æлдар баздахтæй æма карзæй байдæдта дзорун æ еунæг фуртмæ:

– Мæ фурт, де ’нсувæр-хуæрæ æма мæ еунæг кизгæ цитæ бакодта, уони фегъустай мæ лимæни цъухæй дæхе гъостæй. Цо тагъд ме ’рдхуарди хæдзарæмæ, мæнæ аци сулухъ дæр райсæ дæ хæццæ. Рамарæ де ’нсувæр-хуæрæ æма мæ еунæг кизги. Æ тогæй мин æрхæссæ аци сулухъи дзаг. Æз цалинмæ мæ еунæг кизгæ, мæ хъæболи тогæй ме ’донуг басæттон, уæдмæ нæ басабур уодзæнæй мæ маст, уалинмæ нæ цæун мæ хæдзарæмæ дæр, адæммæ кутемæй равдесдзæнæн мæхе. Цæрунæй-хуæрунмæ еци гъæуай фæккодтон мæхецæн, некæд нецæмæй фæцъцъумур кодтон мæ цæсгон, кадæ æма радæй дзиллити астæу фæццардтæн. Нур мин мæ еунæг кизгæ, мæ уарзон хъæболæ, мæ сæр ралух кодта зæрæрдæмæ, фæхходуйнаг мæ кодта, цæрдуодæй мæ бафтудта мæрдтæбæл. Къæндзæстугæй байзадæй мæ еунæг æрдхуард дæр æвудæй. Зæнæги маст цæй зин уорамæн дæ, цæй! Ратагъд кæнæ, æнгъæлмæ дæмæ кæсдзæнæн аци рауæн.

Фурмæстæй, цæхæркалгæ балæудтæй æлдари фурт æ фиди æрдхуарди хæдзари. Тингунæй дзоруй кизгæмæ, дуар ин куд бакæна. Кизгæ ’й гъуди дæр нæ кæнуй. Уæд имæ æнсувæр байдæдта лигъзæй дзорун:

– Ма тæрсæ, мæ хуæрæ, ма тæрсæ, дуар мин бакæнæ, æз де ’нсувæр дæн.

– Кæд æма æцæгæйдæр мæ еунæг æнсувæр дæ, уæд мæ мади къохдарæн æрбагæлдзæ, кенæдта дæмæ фæстæмæ дæр нæ ракæсдзæнæн, дуар дин нæ бакæндзæнæн.

Æнсувæр æ къохдарæн багæлста, кизгæ ’й бакодта æ къохбæл æма уæладзугæй рагæпп кодта е ’нсувæри гъæбесмæ.

Æнсувæр æй еци хузæнæй фæхъхъан кодта зæнхæбæл, кард ин æрбайвардта æ хъурбæл æма, нур исæвгæрда кизги, уотæ имæ е дзоруй:

– Ци кæнис, ци, ме ’нсувæр, ци Хуцау дæ ниццавта! Дæумæ æма мæ фидæмæ кæсунæй ку исуорс æнцæ мæ цæститæ, æз мæ билицъæрттæ ку хуардтон уæ уиндæмæ, мæ зæрдæ сумахбæл ку дардтон, мæ зиндарæнæй мæ фæййервæзун кæндзинайтæ, мæ маст мин райсдзинайтæ, зæгъгæ, уæд мин айæ ба ци косис?

Биццеу æруагъта æ кард, кизги ислæуун кодта æ къæхтæбæл. Кизгæ радзурдта æ зиндзийнæдтæ еугурæй дæр. Æнсувæри зæрдæ æрфæлмæн æй, æртæрегъæд кодта æ хуæрæн, тургъи еу карк райахæста, æрбавгарста ’й, сулухъ карки тогæй райдзаг кодта. Бæхбæл рабадтæй, кизги æ фарсмæ исæргъувта æма рараст æнцæ æлдари галауанæй.

