Абони Цорити Эльвири æмдзæвгитæ мухур кæнæн дууæ рæуагемæ гæсгæ. Еуемæй, зæрдæмæдзæугæ ’нцæ. Иннемæй ба, æхцæуæн нин æй, æгайтима нæмæ ес, нæ мадтæлон æвзагбæл литературон уадзимистæ ка финсуй, уæхæн искурдиадæгин фæсевæд.

Уомæй сæйрагдæр ба е æй, æма Эльвирæ кæд игургæ идард Камчатки ракодта, кæд æндæр адæмихæттити минæвæртти ’хсæн ин цæргæ æма гъомбæлгæнгæ рауадæй, уæддæр æ мадтæлон дигорон æвзаг ба ин алкæддæр алцæмæйдæр зæрдтагондæр адтæй, æхцул æма ибæл æновуд æй. Кæд æй сæрмагондæй некæд ахур кодта, уæддæр, куд фæззæгъунцæ, æ тоги æй, цитгийнаг ин æй, нæ фидтæлтиккон дзурди фарнæ багъæуай кæнуни сæрбæлтау æнцæ æ исфæлдистадон фæллæнттæ.

Аци хабар ба, махмæ гæсгæ, бафæнзуйнаг æй, дигорон гъæути ка райгурдæй æма ирæзуй, нæ мадтæлон æвзагбæл æновуд унæй æма ин æ цитгиндзийнадæбæл ауодунæй комкоммæ ихæсгин ка ’й, нæ еци æригæнттæн.

Цорити Эльвирæ нæхемæ, Цæгат Иристони райста уæлдæр педагогон ахурадæ, æма ин е дæр агъазгæнæг куд нæй æ исфæлдистадон архайди. Зæгъун гъæуй уой дæр, æма си федарæй æруагæс кæнуй сæйрагæй-сæйрагдæр гъуди:

– Нæхе, нæ мадтæлон æвзагбæл уадзимистæ финсуни равгæ нин æй Хуцауи лæвар, – зæгъуй Эльвирæ. – Æма махæн ба нæ ихæс æй багъæуай кæнун не ’взаги хъаурæ, æ рæсугъддзийнадæ, уæдта уой хæццæ æнæгъæнæй нæ культурон æууæли алæмæтдзийнадæ дæр, цæмæй сæ идарддæр нæ исонибони фæлтæртæмæ хъæртун кæнæн æма сæбæл етæ дæр уонцæ æновуд, зæрдтагон син уонцæ.

Эльвирæмæ ма ес еума хиццаг исфæлдистадон ацъагъуæ – финсуй зартæ дæр (дигорон æма уруссаг æвзæгтæбæл). Заргæ ба ин сæ кæнунцæ нæ игъустгонд зартæгæнгутæ Секъинати Элитæ æма Джиоти Вероникæ.

Нæ аци цубур зæгъуйнæгтæ раст ке æнцæ, уомæн ба æвдесæн æнцæ, мæнæ Эльвири финст æмдзæвгитæй ке мухур кæнæн, етæ.

 

ÆМБÆЛТТÆН

Къуар рæсугъд зæрди мæ рази.

Хъæбæр боз дæн ма арази…

Хуарз æмбали ном хæссетæ,

Уарзун уæ хъæбæр, фæсевæд!

Рæстæг уайуй тæхгæ размæ,

Уæддæр лæуун æз уæ фарсмæ!

Тагъд æййевуй бони бон,

Кæд уæ фæууинон исон…

Къуар рæсугъд зæрди мæ рази.

Хъæбæр боз дæн ма арази…

Æнзтæ уадзæн размæ уайун,

Кæрæдземæй нæ фæллæйæн!

Ес æмбалдзийнади хъаурæ:

Зин ку уа – лæудзæй дæ дуармæ!

Уе ’мбæлтти гъæуай кæнтæ,

Рæсугъд уæнтæ уæ бæнттæ!

