Цæгат Иристони адæмон финсæг ЦÆГÆРАТИ Максими (1916-1990) æ хуæрзæрдхуард, нæ номдзуд балхон, Устур Фидибæстон тугъди æхсаргин архайæг, инæлар ДЗИЛИХТИ Бабуй фурт Михали (1916-1984) туххæй кæддæр ци имисуйнæгтæ ниффинста, уонæй дууæ хаййи ниммухур кодтан нæ газети æрæги номерти. Абони ба кæсетæ сæ кæронбæттæн хай.

 

ФÆСТАГ ФЕМБÆЛД

Пятигорск. Санатори. Ноябри фиццаг бæнттæ. Уазал думгæ. Уазал уарунтæ. Айнæг  Бестауи сæрмæ  нур цалцæр бони ауигъдæй лæуунцæ бæзгин сау мегътæ. Телевизормæ кæсунæй хуæздæр амал ма ци ес уæхæн дзамани? Æма бадæн фæлладуадзæн уати. Æхсæвæри фæсте кæсæн телевизормæ. Кафунцæ, зарунцæ си циуавæрдæр хуæдахур артисттæ. Се ’змæлдбæл цæстæ нæ хуæцуй.

Уæдмæ телевизори экранбæл фæззиндтæй нæуæг кинонивæ. Кинониви райдайæни финст адтæй: «Аци кинонивæ арæзт æй Стъараполи крайи сабурдзийнади фарсхуæцгути туххæй». Идарддæр – кинонивæбæл ка бакуста, уони муггæгтæ, никки  ба ма поезди ка рабалци кодта, еци стъарапойлаг зундгонд адæймæгути муггæгтæ, хецæн коллективти номхигъдтæ. Уæдта – поезди комиссар, гвардий инæлар-майор, сабурдзийнадæ гъæуайгæнгути æновуддæр архайгутæй еу – Дзилихти Бæбуй фурт Михал»…

Æхцæуæн мин куд нæ адтайдæ, мæ рагон æрдхуард, мæ гъæуккаг Хайлой туххæй си ку бакастæн, уæд. Телевизормæ никки æдзинæгдæр кастæн.

Скъæруй поезд, гæбар-губур кæнуй. Æ алливæрсти – цума фæстæмæ ледзунцæ гъæди къохтæ, гъæутæ. Идард кæцæйдæр зиннунцæ хъуæцæкалгæ трубатæ. Вагони къæразгæй æндæмæ кæсуй халассæр инæлар. Думгæ ин гъазуй æ бæзгин сæригъунтæй. Хорсугъд, ефстагмæ æнцъулдтæй æндæр кæбæл нæма ес, еци хуæрзконд цæсгон. Сау бæзгин æрфгутæ. Губургомау фий. Кæсуй. Цума будурти цидæр агоруй… Ниллæг æруадзуй е ’рфгутæ. Фæкъкъех уй.

Цæбæл? Цæбæл гъæуама гъуди кæна уæхæн сахатти тугъдон лæг? Ке зæгъун æй гъæуй, тæккæ фиццагидæр, æ тог æнæвгъауæй кæбæл никкалдта, еци зæнхи исонибони ирисхъæбæл. Уомæн рараст æй аци зæрдæбæлдаруйнаг балций дæр.

Фестъæлфуй инæлар æ медбунати. Цума æ фунæй райгъал уй, уоййау раууæрдуй æ цæститæ.

Тæхуй, æскъæруй поезд. Еу хузæ инней æййевуй. Мæнæ купей бадуй нæ зундгонд инæлар. Æ алливарс – æхе кари нæлгоймæгтæ сæ тугъдон хуæрзеугути хæццæ. Æхцæуæнæй дзубанди кæнунцæ цæбæлдæр. Киеви вагзал. Сабурдзийнади фарсхуæцгути митинг. Вагзали фæзи адæмæй къохбагæнæн нæййес. Дзубанди кæнуй Дзилихти инæлар.