Цæуй, цæуй æма надбæл фæсвæд еу къотæри буни ниууагъта æ хуæри. Æхуæдæг еци тæргæбæхæй ниххуаста æ фидæмæ. Æрхизтæй бæхæй, сулухъ балæвардта æ фидæмæ. Æрхизтæй бæхæй, сулухъ балæвардта æ фидæмæ. Е «Бисмил-ла» загъта, сулухъ исдардта æ цъухмæ æма уайтæккæ исуагъта æ туппуртæ, уæдта рараст æнцæ сæ хæдзæрттæмæ.

Æлдари кизгæ къотæри бадуй æма сагъæс кæнуй, ци уодзæнæй, уобæл. Уæдмæ ибæл цауæйнон куйтæ рамбурд æнцæ æма ибæл рæйунцæ. Куйти рæйунмæ цауæйнонтæ ’рбауадæнцæ æма дзорунцæ кизгæмæ, фал сæмæ е фæстæмæ дæр нæ кæсуй. Сæ уæлвæд къотæри астæумæ æ бæх æрбатардта циуавæрдæр æлдар дæр. Цауæйнонтæ æма куйтæ дæр цауæн кодтонцæ еци æлдари хæццæ.

Æлдар гъуддагмæ ку ’ркастæй, уæд дзоруй кизгæмæ:

– Ка дæ? Тагъд нин дзуапп раттæ, кенæ ба дæбæл мæ куйти исардаудзæнæн.

– Хуарз æлдар, æвзедæнтæй некæд ма неке рамардæй, уæдта æвзедæнтæй ка фæттæрса, еци адæймагбæл нæ исæмбалдтæ: ду ци дæ, уæхæн кизгæ бæргæ адтæн æз дæр, кæд мæ аци сахат зинвадуати иссирдтайтæ, уæддæр. Мæхе ба дæмæ уой туххæй не ’здахун æма дарæсæй рæвдзæ нæ дæн – æфсæрми кæнун.

Æлдар цидæртæ фелваста æ дарæстæй. Кизгæ сæ æрбакодта æ уæле æма рараст æнцæ æлдари хæдзарæмæ.

Кизгæн уæледарæсæн цæйбæрцæ гъудæй, уойбæрцæ æлдар аллихузон хъазар хъумæцтæ уайтæккæ балхæнун кодта. Барвиста хуйгутæ кизгæмæ, цæмæй ин исбаронцæ æ гури конд, æ асæ.

– Мæ гури конд баруйнаг нæй, – загъта кизгæ, – æз еске худ мæ уæле не ’скæндзæнæн. Мæхемæ мин рахæссетæ, мæ фæлустæн ци гъæуй, уони; рахæссетæ мин кæрдæн, содзийнæ æма æндæхтæ.

Æрбадтæй кизгæ. Болат кæрдæн райста, хъумæцтæ ’ркарста æма уайтæккæ æхе исфæлуста къахæй-сæрмæ.

Еци аййев дарæсти æлдари кизгæ равдиста æ конд, искалдта æ хузæ. Æ даргъ сæригъун, саулох бæхи думæгау æ къелтæмæ хуаста æхе.

– Рагæй дæр кæмæ бæлдтæн, уомæй ма хуæздæрбæлдæр ку фæххуæст дæн, – загъта æлдар.

Киндзæхсæвæр исаразта, æма уосæ æма лæгæй цæрун байдæдтонцæ, кæрæдзей уарзгæй, кæрæдзей нимайгæй. Цикорай фæрдуги хузæн дууæ биццеуи син райгурдæй.

Еу æхсæвæ æ хуссæнуати æлдари уосæ нийнæфтæй æ къæхти бунтæй.

– Уанцон нæй, æма уагæри уотæ цæбæл нийнæфтæ? – бафарста ’й æлдар.

– Цæбæл нийнæфтæн, цæ, мæ сабийтæ дæр дæ хузæн ку разиннонцæ, – æнæлæдæргæ, æдули: етæ дæр дæ тогæй равзурдæнцæ. Синдзи бунæй синдзæ æвзуруй.

– Æма мин уæхæн устур уайдзæф цæй фæдбæл бафæразтай, уосай?

