Советон доги нæ литератури бæрзонддæр къæдзæхтæ: Сергей МИХАЛКОВ, Расул ГАМЗАТОВ æма ЦÆГÆРАТИ Максим.

РАЗМÆ!..

Фæсарæфтæ, фæззигон бон – гъунтъуз æма мæтъæл. Дзармадзанти уæззау нæрун уайтæккæ фæппурх уй сабур думги уозæлæнти. Хæстæгæй игъусуй пулеметти къæр-къæр. Надбæл еци æскъæрæги уайунцæ хуæдтолгитæ, фестæг æфсæддонтæ æма бæхбæлбадгутæй сæ тæккæ идзаг, уотемæй… тагъд кæнунцæ размæ…

Мæнæ соса надæй еуварсгомау минкъий туппурбæл бæласи буни æ цъæх бухар ходи, æ сау сæрак пъæлитой лæууй Иссæ æма кумæдæр æдзинæг кæсуй. Бæрæг æй, цæбæлдæр ке тухсуй. Разæй дони иннæ фарс – венгриаг гъæу. Содзунцæ кæройнаг хæдзæрттæ æма сæ сау хъуæцæ  нидздзæгъæлтæ ’й арвбæл.

Тухсуй Иссæ… Мæстгун кæнуй цæмæдæр. Æма куд нæ тухса, абони сæумицъæхæй нуриуæнгæ æ хъазахъæгти дууæ полкки тох кæнунцæ устур цæугæдони билгæрон. Размæ æмпурсунæй син нецибал æнтæсуй. Æ тугъдонтæ еуæй-еу рауæнти бæргæ исистунцæ размæ рампурсуни зæрдтæй, фал бабæй сæбæл знаг уайтæккæдæр минитæй, дзармадзани нæмгутæй ехуарæгау дорадзагъд исаразуй. Ци гæнæн ма син фæууй, æма æрхити аууæнтти сæхе æрримæхсунцæ фæстæмæ.

Гъæу пеллон арт уадзуй, фал цума немуцæн сæ уод айдагъдæр еци минкъий гъæубæл лæууй, уой хузæн ибæл ниццæггаг æнцæ. Цæугæдони сæрти хедтæ фехалдтонцæ. Гъæуи бакомкоммæ ма ци зубути еунæг хед байзадæй, уой буни ба минитæ байвардтонцæ. Цалдæр артиллерион батарейи æнæсцохæй æхсунцæ æ бацæуæнтæ. Æставднæмуггин пулеметтæ ба ин æ фаллаг фарси æрæвардтонцæ æма етæ, хедмæ хæстæг еске ку фæззиннуй, уæд баст æрра куйти хузæн «рæйунбæл» фæццалх унцæ.

Æрæги-дурæги, æ уæлгъос æрбалæудтæй æригон майор. Æма, карз хæстуолæфт кæнгæй, радзурдта:

– Æмбал гвардий инæлар, хед минитæй ракæдзос кодтан!..

– Хуарз, – æ цæсгон фæррохсдæр æй, – уотемæй загъта Иссæ. – Артиллеристтæн зæгъæ, æма гъæуи æндаг фарсмæ, рацæуæнтæмæ хъæбæрдæр æхсонцæ.

– Игъосун! – дзуапп равардта майор æма ецирдæмæ фæннæхстæр æй.

Иссæ ма фæстаг хатт венгриаг гъæубæл æ цæстингас рахаста, уæдта æ адъютантмæ фæдздзурдта:

– Мæ бæх мин!.. Рæвдзæдæр!..

Адъютант æй куд нæ балæдæрдтæй, Иссæ бабæй цидæр ке исфæндæ кодта, уой, æма фæстæтæрæ кæнунмæ бæргæ гъавта. Фал имæ æхе фæззилдта æма никки карздæрæй фæгъгъæр кодта:

– Æз кæмæ дзорун?.. Мæ бæх!..

Адъютант нецибал загъта, хъæбæр æнæбарийæй фæннæхстæр æй, минкъий æндæдæр æрхи бæх кæми лæудтæй, ецирдæмæ. Цæстифæнникъулдмæ æд бæх фæстæмæ фездахтæй.

