ТУСКЪАТИ Мухарбег (дуккаг рæнгъи галеуæрдигæй) æ тугъдон æмбæлтти хæццæ фронти.

Махмæ гæсгæ, Тускъати Руслани фурт Тайморази уин сæрмагондæй амонун нæ гъæуй: айдагъ нæхемæ, Иристони нæ, фал сауæнгæ Уæрæсей дæр хъæбæр берæ рауæнти нæ дзиллитæн зундгонд æй куд искурдиадæгин ахургонд, экономикон наукити доктор, профессор, хецауадон архайæг, абони ба æнхæст кæнуй нæ республики Парламенти Сæрдари бæрнон ихæстæ.

Адæймаг æнай-æнойти, æхе гъæди нæ рабайлæгъ уй. Æнтæстгин ке исуй, е алцæй разæй дæр фæууй æ хестæрти, æ ниййергути, æ бийнонти фæрци. Æма Таймораз дæр си уомæ гæсгæ абони боз æма сæрустур æй. Æ фиди фидæ Тускъати Басай фурт Мухарбег æ рæстæги нæ ахургонддæр æма рауон-циуондæр адæймæгутæй адтæй еу. Нæ Фидибæстæмæ немуцаг-фашистон æрдонгтæ гадзирахаттæй ку æрбалæбурдтонцæ, уæд фиццаг фæдесонти хæццæ фæннæхстæр æй знаги нихмæ тохмæ. Æхсаргин тугъдон адтæй, æ цард иснивонд кодта райгурæн бæсти сæрбæлтау. Хуарз æма ин уæддæр фæдонæн  байзадæй фурт Руслан, Тайморази фидæ. Уой седзæргæсæй исгъомбæл кодта Тускъати-Цорити Дебæ. Мадта Тайморазæн æ мади фидæ Хуасдзаути Дзамболат дæр нимади лæг адтæй, куд Чиколай гъæубæсти медæгæ, уотæ æнæгъæнæ Дигори дæр.

ТУСКЪАТИ-ЦОРИТИ Дебæ æ фурт Руслани хæццæ.

Тайморазæн æ фидæ Руслан æма æ мадæ Таисæ (Хуасдзаути Дзамболати кизгæ) абони, гъулæггагæн, не ’хсæн нæбал æнцæ, фал сæ адæм ба уæддæр арфиагæй имисунцæ.

Тускъати Таймораз абони æ куст æма архайдмæ гæсгæ уæхæн уавæри æй, æма æнæгъæнæй дæр дзиллитæн æй сæ цæстингаси, лæгигъæдтæй имæ ци ес, уой дæр етæ сæхуæдтæ æргомæй уинунцæ æма ин аргъгæнæг дæр етæ ’нцæ. Уæлдайдæр ба, ке ’хсæн ирæзтæй æма абони дæр хеуонæй-хеуондæр ин ка ’й, æ еци синхонтæ. Æма уони номæй æ зæгъуйнæгтæ зæгъуй Баликъоти Мæхæмæти фурт Рамазан. Уомæ гæсгæ ба дзурди барæ дæттæн, бæлвурдæй æй ка зонуй, царди медæги æ хæццæ архайгæ кæмæн рауадæй, уонæн.

ЗÆРДТАГОН ÆЙ СИНХÆН ДÆР ÆМА ГЪÆУБÆСТÆН ДÆР!..

Мах синх некæци доги адтæй нæдæр æгъдаухæссæг хестæр, нæдæр ба æгъдаудæттæг кæстæр гъæуагæ. Цийнæ гъуддаги дæр æма  мæрдæгъдауи дæр нæ синхбæстæ алкæддæр зелæн кодтонцæ æма абони дæр кæнæн еу бийнонтау, алке дæр ни æ бæлвурд ихæстæ зонуй, уотемæй. Нæ фæсевæд фæнзунцæ хестæрти, есунцæ сæхемæ сæ амунд, цæунцæ царди тонхи æма си куд нæхуæдтæ, уотæ адæм дæр æнцæ боз.

Беретæн си сæ хуарзи, сæ лæгдзийнæдти æма се ’нтæстдзийнæдти кой игъусуй айдагъ гъæубæсти, Ирæфи райони нæ, фал ма æнæгъæнæ республикæбæл, сауæнгæ ма нæ Фидибæсти иннæ рауæнтæбæл дæр. Уонæй еу æй Тускъати Руслани фурт Таймораз дæр.