– Æма дæ æфхуæргæ дæр куд нæ бакæнон: гъаст гъастæй киндæуй. Ацал-ауал анзи цæрун дæ хæдзари; дæ дууæ фурти тагъд дæ сæрти ракæсдзæнæнцæ, фал дæуæн дæ гъудий некæд æрцудæй мæн бафæрсун: æвадуатæй дæ ци рауæн иссирдтон, уордæмæ уæларвæй æрхаудтæ, къотæри бунæй исæвзурстæ, æви дори хурфæй рацудтæ?

– Дæ хуарзæнхæй, мæ хуарз æфсийнæ, æма кæд дæуæн ниййергутæ ес, хæстæг дин кæд ес, уæд ма мæн хуæздæр ци гъæуй? Мæ амондбæл ма уæлдай амонд бафтудæй.

– Фидæй æма мадæй райгурдтæн æз дæр, ес мин æнсувæр дæр. Мæ мадæ рамардæй, фал мæ фидæ æма ме ’нсувæр – цардæгас æнцæ. Фæндуй мæ, ку сæ бабæрæг кæнинæ, мæ сабийти син ку равдесинæ.

Æлдар барæвдзитæ кодта е ’фсийни: хуæрдæ, ниуæзтæ, лæвæрттæ цидæр гъудæй, уони еугурей дæр. Кæбæл æууæндтæй, еу уæхæн лæдæргæ адæймаги ин исбадун кодта æ фарсмæ, фондзинсæй бæхгини син бафтудта сæ фæдбæл, дууæ сабийи дæр рарвиста сæ мадирвадтæлтæмæ.

Цæунтæ байдæдтонцæ, цæунтæ. Дзæвгарæ, дзæвгарæ ку рацудæнцæ, уæд еу рауæн дони билæмæ бахъæрттæнцæ.

Аци рауæн нæ фæллад исуадзæн, ести дæр ракомидзаг кæнæн, уæдта бабæй нæ над раидарддæр кæндзинан, зæгъгæ, загъта уосæ.

Æрфестæг æнцæ, бахуардтонцæ, баниуазтонцæ. Бæхгинтæ æма биццеутæ дони билгæрон аууон рауæн сæхе æруагътонцæ æма æрфунæй æнцæ. Бæхтæ астæумæ кæрдæги хезунцæ. Уосæ æма æлдари лимæн бадунцæ æма сæ цæстæ дарунцæ сæ адæммæ.

Уæд лæг дзоруй уосæмæ:

– Рагæй дæр мин адтæ хъæбæр адгин, мæ зæрдæмæ дæуæй фулдæр силгоймаг некæд бацудæй. Аккаг искæнæ, æма æмуод куд æрбацæуæн кæрæдземæ.

– Ард дæ фæдбæл æфтуд фæууæд, кæд дæ мæ сæри хецау уой туххæй нæ рарвиста мæ хæццæ. Уæхæн æнаккаг дзубанди ди куд нæбал фегъосон, уотæ бакæнæ. Æрдхуард ба ма си хуæздæр ци фæууй!..

– Мæ фæндон мин исæнхæст кæнæ, кенæ ба дæ хъæболтæй аци рауæн еуей равгæрддзæнæн.

– Сæ дууей дæр мин ку равгæрдай, уæддæр сæрмæ хæссуйнаг ци гъуддаг нæ уа, уой не ’рхæсдзæнæн мæ сæрмæ. Нæ фегадæ кæндзæнæн мæ сæри хецауи!

– Мадта мин нæ исарази уодзæнæ, зæгъис?

– Нецæй туххæй!

Лæг фестадæй, кард фелваста æма дууæ биццеуи къобæлттæ æрбавгарста. Уосæ бæхгинти дарæстæй лæги фæлуст рамбурд кодта æма дони иннæ фарсмæ банакæ кодта. Еци рауæн æ сæригъунтæ æрбамбурд кодта, ходæй сæ æрæмбарзта æма лæги дарæстæ æрбакодта æ уæле.

Еци хузæнæй рараст æй, еу гъæумæ бафтудæй, ихуæрсти бунат агоруй. Исæмбалдæй ибæл еу каргун лæг.