– Æз цæун!.. Полкти командиртæн зæгъæ – гъæуи цæгатварси сæмæ æнгъæлмæ кæсдзæнæн…

Иссæ цæргæси хузæн истахтæй æ игæрхуз байрагмæ æма еци-еу æскъардæй фæййагайдта размæ.

Уæд дин кæцæйдæр лæф-лæфгæнгæ фæззиндтæй Исси хуæдæййевæг болкъон Юрченко. Адъютантбæл æ пурхæ ракалдта:

– Цал хатти дин зæгъун гъæуй?.. Ести ибæл ку  ’рцæуа, уæд дин æз дæ рагъдзар растъегъдзæнæн!..

– Ци ин мæ бон адтæй?!  Зæгъун, кæд тагъддæр фæззиннисæ æма  ’й ду бауорамисæ, зæгъгæ, уой æнгъæлæй фæдфæлевæнтæ бæргæ кодтон, фал… Уæхæн тъæлланг мæбæл фæккодта, – æхе ма бæргæ рæститæ кодта адъютант.

– Тъæлланг… Æма æ фæдбæл хæлеуцъухæй байзадтæ… Нур ба ма ибæл хуæцæ… Раздахæ ’й фæстæмæ… – сагъæсхузæй хъур-хъур кодта Юрченко æма æ къох мæстгун рæуигъд ракодта, уотемæй е дæр гъæуи  ’рдæмæ ниййарцæ  ’й, æ бæзгин гъæлæс ма уæлдæфи райзæлдæй:

– Мæ фæдбæл!.. Размæ!..

Хъазахъæгти корпуси политикон хайади хецау болкъон Юрченко хуарз зудта, уæхæн сахат Исси фæсте байзайун ци æй, уой, æма адъютантмæ дæр уой фудæй уотæ зустæй исдзурдта. Нур ба Исси бабæй сорун багъæудзæнæй, агорун. Е ба æнцон нæ фæууй уæхæн рæстæги.

Цæугæдони билгæрон нæхеуæнттæй кадæр æ автомат бæрзонд исиста, æма æ тухæ-æ-бонæй гъæр кодта:

– Ра-а-з-мæ!.. Командæгæнæг донуордæг фæцæй!.. Ра-а-з-мæ!..

Æфсæддонтæ ниххæррæтт кодтонцæ. Ка – хедбæл, ка – донбæл… Бæстæ гъæр, гæрах иссæй… Топпихуаси хъуæцæ уолæфæнтæ æхгæдта…

Æ маузер æ къохи, уотемæй размæ фати хузæн тæхуй Иссæ æ игæрхуз байрагбæл. Мæнæ фæххæстæг кæнуй хедигъосмæ… Бæх размæ æ уоди бицъинæг тонуй. Кæройнаг хæдзарæй рагæпп кодтонцæ знаги цалдæр æфсæддони. Дууæ си уайтæккæдæр фæууæлгоммæ  ’нцæ. Е Исси маузер æ кусти карзи бацудæй. Немуцæгтæ цалдæремæй фæкъкъуар æнцæ. Иссæ сæ фæдбæл… Фиццаг… Дуккаг… Æртиккаг… Хаунцæ кезугай… Ледзунцæ уодаистæй немуцæгтæ…

Мæнæ еу хæдзари фæсдзæгатæй гъæунгмæ, æ къохи даргъгъæдæгин гранат, уотемæй расæррæтт кодта немуцаг афицер. Ци  ’рцудæй, уомæн неци лæдæрдтæй æма сæлхæри ракæсæ-бакæсæ кæнуй. Бæласи аууон æхе раримахста. Зæнхæбæл æрхъан æй. Уæдта, æ гранат дæр си феронх æй, уотемæй рæзæдони  ’рдæмæ ниццавта. Фæстæмæ фæккæсунмæ дæр æй нæбал евдæлуй… Берæ ин нæбал бантæстæй – хæрдмæ фесхъиудтæй, кинзелæ никкодта æ медбунат æма æ къемботтæ размæ бахаста.

Иссæ ма имæ еу каст фæккодта æма æ бæх цæхгæрмæ гъæунги  ’рдæмæ фæззилдта.

Оперативон къуарæй Исси фæдбæл ма хеди сæрти ка æрбайервазтæй, етæ знаги æфсæддонтæй кæдзос кодтонцæ гъæуи кæройнаг хæдзæрттæ. Исси байраг исфинкæ  ’й, еугур дон фестадæй.