Таймораз, куд фæззæгъунцæ, синхи цæстити рази ирæзтæй, не ’хсæн гъомбæл кодта. Æма ’й куд нæ гъуди кæндзæнæн – адтæй лæдæрагæ, лæмбунæг сувæллон, бæрæг дардта е ’мгæртти астæу. Уæхæн лæдæрагæ биццеу уогæй си «рæуæг» дзурд нæ фегъустайсæ: исдзоруни разæй лæмбунæг расагъæс кæнидæ, æсхъиуд, рæуæгсæр миутæй имæ æгириддæр неци уидæ. Синхи кæстæртæ цитæ архайдтонцæ, уонæми Таймораз дæр е ’мгæртти æмхузон уидæ, фал имæ уонæй хецæнхузæ менеугутæ дæр куд нæ адтайдæ. Уони ’хсæн бæлвурд зиндтæй ахурбæл уæлдай æхцул ке ’й, е. Куд баргъондæр кодта, уотæ æ еци тæлæн бæрæгæй-бæрæгдæр кодта. Уомæй æй иннетæ дæр фæнзтонцæ. Фал уомæн фулдæр æнтæстæй æма ’й уинетæ, ахуради бæрзæндтæмæ куд æнтæстгинæй исхизтæй, уой.

ТУСКЪАТИ Руслан æма æ бийнойнаг Таисæ (галеуæрдигæй) сæ кæстæрти хæццæ. Рахесæрдигæй – Руслани фиди æнсувæр Омари кизгæ Нинæ. Бийнонти архивæй ист къарæ.

Синхи цалинмæ ирæзтæй, уæдмæ æхе некæд фæттиллеф кодта еумæйаг гъуддæгутæй, багъæуаги иннети хæццæ æмзелæн кодта. Институти ахур кæнгæй, далæ кæмидæр нæхецæй идард рауæнти косгæй дæр хъæбæр æхцул адтæй нæ синхбæл. Мадта нæхемæ гъæууонхæдзарадон институти косун ку райдæдта, уæддæр æ уолæфæн бæнттæ æрвиста гъæуи, синхи хæццæ.

Гъо, кадæртæ «устур лæгтæ»  бæргæ исунцæ, фал адæми хæццæ цæрун ба нæ базонунцæ, нæ сæмæ разиннуй еци лæгигъæдæ, райеуварс унцæ синхæй дæр æма хеуонтæй дæр. Сæхецæй уæлдай сæмæ неке мæтæ фæууй. Мах лæгæн уомæй тæссаг нæй. Ес имæ зунд, æгъдау, хъаурæ, æ фидтæлти тог æма цæуй хуæздæрти æмрæнгъæ.

Уæхæнæй зонæн мах нæ уарзон синхони, зонæн уой дæр, æма цидæриддæр ин æнтæсуй, е æй айдагъдæр æхе зунд æма хъаури фæрци, æма ма ин идарддæр дæр никки фулдæр æма агъазиаудæр хуæрзтæ исаразун бантæсæд æхе æма æ хеуæнтти кадæн, адæми хуарзæн.

Нæ хуарз синхагбæл исæнхæст æй æртинсæй анзи. Етæ нимæдзæй æнцæ хъæбæр минкъий, фал сæ «хурдзинтæ» се ’мидзаг æнцæ арфиаг гъуддæгутæй – еци карæмæ Тускъай-фуртæн берæ бантæстæй царди, ахури, кусти. Ес ин тумугъ бийнонтæ, зæрдрохс æй æ кæстæртæй. Царди, æнзти тæмæнтæ ин, куд фæззæгъунцæ, гъенур искалдæнцæ æма ин нийвулæнтæ.

Æ нанай куд фæндадтæй, уæхæн лæг иссæй, ци лæгигъæдтæй æй хайгин, уонæн сæ ахсгиагдæр: адæми лæдæруй, уарзуй сæ, архайуй хуарз син ракæнунбæл.