 

НИВÆ

Дæхе хонис æнæнивæ,

Кæуис бабæй, мæстæй дзаг.

Донмæ калис сугъзæрийнæ,

Дæ кæун æй ходуйнаг.

 

Къумрæбуни сосæггай

Нивæ ходуй, бакæсай…

Уæртæ ’й, уæртæ ’й, бакæсай,

Дæумæ ходуй сосæггай.

 

Дæхе хонис æнæхъаурæ,

Æнæ ’хца, ма æнæнифс.

Лæгъуз сагъæс ма рæвдауæ,

Дæ зæрдæбæл Амонд финст.

 

Къумрæбуни сосæггай

Нивæ ходуй, бакæсай…

Уæртæ ’й, уæртæ’й, бакæсай,

Дæумæ ходуй сосæггай.

 

НÆ ЦЪЕТЕ

Ци дзæбæх æй нæ цъетейæн

Æ рæбуни уолæфун!

Ку æртæхун Уæрæсейæй,

Уайтагъд ардæмæ цæун.

 

Сæумæ раги нæ Ирæфæн

Æ тулфæ хæрдмæ ссæуй.

Еци дони ку ниххезун,

Цæрун мæмæ æрцæуй!

 

Сувæллонæй, мадæй, фидæй,

Алке зонуй и гъуддаг:

Нæ æрдзæн айдагъ æ уиндæй

Дзæбæх кæнуй адæймаг!

 

НÆЙЙЕ ’СКÆНÆН АМОНД ЕСКЕ АМОНДÆЙ ДАВД

Куд нихи къæрцбæл лæууй мæ зæрди фæдес…

Куд нихи къæрцбæл лæууй уоди цæстисуг…

Мæ къохи амонд адтæй, гъенур ба нæййес.

Нæ лæдæрдтæн, куд нивгун адтæн, куд гъæздуг…

 

Базард:

Нæййе ’скæнæн амонд еске амондæй давд,

Нæййе ’скæнæн амонд еске амондæй тунд.

Бæргæ игон кæнуй зæрдæ дæ еунæг каст…

Кæмæндæр ба хæдзари кæлуй цæстисуг…

 

Дæ гъар æмбæлдæй тадтæн, тадтæн уорс метау;

Дæ гъар æмбæлдæй фесæфидæ алли нез.

Мæ зæрди цидæр адтæй, уой дин æнæвгъау…

Уæддæр нæ базудтон ди мæ бæрцæ, ме’ фсес…

 

Базард.

 

Куддæр æризæр уидæ, уотæ æндæдуар,

Æз ба куд мæгургор дæумæ æнгъæл кæсун…

Цума рæхистæй баст дæн æз дæубæл федар,

Мæ уоди устур уарзт ма устур маст хæссун.

 

Базард.

 

Бæргæ ’й лæдæрун, бæргæ нæ кæнун раст.

Радтетæ зæрдæ лух кæнунмæ циргъдæр кард…

Æз тохунæй мæхе хæццæ фæллад тухуаст…

Дæу фарсмæ – æнæнивæ, æнæ дæуæй – мард.

 

Базард:

Нæййе ’скæнæн амонд еске амондæй давд,

Нæййе ’скæнæн амонд еске амондæй тунд.

Бæргæ игон кæнуй зæрдæ дæ еунæг каст…

Кæмæндæр ба хæдзари кæлуй цæстисуг…

 

АБОНИ ХУЗÆ КОДТОН ДÆУ ЦÆСГОН

Абони хузæ кодтон дæу цæсгон.

Дæ росбæл цæстисуг цума æруадæй…

Фенгас дæн, ма кæсис мæнмæ æргом.

Мæ бауæр ниббизирттæй фур дессагæй.

 

Æнæ дæуæй мæ зунд куд фæццæуй…

Æрхундзийнадæ уод куд æрлæмаруй…

Дæу фæууинунмæ мæ зæрдæ бæллуй.

