ЦАЛДÆР ДЗУРДИ ÆМГАРИ ТУХХÆЙ

Иригъæуи аргъауæни тургъæ… Нæ разагъди лæгти ингæнтæ. Къоста, Дзанайти Иван, Мамсурати Дæбе, Тæбæхсаути Бало… Нæ инæлартæ, нæ ахургæндтæ, нæ бæгъатæртæ. Иристони кадæ бæрзонд ка исиста, æ хуарзи ном æ фæсте кæмæн байзадæй, етæ.

Исесæн нæ ходтæ, цума син райгъалунæй фæттæрсæн, уоййау гъавгæ цудæй бахезæн тургъæмæ. Æрлæууæн сæ ингæнти рази. Нæ билти ’змæлдæй, нæ арф ниууолæфтæй син фæззæгъæн рохсаг. Сæ ингæнтæбæл син байвæрæн нæуæгтунд деденгутæ…

Фæззигон гъунтъуз бон. Æгъзæлунцæ бæлæсти цъифæ сифтæ. Еу дзæбæх думгæ ма – æма бæлæстæ бæгънæгæй райзайдзæнæнцæ. Иригъæуи къубур æнкъардæй лæудзæнæй, æ сау циртити хæццæ.

Дзилихти инæлари ингæн… Мæйæ дæр ибæл нæма цæуй. Æ сикъит дæр нæма басор æй. Айдагъдæр æ деденгутæ бампулдæнцæ.

Сæргубурæй лæуун ингæни уæлгъос. Мæ гъудитæ мæ рахастонцæ Хърупси дони билтæмæ, нæ сабийбонтæмæ. Фиццаг хатт нин нæ хъуртæбæл нæуæгдзаути сурх галстуктæ ку бабастонцæ, еци æнæмæтæ æма арфиаг бæнттæмæ.

Æмгæрттæ адтан Дзилихти Бæбуй фурт Хайлой хæццæ. Уотæ худтонцæ Михали боцæй æ мади номæй. Ахурмæ дæр бацудан еци-еу анз. Æцæг æз сахармæ раздæр рафтудтæн. Педагогон рабфаки еу анз ку исахур кодтон, уæд, кæсун æма дуккаг анз Хайло дæр уоми балæудтæй. Хъæбæр бацийнæ ан кæрæдзебæл. Нæ хуæрдæ, нæ цуд, нæ зæрдибун дзубандитæ бабæй нæуæгæй байеу æнцæ. Хърупси дони билтæ, гъæуи буни устур æрдозæ, нæ кæсалгахæссæн къотæртæ, «Ири» колхози байрæгутæмæ куд зилдан, етæ бабæй нæуæгæй нæ зæрдæбæл æрбалæудтæнцæ. Уæдта Нагкий дзæхæрай сурхвазæ фæткъутæ. Сæрдигон изæрти кинойæй ку рацæуианæ, уæд ци зартæ кодтан, етæ…

Хайло сосæггай финста æмдзæвгитæ. Æцæг сæ махæн – Басити Дзаххот, Чехойти Сæрæби, мæнæн – некæд исгъæр кодта, фал æй еуæй-еу хатт рауæйæ кæниуонцæ не ’мдзæвгитæмæ нин ци феппайуйнæгтæ æрхæссидæ, етæ.

Æлвæст, æфснайд лæхъуæн адтæй алкæддæр Хайло. Уотæ дæр мæмæ  кæсидæ, цума ин цидæр нæ фагæ кодта. Æ уод – æ цæстæ турникбæл гъазун. Хуæрзконд, федарарæзт дæр уомæн адтæй. Догъи уайунмæ, гъæбесæй хуæцунмæ æ разæй неке уагъта.

Еу фæззæг, æнгъæлдæн, 1937 анзи фæззæги Хайло рабфакмæ нæбал фæззиндтæй. Рацудæй еу-дууæ къуæрей бæрцæ, уотæ нæмæ изæрæй æмдзæрæни æфсæддон дарæси æрбалæудтæй.

– Орджоникидзей æфсæддон училищей курсант Дзилихти Бæбуй фурт Хайло! – сæрæн лæуд æркодта нæ уæлгъос.