Уæлахези цийнæ æ тухгин базуртæбæл идарддæр хаста Исси хъазахъæгти. Знаг лигъдæй Венгрий æфхуæрд зæнхæй. Æ фæсте уагъта сугъд будуртæ, æдзæрæг гъæутæ, сахарти сау æртхотæг, адæми уæззау хъонц æма тæрегъæд.

Абонсарæй уойбæрцæбæл карз тох ци гъæубæл фæккодтонцæ, е фæсте райзадæй. Разæй – нæуæг гъæутæ, нæуæг сахартæ, нæуæг нæдтæ. Етæ æнгъæлмæ кастæнцæ Советон æфсæддонмæ, сæребарæмæ.

Сæребарæ ба æнæмæнгæ уодзæнæй!.. Æ карди комбæл, æ хуæцæнгарзи гебохбæл æй хæссуй, арти ка нæ содзуй, дон ке нæ ласуй, нæмуг ке нæ есуй, еци советон æфсæддон.

Уодзæнæй, тагъд мах гъæунги дæр уодзæнæй бæрæгбон!.. Æма еци устур бæрæгбони арфи зæгъуйнæгтæ зæгъдзæнæнцæ Плити бæгъатæр Исси туххæй дæр…

Хуæцæг æфсад. Венгри. 1944 анз.

ФОНДЗЕЙ КÆСТÆР

Къæсхуртæ, рацæргæ силгоймаг бадуй хуссæни фарсмæ. Æ рази къелай къохбæл дæрдгун китель хуæрзеугути хæццæ. Хæдзарæмæ æрбахезæни галеуæрдигæй къуми дууæ лæдзæги, цума сæ идард балций фæсте сæ фæллад уадзунцæ, уой хузæн сæхе фарсбæл банцойнæ кодтонцæ.

Хуссæни хуссуй æригон биццеу. Нæуæгдаст, фæлорс цæсгон. Сатæгсау сæригъунтæ пурхæнтæй лæуунцæ уорс базицъарæбæл. Тарфунæй кæнуй биццеу. Æ еу къах æ буни æрбатумбул кодта, иннæ – растæй лæууй.

Æхенимæр сосæггай кæуй мадæ. Уомæл цæститæй кæсуй æ фурти хуæрзеугутæмæ, лæдзгутæмæ.

Хæдзарæмæ æрбахизтæй синхæгти уосæ. Мадæ ’й уайтæкки нæ бафеппайдта.

– Æгайтима дæ биццеу дзæбæхæй иссудæй, – дзоруй синхаг. – Æнгъæлдæн, кæугæ кæнис?..

– Арфиаг уо, – æфсæрмигæнæгау дзуапп дæттуй мадæ, уотемæй æ сæрбæттæни кæронæй сæрфуй æ цæстисугтæ. – Бахатир кæнæ, кæстæр боц фæууй… Фондзей кæстæр æй. Иннетæй неци хабар ес… Кæсун имæ – тухсуй æ фуни. Æвæдзи, æ зæнгæ бафæлладæй. Кæд æй, иннæ зæнги хузæн æ буни ку æрбатумбул кæнидæ, е фæндуй…

Мадæ æ минкъий къох арæхстгай æрæвардта фурти цæф зæнгæбæл æма æ цæстисугтæй идзаг цæститæй кæсуй æ синхагмæ.

НАРИ ЗÆНХÆ

Зæнхæ… Ци нæ фæууидтай, ци нæ бавзурстай. Арф фæдтæ, содзгæ гъæдгæнттæ, тогæрхæнтæ… Ка сæ банимайдзæнæй, ка сæ равзардзæнæй? Цард дæр дæуæй рантæстæй, ном дæр ин ду равардтай. Цал хеди æртæхи бауорæдтай, цал цæстисуги ранихъуардтай. Æвæдзи, цæхгун дæр уомæй дæ, не ’схæссæг, нæ дарæг зæнхæ!..