Уарзондзийнадæ мæ ’взаруй, ’взаруй…

 

Устурдæр хуæнхтæ къохтæй æрсæтдзæн,

Æнæнимайгæ бæнттæн дæр ниббухсдзæн,

Æрмæстдæр æй ку зонон – уарзис мæн!

Æрмæстдæр æй ку зонон – æз гъæун дæу!

 

ДÆУÆН ДÆТТУН МÆ ЦАРД!

Медсинхи, гъæубæсти, æ рæбунти,

Дæу рæсугъдæн некæд фæууидтон,

Мæнæ æрцæуис, цума мæ фуни…

О, кизгæ, ци рагæй дæ хизтон,

 

Базард:

Дæуæн дæттун, дæуæн мæ цард!

Нæ цийни анзбæл бон æнкъард.

Дæуæн дæттун, дæуæн мæ цард,

Уарзондзийнадæ ивулæд!

 

Дæ цæстити арви дуар байгон æй,

Æнæмæнгæй æз си нигъулун.

Мæн фæндуй дæуæн зæгъун æргомæй,

О, кизгæ, мæ цард дæр дин дæттун.

 

Базард.

 

Арвæй нин лæвар æй нæ ирисхъæ,

Арвæй нин лæвар æй нæ амонд,

Ду мæнæн гъеуордигæй æрвист дæ,

Зæрдæй дæр, цæсгонæй дæр хуæрзконд.

 

Базард.

 

Цардæмбал, лимæн, куд ма дæ ’схонон.

Кондгин, фæлмæн каст ма æнæфуд.

Æнæкæрон зæрдæн æхцæуæн æй

Дæ рæсугъд идзулд æма дæ дзурд!

 

Базард:

Дæуæн дæттун, дæуæн мæ цард!

Нæ цийни анзбæл бон æнкъард.

Дæуæн дæттун, дæуæн мæ цард,

Уарзондзийнадæ ивулæд!

 

ДУ ’ДÆ МÆ УОД, ДУ ’ДÆ МÆ ЦАРД!

Рæсугъд æздухститæ мæ ресгæ зæрдæбæл

Уарзондзийнадæ хуарз хузæ кæнуй.

Багъар уй уод, багъар уй нæуæгæй,

Амонди хаййæй зæрдæ æртæфсуй…

 

Базард:

Ду ’дæ мæ уод, ду ’дæ мæ цард!

Æносмæ еумæйаг фæндаг!

Ду ’дæ мæ уод, ду ’дæ мæ цард!

Куд уарзун дæу, нæ ’й римæхстаг!

 

Дессаг гъуддæгутæ нин арвæй лæвæрд æй,

Кæцæйдæр æнæнгъæли æрцæуй,

Фунук ракæлуй, арт цæфсун кæнгæй!

Уарзондзийнадæ махмæ идзулуй…

 

Базард.

 

Дæттуй нин базуртæ ма хъаурæ æнæвгъау,

Цæмæй фæлмæндæр мегътæмæ ’стæхæн…

Æрмæстдæр ма мæ ’суадзæ макæддæр,

Нæ дууæ уоди гъенур бабæттæн…

 

Базард:

Ду ’дæ мæ уод, ду ’дæ мæ цард!

Æносмæ еумæйаг фæндаг!

Ду ’дæ мæ уод, ду ’дæ мæ цард!

Куд уарзун дæу, нæ ’й римæхстаг!

 

«КЪАППÆ–СУППÆЙ»

Мæхецæн дзæбæхæй цардтæн

Æнæ сагъæс, æнæ маст.

Сæумæй айдæнæмæ кастæн,

Ци рæсугъд æй мæ бакаст.

Дæу нæ уингæй, дæу нæ зонгæй

Сабургай цудæй мæ цард.

Æнæ гъазгæй, æнæ ходгæй

Некæд рацудтæн идард…

 

Базард:

Къаппæ-суппæй, сабургай

Мæ зæрдæ мин баистай…

Къаппæ-суппæй, сабургай

Дæхе бауарзун кодтай!