Никкидæр бабæй митинг. Нур ба Прибалтики… астæуккаг Уæрæсей сахартæй еу. Цæнхæ æма кæрдзини хæццæ си рацудæнцæ адæм стъарапойлæгти размæ. Уоми дæр зæрдиаг дзубандитæ, арфитæ. Еугонд Нацити Ассамблеймæ, Америки хецауадæмæ ке рарветдзæнæнцæ, еци мингай къохфинститæ – тугъди азар æхе уодбæл ка бавзурста, уони карз тæрхон тугъд æма тугъдæндзаргути нихмæ. Еци мингай советон адæймæгути хæццæ адтæй ирон инæлар Дзилихи-фурти къохæвæрд дæр.

Ци ’й римæхсон, сæрустур адтæн, Хайломæ уæхæн устур кади радæ ке æрхаудтæй, уомæй. Дзилихи-фурт æцæгæйдæр адтæй еци кади аккаг. Стъараполи крайи раздæри æфсæддон комиссар… Зудтонцæ ’й, кадæ ин кодтонцæ æ лæгдзийнадæн, æ ездондзийнадæн…

Фæцæй кинонивæ. Æнафонæ ке адтæй, уой гъуди дæр нæбал æркодтон. Исистадтæн æма телефонæй бадзурдтон Хайлой фатермæ. (Хайло фæстаг цалдæр анзи цардæй Пятигорски).

– Нæ дæ райгъал кодтон? – ниллæг гъæлæсæй æй бафарстон.

– Уанцон нæй! – бахудтæй Хайло. – Нерæнгæ мæ тезгъо кæнунмæ дæр ку нæма райевдалдæй.

– Телевизормæ кастæ?

– Кастæн уомæ дæр…

– Мæ зæрдæмæ хъæбæр фæццудæй. Арфæ дин кæнун.

– Цæй туххæй? – ниддес кодта Хайло.

– «Сабурдзийнади поезди» туххæй.

– Æз ба зæгъун… Мах ба не ’фсийни хæццæ æндæр кинонивæмæ кастан. Уой зонгæй ба…

Æма райгъустон, æ бийнойнаг Оляйæн гъазгæй куд загъта:

– Нæ «поезд» бабæй рандæ ’й… Мах ба циуавæрдæр уарзæнттæмæ кастан…

Дагестани фæсте Хайло куста Стъараполи крайи æфсæддон комиссарæй – фондз анземæй фулдæр. 1976 анзи æртинсæйанздзудæй рацудæй æфсади рæнгъитæй. Рацудæй… Е бустæги уотæ нæй. Æрцардæй æ бийнонти хæццæ Пятигорски. Уайтæккæдæр бацудæй партий горкоммæ. Æма раздæри хузæн æновудæй архайун байдæдта ирæзгæ фæлтæрти гъомбæлади,  скъоладзаути тугъдон-спортивон гъæзтитæ аразуни гъуддæгути. «Зарница»-йи разамонæг, лекцитæ кæсæг… Уæдта профилактори «Дубрава»-йи хецау. Пятигорски кадгин цæрæги ном хæсгутæй еу.

Анзи размæ цалдæр хатти исæмбалдтæн æ хæдзари дæр. Фæууидтон, Германий ин немуцаг æвзагбæл ци киунугæ рауагътонцæ, уой дæр. Цæветтонгæ, тугъди хуæдфæсте Хайло куста сахар Хайлигенштадти сахари фиццаг советон комендантæй. Мæйдар æхсæвти дæр æ рохс идардмæ кæмæн калдæй, æфхуæрд æма тарст зæрæндтæ, æстонг сувæллæнттæ нифси, рæвдуди дзубанди кæми игъустайуонцæ, сæ нивгундæр исонибонбæл сæ ка æууæндун кодта, уæхæн адтæй еци уæззау бæнтти советон комендатурæ. Адтæй уæхæнттæ дæр, нæ комендатурæй идæрдти ка лигъдæй, знаги цæстæй имæ ка кастæй. Исарæхсун гъудæй уони хæццæ дæр, баууæндун сæ кæнун гъудæй нæ рæстдзийнадæбæл. Æма еци устур бæрни бацудæй уæд Дзилихти майор не ’фсади, нæ адæми номæй.