– Хуарз, æз дæ бауорамдзæнæн, – загъта лæг. – Мæ фонсмæ мин зелунцæ мæ уотæри еуæндæс лæги, еу лæг ма мæ гъæуй, ниллæууæ мæмæ, миздбæл бафедаудзинан.

Æлдари уосæ исарази æй.

Цæрунтæ байдæдта. Æркастæй фиййæуттæн сæ гъуддæгутæмæ, уотæрти рæвдзитæмæ. Уайтæкки син рартаста сæ гъуддæгутæ æма унаффæ райста æхемæ. Фонс радех кодта, алли фиййауæн дæр бæрæг куст равардта, хуæздæр си ка цæмæ арæхстæй, уобæл æй бафтудта, уагæ син исæвардта сæ цардæн.

Никки баздахтæй æма фиййæутти цæрæнтæ, уотæртæ цадæггай раййивта. Етæ адтæнцæ уесæй бид æма сæ е гъæдæй æма дорæй нæуæг исаразта.

Дзæвгарæ фæххуæздæр æй фонсгæсти цард, берæ фæххуæздæр æй фонсмæ зилд. Бæрæгдæр адтæнцæ иннæ уотæртæй, иннæ фонсгæстæй.

Цох нæбал адтæнцæ иуазæгæй. Уæхæн иуазæг сæмæ нæ исæмбалдæй, косарт кæмæн нæ ракодтайуонцæ, хуарз ке нæ исиуазæг кодтайуонцæ. Фал сæ фонс уой бæрцæ иссæнцæ хуарз зилдæй, æма сæбæл берæ харз дæр нæбал зиндтæй.

Фиййауи кой райгъустæй. Фонсгин æлдæрттæ, уотæрти хецæуттæ хицæ кæнун байдæдтонцæ, æлдари уосæ ихуæрсти кæмæ адтæй, еци фонсгинмæ, уæхæн адæймаг ке уотæри унаффæ кодта.

Æлдæрттæ еууæхæни кæмидæр байеу æнцæ. Æскъуæлхт фиййауи кой фæккодтонцæ. Дзурд равардтонцæ еци рауæн, цæмæй бабæрæг кæнонцæ æлдари уотæр æма фæууинонцæ сæхе цæститæй, цитæ исаразта разагъди фиййау. Фæххабар кодтонцæ æлдармæ, æнгъæлмæ сæмæ куд кæса бæрæг афонæмæ æ уотæрти.

Æлдар сагъæс кæнун байдæдта æхебæл: кедæр евгед бакодта æ есбон, дзиллитæбæл райгъустæй æ фонсгæсти хуарзи кой, фал сæ еу бæрæг ба нæма бакодта æхуæдæг, ци гæнæг æнцæ, уой нæ фæууидта.

Æмгъуди бон æнæнгъæлти æрхизтæнцæ уотæри æлдар æма æ иуазгутæ. Фиййæутти хестæр зелæнтæ кæнуй, лæггадæ кæнуй иуазгутæн. Еу нард гал равгарста, барæвдзитæ кодта алли хуæрдæ, алли ниуæзтæ æма хуарз цæмæннæ фæууидтайдæ æ боц иуазгути? Фæсхуæрдæ уотæри арæзтитæмæ, фонси дардмæ æркастæнцæ иуазгутæ. Кæрон нæбал адтæй сæ десæн, уойбæрцæ хуарз сæмæ фæккастæнцæ, ци фæууидтонцæ уотæри, етæ.

Уæд иуазгутæ фæрсунцæ сæ фусун æлдари:

– Ка ’й дæ фиййæутти хестæр, кæми фæууидта, кæми базудта, ци бакæнун бафæразта, уони, æви сæ æхе сæрæй исаразта æхуæдæг?