 

Базард.

 

Зонгæдзийнадæбæл ковгæй

’Рбазилдтай мæнмæ цæсгон.

Аци устур гъазти уæнгæ

Некæд ма дæ фæййидтон…

Ирон цагъди устур хъаурæ,

Ирон кафти – устур нифс.

Дæ бæрзонд ма кондкин гурæ

Кафгæй ци дзæбæх хæссис.

 

Базард.

 

Дæ уæздан цудæй, дæ дзурдæй

Мæ зæрдæ мин батавтай.

Сабургай мæнмæ идзулгæй

Кафунмæ мæ рахудтай…

Мæнæ зелæн кафти медæг,

Мæнæ царди байеу ан…

Мæнæ ’сберæ ’нцæ нæ зæнæг,

Устур бийнонтæ иссан!

 

Базард:

Къаппæ-суппæй, сабургай

Мæ зæрдæ мин баистай…

Къаппæ-суппæй, сабургай

Дæхе бауарзун кодтай!

 

КУТЕМÆЙ ДÆ ИСЕСОН МÆ ЗÆРДÆЙ, ЗÆГЪАЙ?

Дæу имисгæй æййевуй бони бон,

Мæ уарзтæй бийун цард…

Дæубæл мæ алли гъудий  кæрон,

Ду ’дæ мæ сагъæссаг…

Нур дæр мæ фуни арæх фæууинун

Хæстæгмæ дæ цæсгон…

Мæхемæ алли бон фарста дæттун:

«Цæмæ дæ рауагътон?»

 

Базард:

Гъа-уай…

Кутемæй дæ исесон мæ зæрдæй, зæгъай –

Гъа-уай…

Кутемæй дæ феронх кæнон, мæ зæрди хай.

 

Цæмæн нæййес раздахæн фæстæмæ

Рагуалдзæгæн æ арт?

Æз фæццудтæн изолдæр бæстæмæ,

Ма агурдтон дæу фæд.

Исхезинæ къæдзæхтæмæ бæрзонд,

Гъæр кодтон дин дæ ном…

Мæ рæсугъддæр, мæ уарзгæ дигорон,

Цæмæ дæ рауагътон?

 

Базард:

Гъа-уай…

Кутемæй дæ исесон мæ зæрдæй, зæгъай-

Гъа-уай…

Кутемæй дæ феронх кæнон, мæ зæрди хай.

 

«СÆУМÆ ХУАРЗ»

Бонивайæнтæ кæнуй. Зæрдæ хормæ идзулуй.

Дæ бийнонтæмæ еу каст, ма зæгъæ син: «Сæумæ хуарз».

Еци загъди хъаурæ ес: уодзæй бон гъуддæгтæй ’фсес.

Æндæдуар ку рацæуай, уæд синхонæн дæр зæгъай:

 

Базард:

Дæ сæумæ хуарз! Дæ фæндаг раст!

Дæ бон райдайæт æнæ маст!

Дæ сæумæ хуарз! Дæ фæндаг раст!

Дæттæд нин хъаурæ хори ’скаст!

 

Цъеу цъæбар-цъубур кæнуй, мæргъти фæрсаг иситинг уй.

Хуæнхти, гъæдти ма кæмтти, дони сур-сур игъусуй.

Мæ зæрдæй уин раковон, рæсугъдæй цæуæд уæ бон!

Кæмæ уи ци фæндон уа, е æ къохи æфтуйа!

 

Базард.

 

Арви цалх æрзелуй бон… Кустæн уодзæнæй кæрон…

Цæй, исуадзæ дæ фæллад, макæнæ æппун  æнкъард.

Бон цæуй, нивæ хæссуй, хор æ тунтæ римæхсуй.

Æз Хуцауæй ракорон, цæмæй уин исон зæгъон:

 

Базард:

Дæ сæумæ хуарз! Дæ фæндаг раст!