– Нæ сосæггай?.. – уайдзæфгæнæгау загъта Дзаххот æма мæн æрдæмæ æрбакастæй.

– Сосæг зар гъæрæй нæ фæккæнунцæ, – бахудтæй е.

Æфсæддон дарæс ибæл уотæ хуарз федудта æма æз мæхе нæбал бауорæдтон:

– Гъæйдæ, уайдзæфтæй нецибал… Хуцау дæ инæлар искæнæд…

– Хуцау зæгъæд! – гъæрæй загътонцæ иннетæ дæр.

Ахид нæбал æмбалдан Хайлой хæццæ, æ тугъдон ахуртæй æй махмæ нæбал евдалдæй. Дзаххот каст фæцæй дууанзон ахургæнгути институт æма косун райдæдта Киристонгъæуи. Ахургæнæгæй куста Сæрæби дæр.

Тугъди размæ Хайло райста командири цин. Æ арæхстдзийнадæ, æ сæрæндзийнадæ æма хъæбæр хуарз бæрæггæнæнти хæццæ ке фæцæй каст, уой туххæй æй ниууагътонцæ училищей.

Фæххецæн нæ кодта Устур Фидибæстон тугъд. Æз рандæ дæн Камышинмæ танкити училищемæ, Хайло ба байзадæй Орджоникидзей æфсæддон училищей. Мæ рандæуни размæ ма имæ училищей рази еу сахатти бæрцæ фæллæудтæн, фенгъæлмæ кастæн, фал Хайло уоми нæ разиндтæй.

Ци нæ дессаг æрцæуй царди! Уой бæрцæ дзиллитæ исистæнтæ, уойбæрцæ нæдтæбæл рапурхæ уæнтæ, æма бустæги æнæнгъæлæги тугъди будури исæмбæлæ дæ хуарз æмбали хæццæ, дæ еунæг æнсувæрбæл! Дессаг ба куд нæй е?!

1942 анзи сентябри фиццаг бæнттæй еу. Бæстæ сугъдæй. Топпихуаси хъуæцæ, дзармадзанти нæрун, хуæдтæхгути еугæндзон гув-гув, бомбити уодласæн æскъот, танкити гæбар-губур, цæфти уæззау гъæрзун… Зæнхæ æмрезæги ризтæй. Арвæй еу гæбазæ дæр нæбал зиндтæй.

Сталингради сугъд будуртæ. Дæргъæй-дæргъæмæ æрхæ. Содзунцæ, сау хъуæцæ калунцæ нæ танкитæ. Дууемæй ма тухамæлттæй фæййервазтан нæ содзгæ танкитæй. Хъуæци бунæй кумæ цæуæн, уой дзæбæх дæр нæ зонæн.

Кадæр мæмæ мæ номæй гъæр кæнуй. Кæд мæ гъостæбæл ести уайуй, зæгъгæ, мæ цуди кой кæнун. Дуккаг хатт бабæй мæ гъостæбæл æрцудæй кедæр гъæр. Сагъдæй райзадтæн мæ медбунати.

– Хайло… – Туххæйти ма исфæразтон.

Кæмидæр бабæй хæстæгæй сау хелгути хузæн нискъот кодтонцæ бомбитæ. Зæнхæ нирризтæй. Еуварсæрдæмæ ралигъдан.

– Ардæмæ! – мæ цонгбæл мин фæххуæстæй Хайло æма дууемæй дæр, раздæр бомбæ кæми фехалдæй, уæхæн къахти исмедæг ан.

Еуцæйбæрцæдæр æгуппæгæй райзадан, нæ дзубанди цæмæй райдæдтайанæ, уой нæ зудтан.

Æз цæф нæ адтæн. Æнæ фидбилизæй байзадæй ме ’мбал дæр. Айдагъдæр æ хæдони дустæ æма хæлафи галеу уæрагисæр басугъдæнцæ. Хайло адтæй цæф. Æ цонг бинтæй тухт сауæнгæ æ усхъæй æ арми фæттасæни уæнгæ. Тог си рагъардта. Æ цæсгон ругæ æма хедæй нæ зиндтæй. Æ галеу фæсгъосбæл тоги фæдтæ.