Еугуребæл дзуапп нæ дæттун, фал æй нæ синх ба берæ уарзæн, ан си боз æма сæрбæрзонд. Нæ зæрдæ ин зæгъуй æнæнездзийнадæ, кæстæртæй зæрдрохс куд уа, адæми уарзондзийнадæй – хайгин. Кадæ кæнуй муггагæн дæр, синхæн дæр, гъæубæстæн дæр æма ин æ еци хъаурæ берæ æнзти дæргъи ма тухгинæй-тухгиндæр кæнæд.

Дзæбæх нин уо, Таймораз!

*  *  *

Тускъати Тайморази берæ арфиаг хъиамæттæн сæ сæйрагдæртæй еу æй, фæсевæди гъомбæлади кусти ин ци берæ хуарздзийнæдтæ аразун æнтæсуй, е. Уой фæдбæл æй æ дзубанди Баликъоти-Рæмонти Олесийæн, Цæгат Иристони æрдзон фæрæзнити æма экологий министради косæгæн.

ЕУГУРÆЙ ДÆР ДЕС КОДТАН…

Нæхе аграрон университети экономикон факультети студенттæ ку иссан,  уæд «фæлтæрдгин» студентти дзубандитæй зудтан, еуемæй аци факультети æнцон ахургæнæн ке нæ уодзæнæй – æгæр «уæззау» предметтæ си ес, уæдта си ахури гъуддаги æгæр домунцæ, иннемæй ба, дан, си æнцон æй ахур кæнун – косунцæ си фæлтæрдгин ахургæнгутæ, беретæ си æнцæ экономикон наукити кандидаттæ æма доктортæ. Айдагъ теори нæ зонунцæ хуарз, фал практикон æгъдауæй дæр дæсни æнцæ. Еци дууæ гъуддаги си еумæ баст уогæй, студенттæн дæттунцæ бæлвурд зонундзийнæдтæ сæ равзурст дæснийадæбæл.

Куд раздæри студент, уотæ мæ уæхæн ахургæнгутæй еуей туххæй фæндуй зæгъун. Е æй Тускъати Руслани фурт Таймораз. Уой размæ дæр æй фæууингæй, уотæ æнгъалдтон æма аци æригон лæхъуæн, æвæдзи, аспирант æй. Фал нæмæ фиццаг хатт лекци кæсунмæ ку æрбацудæй æма нин ку загътонцæ, экономикон наукити доктор, профессор æй, зæгъгæ, уæд нæ фурдесæй, куд фæззæгъунцæ, нæ гъæлæстæ ниххæлеу уогæй, бадтан. Нæ ни æруагæс кодта, кæд нин си барæй уотæ зæгъунцæ, цæмæй имæ хуæздæр игъосæн. Фал е разиндтæй æцæг хабар, æхемæ ба нæ хъæбæр лæмбунæг æригъосун кодта æнæ уæлдай зуст дзурд æма лæкъун цæстингасæй. Е ’гъдау, æ ездондзийнадæ, æ фæлмæн дзурд æма бахудти, уæлдайдæр ба æ арф бундорон зонундзийнæдти, æ рæсугъд, медесгин æма лæдæрд дзубандий фæрци æригон профессор райста нæ еугурей дæр «уацари». Æфсæрми си кодтан еугурæйдæр, нимадтан ходуйнагбæл, æрмæг нæ исахур кодтон, зæгъгæ, зæгъун. Æма нæ е дæр лæдæрдтæй, некæд ни неке фæнниллæг кодта, лæвардта нин устур нифс æма разæнгарддзийнадæ, тæккæ сæйрагдæр ба – бундорон зонундзийнæдтæ.

Нур царди фулдæр лæдæрун райдæдтон, мæхе сабийтæн мæ гъæуй уроктæ амонун æма Таймораз мæ зæрди æрбалæууй, фæззæгъун: «Мæ сувæллæнтти уæхæн устур нивæ разиннæд æма син Тайморази хузæн ахургæнгутæ ци уа!..»

Æцæг адæймаг, æцæг ахургæнæг. Аци дууæ менеуæги байеу æнцæ Тускъати Тайморази уодиконди. Æвæдзи, æрдзон лæвар æма хестæрти фæрци æй уотæ. Æма царди медæгæ хуарздзийнадæй цидæр ес, уонæй хайгин уæнтæ æхуæдæг дæр æма  æ рæсугъд бийнонтæ.