Дæ бон райдайæт æнæ маст!

Дæ сæумæ хуарз! Дæ фæндаг раст!

Дæттæд нин хъаурæ хори ’скаст!

 

«УСТУР УАРЗТ»

Аци изæр куд рæсугъд æй…Уæлæ стъалу фæззиндтæй…

Гъудитæ зæрди рæбунтæй, æрцæунцæ идзулгæй.

Гъуди кæнис æригонæй, куд фембалдан нæ дууæ,

Куд æргом æма æнцонæй, байгъустон дин дæ дзурдмæ…

 

Базард:

Ме ’гас цард – дæу уæнгæ над…

Нæ си зонун æз фæллад!

Ме ’гас цард – мæ устур уарзт,

Дууæ уоди еумæ баст!

 

Гъомбæл кæнæн нæ бæдæлттæ. Ирæзунцæ фæлтæрау.

Ду мæнæн куд цардæмбалæн, усхъæ дарис æнæвгъау!

Æппундæр кæун нæ уадзис, ростæ къохæй æрсæрфис.

Бафæрсун дæ: «Куд фæразис?» Ду ба уотид идзулис…

 

Базард.

 

Æртæ кизги – æртæ хори, уорс бæлæутæй æндæдуар

Куд фæттахтæнцæ бундорæй, фæллигъдæнцæ ерисау…

Мæнæ бадæн дуари размæ, нæ гъуддæгтæ имисæн…

Нæ кизгуттæн нæуæг анзмæ, сæ бæдæлттæмæ бæллæн.

 

Базард:

Ме ’гас цард – дæу уæнгæ над…

Нæ си зонун æз фæллад!

Ме ’гас цард – мæ устур уарзт,

Дууæ уоди еумæ баст!

 

ÆФСИЙНÆ

Алли мадæ æ бæдоли, киндзи ’рветгæй фæззæгъуй:

«Мæ кизгæ, нæуæг бийнонти лимæнæй цæрун гъæуй!»

Мади амундмæ игъосгæй, кизгæ кæнуй æ фæдзæхст,

Хъæбæр хезуй бонæй-бонмæ, æфсийнæн æ фæлмæн каст.

Фал æфcийни зæрдæ дор æй, æндæр ба ’й нæ лæдæрун,

Куд æнгъезуй и бæдолæй, дæ фæлмæн каст римæхсун?

 

Базард:

Бавдесайтæ мин æфсийнæ, æ киндзæбæл кæнгæй цийнæ?!

Ку уинайтæ уæхæнттæ – машалла сæбæл кæнтæ!

Хуарз æфсийнæн, хуарз æфсийнæн, æ киндзæбæл кæнгæй цийнæ,

Уæд киндзæ дæр уодзæй хуарз, ма цæрдзæнцæ æнæ маст!

 

Алке ни цæрунмæ конд æй, алке дæр хуарз цард гъæуй!

Кæрæдзей зæрдæ ресунмæ, хæлæф кæнун нæ гъæуй!

Цæмæй ’фсийнæн æ хæдзари, киндзæ уа æхе кизгау,

Уой туххæй æ фæлмæн дзурдбæл, киндзæн ма кæнæд æвгъау!

Фал æфсийни зæрдæ дор æй, æндæр ба ’й нæ лæдæрун,

Куд æнгъезуй и бадолæй, дæ фæлмæн дзурд римæхсун?

 

Базард:

Бавдесайтæ мин æфсийнæ, æ киндзæбæл кæнгæй цийнæ?!

Ку уинайтæ уæхæнттæ – машалла сæбæл кæнтæ!

Хуарз æфсийнæн, хуарз æфсийнæн, æ киндзæбæл кæнгæй цийнæ,

Уæд киндзæ дæр уодзæй хуарз, ма цæрдзæнцæ æнæ маст!