– Кæцæй? – цума немуцаг хуæдтæхгути унгæг гъæрзунмæ игъуста, уоййау хæрдмæ искастæй, уотемæй рафарста Хайло.

– Раст ду кæцæй, æз дæр уордигæй, – æма имæ комкоммæ бакастæн.

– Дæ цонг хъæбæр цæф æй?

– Уомæн бæргæ неци ’й, фал… – æ дзубанди æрдæгбæл раскъудта Хайло æма æ рахес къох æ губунбæл арæхстгай æрхаста, æ хæдони дустæбæл бунмæ æрхуæстæй.

Æ хæдони скъудæй мæмæ цидæр сурх ферттивта. Мæнмæ уотæ фæккастæй, цума æ фарс дæр цæф æй æма æ бæститæ дзæбæхтæ кодта. Цума æ цæфтæ мæнæй римахста.

Хайло тухстæй, тагъд-тагъд дзурдта æ хабæрттæ:

– Тугъди дуккаг бон курдиадæ балæвардтон, тугъдмæ мæ рарвететæ, зæгъгæ. Неци мин си рауадæй. Ниффинстон дуккаг, æртиккаг хатт. Баруагæс ди уæд, мæ цæсгон нæбал хуæстæй гъæунгæмæ рацæун. Сауæнгæ ма мæ кæстæр æнсувæр Аслæнбегмæ дæр комкоммæ бакæсун æфсæрми кодтон. Нæхемæ, Алагирмæ, еу цуд дæр нæ никкодтон. Уæдта… Нæ курсантти ма цалдæр мæйи гъудæй каст фæуунмæ, уотæ нæ еу æхсæвæ рарæвдзæ кодтонцæ. Еци-еу цæфæй нæ тугъди исмедæг кодтонцæ. Цалдæр бони немуци размæ еу къахдзæф дæр не ’рбауагътан. Фал танкитæ… Уони нихмæ нæ бон нецибал бацæй… Никки хуæдтæхгутæ… Нæ сæрмæ ауигъдæй лæудтæнцæ. Исистадан, нимпурстан сæ нихмæ. Цалдæр танки си басугътан… Уæдта аци цæф… Ами гъæуама не штаб хæстæг уа… Уордæмæ мæ байервæзун гъæуй… Æнæмæнгæ.

Хайло исистадæй. Æз айдагъдæр уæд бафеппайдтон, æ цæсгон куд ниффæлорс æй, уой.

Кæрæдземæн нихъхъури кодтан. Губур-губурæй, æ рахес фарсбæл æ къохæй хуæстæй, уотемæй фæрраст æй е ’мбал курсанти хæццæ Хайло. Æ хæдони скъудæй ма еу хатт фæззиндтæй еци сурх уадздзаг.

Æмбесæхсæвæ адтайдæ, уотæ тухтæ-фудтæй иссирдтон нæ танкити бригади штаб. Дуккаг бон Хайломæ финстæг рарвистон, æхуæдæг мин ци адрес равардта, уордæмæ. Неци дзуапп мин равардта.

Сталингради бунмæ тугъдтитæ уæлахезæй рахецæн æнцæ.

«Нæ, æвгъау æй уæхæн биццеу уотæ раги фесæфунмæ», – гъуди кодтон мæхенимæр æма мæ цæстити рази лæудтæй Хайлой сорæт: саулагъз, сауцæстæ, сауæрфуг, айдагъдæр æфсæддон службæн ка райгурдæй, тугъдон гъуддагæн æ цард ка иснивонд кодта, Орджоникидзей проспекти айдагъ æ еунæг рацудбæл дæр адæм сæ цæстæ кæбæл æвардтонцæ, еци хæларзæрдæ æма хуæрзконд Хайлой сорæт.