Ниффинста, еци бæнтти æхе цæстæй ци фæууидта, æ уодбæл ци бавзурста, уони. Зæрдæй, кæдзос æнкъарæнтæй финст киунугæ асæй устур нæ рауадæй, фал – гъудитæй æнхæст. Киунугæн æ еу хай мухургонд æрцудæй журнал «Мах дуг»-и.

…Дуккаг бон фæсарæфтæ, куддæр мæ уатмæ бахизтæн, уотæ дуар æрбахуастонцæ.

– Сæйраг дохтир дæмæ дзоруй, – дуарæй æ сæр æрбадардта æригон кизгæ уорс халати.

Сæйраг дохтир, рацæргæ саулагъз силгоймаг, телефонæй кедæр хæццæ игъæлдзæг дзубанди кодта, мæн æрдæмæ ’рбакастæй æма загъта:

– Де ’рдхуард кæд естæмæй гъаст кæнуй, уæд мæбæл æй ма баримæхсæ.

Хæтæл райстон, фæрсун æй:

– Кæми айтæ, дæ хуарзæнхæй? Кустæй, хæдзарæй уин иссерæн ку некæми бал ес…

– Цидæр гъуддæгути туххæй рауадтæн. Игъосис, макумæ рандæ уо. Æхсæз сахаттебæл дæмæ зиндзæнæн.

Оляй амæнтæни уæлгъос æрбаййафтон. Хайло æй ходæзмолæгæнгæй рафарста:

– Куд æй, не ’фсийнæ, дæ цихт фæррæстмæ ’й?

– Кæд мæ къеретæ уæ зæрдæмæ фæццæуонцæ, уæд – фæррæстмæ ’й. Цидæр игъæлдзæг мæмæ кæсис аци изæр?!

– Мæ киунуги къохфинст фæдтæн. Абони ’й рарвистон Дзæуæгигъæумæ, – Оляй усхъæ рæвдаугæй æрдаудта Хайло. – Фæндараст ин зæгъун гъæуй, нæ? Максимæн ба æ къох лæгъуз нæй. Æма ин е  фæндараст ку зæгъа, уæд хуæздæр нæ уодзæнæй?

– Уодзæнæй, – исарази æй Оля.

Медæмæ игон дуарæй мæмæ дзæбæх игъустæй Оляй игъæлдзæг дзубанди.

– Нæ лæги цъухæй «фæндараст» исхауæд, уæд мæ зæрдæ баресуй. Кæмити нæ фæррахауæ-бахауæ кодтан, кæмити нæ бамедæг ан! Мæ уат æфснайд нæма фæууинæ, мæ синхæгти зонгæ дæр нæма бакæнинæ, уотæ мæ уæлгъос æрбалæууидæ: «Оля, тагъддæр, рафæндараст мæ кæнæ…» Æма бабæй фæстæмæ еци цумадантæ… Æд сувæллæнттæ… Мæ меднимæр дес дæр фæккæнун, куд син ниффæразтон.

– Уарзондзийнадæ, – бахудтæн æз.

– Раст зæгъис. Е мæ ку нæ цирен кодтайдæ… Æхуæдæг ме ’вдесæн, еу хъур-хъур дæр некæд искодтон. Айдагъдæр хебæраги ку райзайинæ, уæд мæ туппуртæ исуадзинæ. Фæсмон мæмæ некæд æрцудæй. Мæ ирисхъæй некæд рагъаст кодтон. Уæдта, бахатир кæнæ, фал ма мæмæ еу амонд кастæй: тугъди размæ нæ фембалдан. Æндæр… Хъæбæр мæтæ кодтайнæ.

Оля ми дуккаг хатт хатир ракурдта.

– Мæ дзубандитæбæл мин ма фæхходæ. Æндæр ескæмæн сæ нæ радзурдтайнæ…

– Зонун æй… Ме ’рдхуард хийнæ æма налат æй. Æвæдзи æй зудта, Зæнгиати дзæбæх кизгæ æ мæтæй ести ку кæна, зæгъгæ, æма дæмæ, цалинмæ тугъд фæцæй, уæдмæ кауи зихъирæй дæр некæд бакастæй, – гъазæнхузи загътон æз.