 

УАРЗУНИ, ÆМБАРУНИ МÆСУГ

Æрæги мæнмæ равардтай еу æнахъæл фарста:

Дæхе куд бадардтайсæ, æз ку уинæ уæхæн дессаги хъал,

Цæмæй дæ къæхти бунмæ калдтайнæ берæ берæ æхца,

Сугъзæрийни буни дæ цæмæй фæккодтайнæ, фал…

 

Фал дæмæ æз ба бакастæн ма байдзулдтæн,

Нур мæ цæбæлти фæрсис, цæбæлти фæрсис, гъæй?

Гъуди кæнис, кæрæдзей фиццаг кæци бон фæууидтан,

Гъе уæдæй ардæмæ æй нæ зонун æнæ дæуæй куд цæргæй…

 

Гъæйдæ, цард куд цæуй, уотæ ’й еумæйагæй цæрæн,

Кæрæдзей уарзгæй, нимайгæй æма лæдæргæй…

Уæлиаудæр, бундæрдæр нæхе макæмæй дарæн ма æвæран…

Сугъзæрийни æма Уарзондзийнади аргъ бæрæг æй!

 

Дæ фур цийнæй мæ уæд дæ къохти рæуæг фелвастай,

Фæ мин хъуритæ кодтай хъæбæр, хъæбæр зæрдæй…

Мæ дзæбæх кизгæ, уомæй дæ берæ уарзун, загътай…

Ме ’мбаргæ кизгæ ’й зонуй дзуапп куд дæтгæй…

 

Кæрæдземæ æргом цæстæй кæсунæй хуæздæр неци ес,

Уой нæ феййевдзæй аци дуйнетæбæл некæци мулк…

Исаразун æнгъезуй, адæн цæмæй кæнонцæ дес,

Кæрæдзей Уарзуни, Нимайуни ма Лæдæруни Мæсуг!

 

ФÆДЗÆХСТ

Мадæ:

Мæ биццеу, мæ зæрди хай, цæбæл тухсис, радзорай…

Мади зæрдæ ’й лæдæруй, цидæр дæ зæгъун фæндуй!

 

Фурт:

Куд æй балæдæрдтæ, куд? Мæ цъухæй нæ хауй дзурд.

Куд дин æй зæгъон, мæ бон, цæугæ ке кæнун исон…

Мæ ниййерæг, мæ дуйне, куд ди ратонон мæхе?

 

Мадæ:

Мæ биццеу, мæ зæрди хай, мæ фæдзæхстмæ байгъосай:

Кæддæриддæр зæрди дарæ дæ бундор!

Куд цæуа дæ фæсте Кадæ, Дигорон!

Кæддæриддæр рæстмæ цæуæд дæ фæндаг,

Æцæг ма феронх уо дигорон æвзаг!

Мæ биццеу, дæхе æй цард! Рæсугъдæй цæуæд дæ над!

Макæд феронх уо æрмæст, дæ ниййерæги фæдзæхст!

 

Фурт:

Дæ фæдзæхст æй хъæбæр раст! Ǽз æй кæндзæнæн æнхæст!

Дигоргоми ’стур æгъдау, мæ зæрди хæсдзæн лæгау!

Райсдзæнæн мæ хæццæ ’Фсарм, Кадæ, Нифс ма Фарни ’хсæн!

 

Мадæ:

Гъæйтт лæгау дзорис мæ фурт! Федар уæд дæ алли дзурд!

Гъæйдæ, хестæрти фæлтæр, нæ кæстæрти лæдæрæн,

Ма игъосæн лæмбунæг, ци зæгъунцæ  нæ  зæнæг.

 

Фурт:

Цæй, фæсевæд, махæн ба нæ зæрдæ федар куд уа,

Цæмæй мади, фиди ном, дарæн кадæй ма æргом.

Нæ ниййергутæ, уæ нифс, уодзæй нæ зæрдæбæл финст!

 

Мадæ:

Уæ исон амондгун уæд! Нивгун уотæ нæ цæуæт!