Сталингради тугъдтити фæсте Тамбови сахармæ хæстæг гъæди, Тригуляй, зæгъгæ, еу лагери рæстæгмæ нæ фæллад уагътан. Уоми райстон финстæг Хайлойæй. Финста мæмæ:

Мæлæт нæ фæдыл зилы, –

Лæбуры нæм æдзух,

Йæ цæвæг нæм ниттилы, –

Æрцахсæм ын йæ къух…

Зæнгиати Бæбуй ма гъуди кæнис? Е Магкæти Ботасæн куд загъта, уотæ мæнæй дæр æмдзæвгитæ финсæг нæ рауадæй. Кæд ма ести ниффинстайнæ, уæддæр нур финсунти рæстæг нæбал æй. Уæлдайдæр мæнæн, æфсæддон лæгæн. Цалдæр боней размæ рацудтæн сæйгæдонæй, мæ цæфтæ æнхæст нæма бадзæбæх æнцæ, заманай лæхъуæнти къуар мин мæ бæрни бакодтонцæ. Дæ зæрдæ мæбæл дарæ, Хърупси ном нæ фегадæ кæндзинан… Ард сæ хæдзари бацæуæд, махæн Сталингради бунмæ дзæбæх радзубанди кæнуни бон ке туххæй нæ фæцæй… Еуæй еци æнæхайири хуæдтæхгутæ, иннемæй ба… Нур дин æй исгъæр кæндзæнæн. Мæхе мæтæ мæмæ уой бæрцæ нæбал адтæй, фал нæ полкки туруса… Æ бунатбæл ку нæ исæмбæла, уомæй тарстæн… Мæ астæубæл тухт адтæй…»

«Мæ астæубæл…» – мæ бауæр нирризтæй еци дууæ дзурдемæй. Нæуæгæй бабæй мæ цæстити рази фестадæнцæ Сталингради бунмæ тогкалæн тугъдтитæ. Хайлой фæлорс цæсгон, æ тогæйдзаг цонг æма æ хæдони бунæй ци сурх уадздзаг зиндтæй, е.

АЙДАГЪДÆР ЕУНÆГ КЪУÆРЕ АЛАГИРИ

1944 анзи кæрон. Цума дзубанди бакодтан, уотæ æнæнгъæлæги нæ райгурæн гъæу Алагири исæмбалдан цуппар æрдхуардемæй – майор Дзилихти Михайло, дууæ капитани – æз æма Цихити Махар, уæдта хестæр лейтенант Бидети Ислам – ка æфсæддон сæйгæдони фæсте, ка ба цалдæр боней æмгъудмæ.

Мæтъæл бонтæ. Не ’мгæрттæй, нæ хæстæгутæй лæгъуз хабар беретæй исигъустæй. Нæхемæ ци цубур рæстæг адтан, е нин нæ еугур бийнонтæбæл æрзелунæн ке не ’сфагæ уодзæнæй, уой зудтан æма æмзундæй баунаффæ кодтан: тæккæ фиццаг бал бабæрæг кæнæн ахур ке хæццæ кодтан, еумæйаг æрдхуæрдтæ нин ка адтæй, уони бийнонти, уæдта хæстæгути. Уогæ уонæн радех кодтан æхсæвтæ.

Абони дæр ма дес кæнун, куд бафæразтан не ’мгæртти, не ’рдхуæрдти ниййергути содзгæ цæстисугтæн, сæ хъæболти мæтæй ка батадæй, еци ниййергутæмæ комкоммæ бакæсун. Нæхуæдтæ дæр кæбæл не ’ууæндтан, уæхæн нифситæй ма син бæргæ æлхæдтан сæ рист зæрдитæ. Фал… Фулдæр хатт нæхуæдтæ нæхе сайдтан. Сæ сосæггай тухнихъуæрд кодтан нæ цæстисугтæ. Уæхæн дзаман сæ нартихуари кæрдзини къæбæр, сæ цихти морæ дæр хъури кæми цудайдæ. Алли рæуæнттæй финги къæбæртæ æнæвнæлдæй байзадæнцæ, айдагъ фæйнæ арахъи. Е дæр паддзахади размæ, æ адæми сæрбæлтау æ тог тугъди будури ка калуй, уони цæрæнбони туххæй. Цæмæй нин нæ мæнгæ дзубандитæбæл ма фæггурусхæ адтайуонцæ, уой туххæй.

Уодзæнæй ма