Хайло дæр мæ фарс фæцæй:

– Дæ амонд адтæй æма мæ тугъди рæстæг ацирдæмæ нæ райевдалдæй. Раст зæгъун гъæуй, Æрæдони Зæнгиатæмæ уæхæн кизгæ ес, уой ку зудтайнæ, уæд имæ мæ уæргутæбæл дæр фæббурдайнæ. Мæ цæфтæ дæр нецæмæ бал æрдардтайнæ.

– Еци дзубандитæ мин нуриуæнгæ куд некæд ракодтай? – ниххудтæй Оля.

– Сосæг зар гъæрæй неке кæнуй, Оля, – дзуапп равардта Хайло æма мæн æрдæмæ æрбакастæй. – Уотæ нæй?..

Æз мæ сæр аразий тилд бакодтон.

– Æма ’й мадта ду дæр уотæ сосæггай уомæн зарис? – æ ходун райгъустæй Оляйæн.

– Ардигæй дзурд ка фæххæсса, уæхæн нæййес…

Дессаг æй бийнонти цард. Айдагъдæр цалдæр дзурди, æрфуги еу фезмæлд… Æма хахуртæ рацæунцæ бийнонти царди сосæгдзийнæдтæбæл.

Оля æма Хайло… Цал хатти фембалдтæн сæ хæдзари, цал хатти исахустон сæ цæнхæ æма кæрдзинæй. Кæддæриддæр мæмæ уотæ кастæй, цума кæрæдземæн райгурдæнцæ, цума æнæ сæ кæрæдземæй сæ цард федаугæ дæр не ’скодтайдæ. Куд фæззæгъунцæ, еуæй-еу хатт ма тæбæгътæ дæр базмæлунцæ. Ка ’й зонуй, æрцудæй се ’хсæн дзубандитæ дæр. Æцæг сæбæл æз некæд фæссек дæн. Некæд неке цæсти бафтудтонцæ сæхе. Е ба æнцон нæй. Æрдзæй рахæсгæ ездондзийнадæ ин гъæуй. Æма нуртæккæ гъазгæй цæбæл дзурдтонцæ, етæ секкаг нæ адтæнцæ.

Оляй фингæмæ, куд фæззæгъунцæ, мард дæр рабадтайдæ. Куд æй нæ растудтайнæ уæхæн фингæй. Уæлдайдæр æз, санаторий хуæруйнæгти фæсте.

– Нарти Сатанайæй мæ дессагдæр ку фæккодтайтæ!.. Раст зæгъгæй, хуæруйнаг кæнунбæл зæрдиагæй ку фæййархайун, уæд мин ести гъæуагæ æнæ рауайгæ нæ фæууй.

– Куддæриддæр гъæуй, уотæ ’нцæ, – цума дзубанди бакодтан, уоййау æмгъæлæсæй загътан Хайлой хæццæ.

– Мæ мадæ мин цæнхи туххæй еу хабар ахид дзоридæ. – Лæг, дан, гъæдæй фæлладæй æрцудæй. Хъæдори къос ин æ рази æрæвардтонцæ. Лæг си еу хупп искодта æма силгоймæгтæмæ дзоруй: «Цæнхæ нæмæ нæййес?» Силгоймæгтæ кæрæдземæ бакастæнцæ, хъæдорæбæл цæнхæ ку никкодтан, зæгъгæ, фал лæгæн цæнхæ рахастонцæ. Е си æ арми дзаг исиста, тефсеги ’й никкодта æма тингунæй загъта: «Е ба си мадта мæ харзæй…» Уоййадæбæл æ фингæ ниууагъта.

– Оля, цийфæнди карз æмбесæндтæ нин ку фæккæнай, уæддæр мах нæ дзæбæх фингæ нæ ниууадздзинан… Дæ зæрдихудти нæ бацæудзинан.

Фингæ мийнасæй фингæ ’й. Фингæ игъæлдзæгдзийнадæй, уарзон дзубандитæй, рæсугъд имисуйнæгтæй фингæ ’й. Раст уæхæн рауадæй мах фингæ дæр Дзилихти фатери.