Хуæнхтæ дин уæзæ нæ кæнунцæ, денгизти дæхе не ’ртаис, лæги къахæн пакъуй хузæн фæлмæн дæ, лæги фæззиндбæл æгæрон цийнæ кæнис. Еу рауæн дæ дессаги деденгутæй тæмæнтæ калис, иннæ рауæн ба кокойнæ синдзæй æмæхгæд дæ. Кæми дæбæл болæмаргъ зæллангæй заруй, кæми ба дæбæл сау халæнттæ сæхецæн ахстæнттæ бийунцæ. Еу рауæн дæ рæзæ бæлæстæ арвмæ исхъæртунцæ, иннæ рауæн де ’носон ехтæ сæ буни искодтонцæ. Аллихузон дæ, гъолон дæ, фал кæмидæриддæр æгæрон адгин зæрдæн. Нецæбæл дин ес баййевæн, нецæмæй дин ес балхæнæн!

Мæнæ дæ берæ будуртæй еу минкъий морæ – Нари гъæу, Нари зæнхæ. Хуæнхтæ ’й фæйнердигæй нилхъивтонцæ, дæнттæ ин æ фæрстæмæ лæборунцæ. Зæйтæ, уарунтæ ’й нихснадтонцæ. Карз думгæ гъазуй æ бауæри. Лæууй уæддæр, æ зæронд ихæлд мæсгутæй фæлгæсуй æ алливæрстæмæ. Уоми рæгътæбæл, къæдзæхти фæрстæбæл, мæгур лæги кæрци æмпъозæни хузæн зиннунцæ æхе хузæн зæнхи гæбæзтæ, игуæрдæнтæ. Алкæмæн дæр си ес æхе ном, æхе нисан. Фал сæ ка зонуй ами цæргутæй уæлдай?

Æндæр æй уонæн сæ хъисмæт, сæ амонд. Уоми дæр уалдзæг мети бунæй æ сæр исдаруй дзæкъолон. Уордигæй дæр сæрди тæвди фегъусуй цæвгути скъот, фиййæутти зарун. Уоми дæр æрæгвæззæги синдзæбæл баргъæвсуй халон. Уоми дæр æхсæвæй-бонæй думгæ неуй.

Хуæнхаг фудуаг æрдзæ, æмхузон кæми нæ дæ аллирауæн дæр!

… Уойбæрцæ æрцæугæ нæма фæууидтон еу рауæнмæ…

Ка дин загъта, кæмæй фегъустай фиццагидæр еци дзурдтæ. Нари зæнхæ? Кæд дæбæл бæгъæнвад, бæгъæнсарæй ци берæ сувæллæнттæ уадæнцæ, уонæй си еске загъта? Кæд сæ, идард бæстæй дæмæ къулухæй, æфхуæрдæй ци сауцæстæ  лæхъуæн æрбаздахтæй, уомæй фегъустай? Кæдæй нурмæ райгъустæй дæ кади ном Уæллагири коми Нари цæргутæй? Ке туххæй дæмæ бацæнцæ къахæхсист адæм? Тумугъ  дæр сæ ку нæ уорамуй, æфцæгутæбæл дæр ку хезунцæ. Ци нæ ’взагæй дæмæ  дзорунцæ, уæхæн ку нæбал байзадæй. Рагон хъинцгæнагæ уæрдунти бæсти дæмæ рæуæг хуæдтолгити ку  æрбалæуунцæ. Сугъзæринттæ  дæмæ ку нæййес, иннæ зæнхити гæбæзтæй уæлдай дæбæл æнахур деденгутæ ку нæ зайуй. Дæ сæрмæ рæгътæбæл уæлдæф кæдзосдæр ку æй, гъæди къохи цъеутæ рæсугъддæр ку зарунцæ, дæ синхæгти хæццæ æмхузон арви буни ку айтæ, уæд ду уотæ амондгун кæцæй фæдтæ?

Нигъгъос æй, неци дзоруй Нари зæнхæ. Айдагъдæр думгæ, хуæнхаг думгæ, цъететæй думуй, деденгути адгин тæф, æхсæрдзæнти зæлланг хæссуй æ хæццæ æма мин мæ гъоси дзоруй:

– Ами кæддæр иссугъдæй устур зæрдæ. Ниррохс кодта кæмтти наргутæ æма си бонæй-бонмæ хъæбæрдæр тавуй æ цæхæрæй адæми…

Амондгун дæ, арфиаг дæ, Нари зæнхæ!..