Æлдар син неци дзуапп равардта – уомæн æма неци зудта æ фиййауи туххæй. Æлдæрттæ уæд фæдздзорун кодтонцæ хестæр фиййаумæ æма ’й фæрсунцæ:

– Зæгъай нин, ка дæ, уæдта, ци исаразтай, уони дæхе сæрæй кæнис æви сæ ескæмæй базудтай? Минкъий нæ фæууидтан мах, ес ни алкæмæ дæр фонс, уотæртæ, фиййæуттæ, фал дæуæн ци бантæстæй, е некæмæн ма бантæстæй, фонси кондæй æма уотæрти арæзтæй. Уæдта дæ фæндæ, дæ куст куд фæззиндтæй дæ хецауи хæдзарæбæл, уотæ неке фæндæ, неке куст фæззиндтæй еу хæдзарæбæл дæр. Кæрон нæбал ес дæ хецауи фонсæн.

– Хуарз адæм, сумах ци бафæндæуа, уой исæнхæст кæнун ихæсбæл нимайун æз мæхецæн. Фал уин, цалинмæ ка дæн, е исæргом уа, уæдмæ уи корун, куд мæмæ байгъосайтæ, уотæ. Æз уин æрхæссон еу минкъий таурæхъ. Æцæг дзурд радтетæ, мæ дзубанди мин къулумпи ка кæна, æргом мин æй ка фауа, е аци рауæнæй куд рарветайтæ æма æндæр рауæн уорæд куд æрцæуа, цалинмæ нæ радзорон, уæдмæ.

Фиййауи дзубандибæл исарази ’нцæ.

Уæд æлдари уосæ, цитæ ибæл æрцудæй, уони радзурдта, цума æндæр кæбæлдæр æрцудæнцæ, уоййау.

Уосæ æ таурæхъ куд дзурдта, уотæ фиццагидæр æндæмæ рарвистонцæ æма бæрæг рауæн бауорæдтонцæ æ фиди æрдхуарди, æ фидæ Каабæмæ ку цудæй, уæд ке хæдзари цардæй æма ин еци æфхуæрдтæ ка бакодта, хæтæгхауæг ке туххæй фæцæй. Уой фæсте рарвистонцæ уомæн æ цардæмбали лимæни, æ биццеути ин ка рамардта дони билæбæл, уосæ æ цæгатмæ ку цудæй, уæд.

Фæцæй дзурд таурæхъ. Фиййау исиста æ ходæ, æма æ сæригъунтæ æркалдæнцæ ходи бунæй!

– Æфсæрмийаг ке бакодтонцæ, ледзæг ка фæцæй æ фиди хæдзарæй, æ хъæболти саузæрдæ лæг кæмæн исæвгарста, уой бæрцæ зинтæ ка фæууидта, е æз дæн. Нур мæ гъаст хæссун сумахмæ – тæрхонгæнæг сумах фæууотæ.

Тæрхони æрбадтæнцæ, мадта ци кодтайуонцæ:

– Гъæдфадæн хирхæй сæ цуппæргæйттæй рафадæн, æндæр тæрхон син нæййес!

– Уотæ нæ уодзæнæй, – загъта еу æлдар. – Цуппæргай дехæй дæр мард мард æй æма уи агордзæнæй е ’гъдау: мардикæндæ, байвæрун, мæрдæгъдæуттæ, фæллойнæ сæбæл ес. Мæ бæхæргъауи ес æнæдæмд урситæ, саргъ æвæрд кæбæл нæма адтæй. Уонæй сæ дууей къæдзелитæбæл бабæттæн гъæудзæнæй, куййисæфт, куйдор сæ куд бакæнонцæ æма син сæ æстæгдар дæр куд нæбал исбæрæг уа. Е ба син мæ тæрхон.

Æлдæрттæ фæстаг тæрхонбæл исарази ’нцæ.

Дууæ æлдарей урсити думæгтæбæл ниббастонцæ, æма сæ етæ ниффæруакæ кодтонцæ.

Кæрæдзебæл фæццийнитæ кодтонцæ æлдари уосæ, æ фидæ, æма æ цардæмбал. Уосæ æма æ бийнойнаг нæуæгæй цæрунтæ байдæдтонцæ, зæнæг дæр син исæнтæстæй æма амондгунæй æрвистонцæ сæ царди бæнттæ.