Æз уотæ дзурдмондагæй некæдма фæууидтон Хайлой. Гъуди дæр ке нæбал кодтон, кæддæри еци цаутæ ба мин мæ зæрдæбæл æрлæуун кодта. Сауæнгæ листæг гъуддæгути уæнгæ. Алагири бунмæ Худзухи зæнхитæй райдайæ, Црауи сæрмæ Хъабагъуати бамедæг уо, æ фидæ Бæбу цалдæр анзи бригадирæй ци халсарти бригади фæккуста, уордæмæ. Кæддæр нин Ходи сæрмæ Айларти зæнхгæс нæ цæвгутæ куд байста æма ин сæ æхсæвигон æ уосонгæй куд радавтан, еци æхсæвæй фæстæмæ уосонги рæзти цæун ку нæбал æндиудтан… Уæдта бабæй нæуæгæй – нæ райдайæн скъола. Фурбоцæй, Битарти Евгени академи ке худтан, уой. Не ’мбæлттæ, нæ фудаг миутæ…

– Евген нæ скъолайæй ку ратардта, е ба? Гъуди ма ’й кæнис? Скъолай азгъунсти сæр ку ниллухтæ кодтан…

– Гъо, куд нæ, – байдзулгæй, дзуапп равардта Хайло æма Олямæ бакастæй, еци цауи кой ин ракодта. – Цæветтонгæ, мартъий фæстаг бæнтти нæ Евген цалдæр биццеуемæй скъолай сæрмæ исхезун кодта. Уордигæй меттæ калдтан. Мет еуæй-еу рауæнти ниййех æй. Белæй ин нæ бон неци адтæй æма нæмæ фæрæттæ ислæвардтонцæ. Мах Хайлой хæццæ æцæг лæгти хузæн февналдтан, ех фæрæттæй карстан. Скъолай æмбæрзт сæрæн ницъцъæстæ кæнунæй тæссаг ке адтæй, е нæ гъудий дæр нæ адтæй. Уайтæккæ скъолай сæр ракæдзос кодтан. Евген нæ растудта. Æцæг дуккаг бон… Кълæстæмæ бацæуæн нæбал адтæй. Тугуртæй дон мизтæй нæ дууей фудæй.

– Цæмæн уæ дууей? – цæмæдесæй рафарста Оля.

– Цалдæр рауæнеми нæ фæрæттæй байервазтан æма никкарстан скъолай сæр, – дзуапп равардтон æз. – Евген цæф арсау гъæрзтæй. Мах ба дууæ бони скъолай къæсæрæй бакæсун дæр нæбал æндиудтан. Нæхемæ дæр хъур-хъур кодтонцæ, уæ сæртæ кæми адтæнцæ, зæгъгæ. Уæдта мæ фидæ Микъо кæцæйдæр песе (смола) æрбаласта. Бæбуй хæццæ ’й ниттайун кодтонцæ. Байсарстонцæ си скъолай сæр. Мах дæр сæмæ Тулатти Агубей хæдзари тегъæй сосæггай кастан æма нæ меднимæр цийнæ кодтан. Нæ ахургæнæг Мария Николайи кизгæ Дзапаридзе кæцæйдæр æрбацудæй æма нæ æ хæццæ ракодта. Евгени рази æрлæудтан. Еуцæйбæрцæдæр е неци исдзурдта, уæдта нин уотæ:

– Сæр айдагъ ходæ дарунæн нæй. Сæр Хуцау гъуди кæнунмæ равардта…

– Фæррæдудæнцæ, – нæ сæрбæл рахуæстæй Мария Николайи кизгæ.

Евген æнæбари бахудтæй.

– Фæррæдудæнцæ… Æма уæд сæ кæрæдзей æдули сæртæмæ куд нæ фæррæдудæнцæ?

– Ниххатир син кæнæ… Ахур лæгъуз нæ кæнунцæ, – загъта бабæй Мария Николайи кизгæ.

– Уони карæнæй мах гъæддзаутæ адтан…

– Не ’ригон ахургæнæги нихмæ æ бон неци адтæй не скъолай тингунгæнагæ хецауæн. Уомæн æма…

– Уомæн æма хъæбæр ихæсгин адтæй еци къæсхуртæ, саулагъз гурдзиаг кизгæй… – æ дзурд багæлста Хайло.

– Æма куд нæ, кæд æма ’й мæлæти цъухæй байста.

– Игъосæ, Оля, Алагири ци бæгъатæр силгоймæгтæ адтæй, уонæй айдагъдæр еуей хабармæ, мæнæ мах хузæн фудаг лæхъуæнти æ еу къохæй цардмæ ка ракодта, уой хабæрттæмæ, – æхе нæбал бауорæдта Хайло æма дзорун райдæдта:

– Нæудæсæймаг анзи уорсгвардионтæ Алагирмæ ку æрбампурстонцæ, уæд сæмæ кадæр цъух бахаста, Евген, дан, сурхити хæццæ баст æй, зæгъгæ. Хъазахъаг афицер имæ скъолай дуармæ æхсаргард исласта. Уæлбæхæй имæ æвзедуй. Евген ин ку нæ састæй, уæд æхсаргард идард фæххаста. Гъа нур æрцæва, зæгъгæ, уотæ се ’хсæн февзурдæй æригон ахургæнæг Мария Николайи кизгæ. Æ галеу цонг хæрдмæ фелваста, ма ниццæвæ, зæгъгæ. Æхсаргарди æскъот… Æма кизги цонг зæнхи равзурдæй. Евген фæййервазтæй, фал Мария Николайи кизгæ æнæ цонгæй байзадæй. Æхе еунæг кизги хузæн æй рæвдудта Евген æ базæронди бонмæ. Уæхæн хестæр нæ адтæй Алагири, Марийæн æ ходæ ка нæ исистайдæ, уомæн арфæ нæ ракæнгæй æ рæзти ка райевгъудайдæ. Кæстæртæ ба, кæстæртæ… Нæ фæткъути, нæ кæрдтути хуæздæртæй æй цох некæд ниууагътан. Тугъди фæсте Германий ку службæ кодтон, уæд Алагири райæнхæсткоммæ финстæг бæргæ ниффинстон, Алагири фиццаг райдайæн скъолайæн Мария Николайи кизги ном лæвæрд ку ’рцæуидæ, уæд хуарз уидæ, зæгъгæ. Неци дзуапп мин равардтонцæ. Райхалдтонцæ  скъола. Æ бунати ин исамадтонцæ устур бæстихай. Бæстихаййи бæрзонд фæрстæй еуебæл дæр финст нæййес, кæддæр æ бунати Алагири фиццаг скъола ке адтæй, е. Еу фæйнæги гæбазæ ниффедар кæнун ни неке сæр æрахæста.

– Æма Æрæдони ба? Ирон адæми рохсади фиццаг курдбадзæ – семинарæй ба ци зæгъис? – ниууолæфтæй Оля.

Оля æ фингæ радзæбæхтæ кодта. Еуцæйбæрцæдæр ма нæ имисуйнæгтæ фæлмæн базурти æхцæуæн сур-сурмæ фегъустан, уæдта мæмæ Хайло æ косæн уатмæ фæдздзурдта. Стъоли лагъзæй исиста æ зæронд тетрæдтæ æма æнахур фæлмæн гъæлæсæй загъта:

– Æцæг рагацау бадзубанди кæнæн, ке мæбæл нæ фæхходдзæнæ, уой туххæй.

– Уанцон нæй. Цæй туххæй? – загътон æз æма, ка ниббор æй, еци зæронд тетрæдтæбæл мæ цæстæ æрхастон.

– Æмдзæвгитæ… Нæхемæ сæ тугури мæ мади зæронд кири иссирдтон. Гъавтон, нискъудтæ сæ кæнон, зæгъгæ, уæдта мæмæ цæмæдæр гæсгæ æвгъау фæккастæнцæ. Нæуæгæй сæ рафинстон. Цидæртæ ма сæбæл рафтудтон. Еу-дууæ дин си бакæсон? Æцæг, куд загътан, уотæ…

Цалдæр мин си бакастæй. Раст зæгъун гъæуй, бустæги рæвдзæ нæ адтæнцæ. Фал æз еци сахат æмдзæвгити гъæуагæдзийнæдтæбæл нæ гъуди кодтон… Тугъдон инæлар æма æмдзæвгитæ… Етæ ма никкидæр еу æвдесæн адтæнцæ Хайлой кæдзосзæрдæн, æ ездондзийнадæн. Уонæн ба, æвæдзи, хумæтæги дзубандитæ фагæ нæ адтæнцæ, поэтикон æнкъарæнтæ син гъудæй.

– Райсæ сæ… Ку дæ райевдæла, уæд сæмæ ’ркæсæ. Зæрдæбæлдарунæн, – загъта Хайло æма мин мæ пъæлитой дзиппи е ’мдзæвгитæ нитътъунста.

Сауæнгæ санаторий уæнгæ мæ хæццæ рацудæй. Уоми дæр ма еу сахатти бæрцæ фæллæудтан. Уæддæр нæ дзоруйнæгтæ дзурд нæ фæцан.

Санаторийæй нæхемæ цæуни хуæдразмæ бадзурдтон Хайломæ. Оля мин дзуапп равардта:

– Сæумæй ардæмæ имæ æнгъæлмæ кæсун. Æз ба, зæгъун, кæд дæумæ ’й. Циуавæрдæр анализти туххæй æй дохтиртæ сæ разæй искодтонцæ.

– Ести ’й фæхъхъор кæнуй? – бафарстон Оляй.

– Уотæ неци…

– Вагзалæй ма имæ бадзордзæнæн.

– Хуарз. Нæхеуонти мин бафæрсæ, – фæлмæн гъæлæсæй загъта Оля. – Гъо, хæдæгай, фæдзахста ма, киунуги къохфинстмæ, дан, æ цæстæ фæддарæд.

Дзурдтон ма вагзалæй. Хайло сæхемæ нæ адтæй.

Декабри цуппæрдæсæймаг бони мæмæ Алагирæй Хайлой кæстæр æнсувæр Аслæнбегæй адтæй гъæргæнæг. Рахъан æй Дзилихти федар мæсуг…

 

ÆВГЪАУ АДТÆЙ, ХЪÆБÆР ÆВГЪАУ…»

…Æрæгвæззæг. Листæг сæлфунæг кæнуй. Иригъæуи æртиндæсæймаг скъолайæй рахизтæн. Мæ над ракодтон,  уой фарсмæ аргъауæни тургъи, Къоста  дæр æвæрд кæми ’й, еци уæлмæрдтæбæл. Бæлæстæбæл ма ци еугай сифтæ байзадæй, етæ уомæл зæнхæмæ хаудтæнцæ. Уазал думгæ кодта.

Уæлмæрдти бахезæни галеуæрдигæй Дзилихти инæлари цирти уæлгъос баййафтон минкъийгомау къæсхуртæ нæлгоймаги. Æ пъæлитой æфцъæкъуатæ хæрдмæхадт, æ цъæх уæлдзарм ходæ æ галеу къохи. Æ лæгун сæр æ реубæл æруагъта, уотемæй æдзинæг кастæй цирти сæрмæ æвæрд къæйдормæ. Циртдзæвæни бунмæ бакъуар æнцæ, нур ма хуæрзæрæги ке ’рбахастонцæ, уæхæн астрæ деденгутæ.

Лæг махæрдигон нæ адтæй. Ме ’нахур кæститæбæл мин, æвæдзи фæссекк æй, цума мæ хæццæ нæ, фал циртдзæвæнмæ дзурдта, уоййау ниллæг гъæлæсæй загъта:

– Душанбейæй дæн. Реданти санаторий мæ фæллад уадзун. Нæбал æй æрбаййафтон… Тугъди фæсте Германий еумæ службæ кодтан… Ардæмæ ку цудтæн, уæд Стъараполбæл мæ над ракодтон. Æз ма ’й уоми æнгъæл адтæн…

Дууемæй дæр нарæг гъæунгæмæ рахизтан. Иуазæг ма бафарста:

– Ду ба ин ка дæ?

Мæхе ин байамудтон. Е арф ниууолæфтæй æма бабæй еци ниллæг гъæлæсæй загъта:

– Æвгъау адтæй, хъæбæр æвгъау.

Уардта… Листæг сæлфунæг кодта… Еугаййæй æгъзалдæнцæ бæлæсти уæззау сифтæ.

 

Май, 1987 анз.