Хонх комæй федауй, ком – мæсугæй, муггаг – лæгау лæгтæй. Туйгъанти устур муггаги берæ адтæй номдзуд дзурддзæугæ лæгтæ. Æнæгъæнæ Иристони дæр зудтонцæ инæлар Туйгъанти Аслæнбеги. Исфæлдистадон дуйней алæмæти искурдиадæгин хузæгæнæгбæл нимад цæуй  Туйгъанти Мухарбег. Фæскавкази театралон аййевади историй аккаг бунат байахæста Азербайджани адæмон артист, профессор, актер æма режиссер Туйгъанти Александр. Идæрдтæбæл райгъустæй сæ кой цирки артисттæ Туйгъанти Михал æма æ кизгæ Дзерасси кой. Уони æмрæнгъæ – искурдиадæгин финсæг æма революцион архайæг Туйгъанти Аслæнбеги фурт Батæрбег. Æгæрон дессаги менеугутæй æнхæст адтæй –  зундæй курухон, уодигъæдæй æхсаргин , рæстади сæрбæлтау тохи æхсаргин, искурдиадæгин финсæг æма публицист…  Абони сæрмагондæй ба Батæрбеги уомæ гæсгæ имисæн, æма хуæрзæрæги, 4 июли æ райгурдбæл исæнхæст æй астинсæй анзи (1866-1921).

Батæрбег æхе лæдæрунгъон ку фæцæй, уæд æхсæнади гъæддаг уавæрæй нигъгъæрзтæй æма истох кодта æфхуæрд адæми социалон бартæбæл, æ къох исиста æлдæртти цардиуагæбæл. Ездон… Гъо, ездон адтæй Батæрбег, фал æ ездондзийнадæ æвдиста прогрессивон зундирахастæй, сæребари сæрбæлтау тохи бахсистæй Туйгъанти сæрæнигурди дуйнелæдæрундзийнадæ. Еунæг нæ адтæй æ зин цардвæндаги.

 

ФУДИМЕЛИ НИХМÆ ТОХ КОДТА РÆСТУОДÆЙ ÆМА ÆНДИУДÆЙ…

Туйгъанти Мухарбег дæр адæмæн балæвар кодта, æ фиди бунтæй имæ ци дууæсæдæ фæндзай дæсæтини æрхаудтæй, уони, уæдта активонæй архайдта бонгинти зæнхитæ мæгуртæбæл байуаруни къамиси. Нæ ин ниххатир кодтонцæ æлдæрттæ, маргутæ бал имæ бабурстæнцæ, фал æ хæлар Едзити Угъалухъи агъазæй фæййервазтæй. Уорс бандиттæ сæ маст гъæддаг миуæй райстонцæ – генион хузæгæнæги фæллæнттæ никкалдтонцæ устур аги фицгæ дони.

Иннæ уæхæн баделион Болай фурт – Хъубатти Агубекир. Е иссæй зингæ финсæг, прозаик æма драматург. Æрдхуæрæни Чермени фæлгонц нæ драматургий еугурей фиццаг Болай фурт иснивæзта.

Историон рæстадæ арф æма фурдæснийæй ке равдиста, уой ин нæ ниххатир кодтонцæ е ’мтог ездæнттæ, карз хъоди ибæл бакодтонцæ. Финсæг æ зундирахаст нæ раййивта, æ адæмæн бæдоли лæггадæ фæккодта æ рамæлæти уæнгæ.

Уони Батæрбег нæ зудта, фал фæстагæнттæн ниффæдзахста раст над æма раст гъудитæ. Барвæндонæй ниууагъта æ фидиуæзæг. Æрцардæй Дзæуæгигъæуи, иссирдта æмзунд æмбæлттæ прогрессивон, демократон, революцион интеллигенций минæвæртти ‘хсæн. Базонгæ ‘й сæ хæццæ æма бауарзта Къостай, табу кодта нæ цитгин поэти исфæлдистадæн. Базонгæ ‘й æма балимæн æй Варварæ Шредерси хæццæ дæр. Фæстæдæр, фиццаг уруссаг революций рæстæг балимæн æй Бритъиати Елбиздихъо æма Байати Чермени хæццæ, сæ хæццæ еумæ архайдта революцион змæлди. Æфхуæрд дæр баййафта, багъудæй æй æ цæрæнбунат раййевун – рандæ ‘й Мæскумæ. Уоми дæр нæ ниххустæй революционери зæрди цæхæр. Тахо-Годи, Уллубий Буйнакскийи хæццæ архайдта революцион змæлди. Революци ку фæууæлахез æй, уæд куста нацити гъуддæгути æма рохсади адæмон комиссариати, уой фæсте ба Дагестани бæрнон бунæтти.

Рохситауæг æма революционер, рауагъдадæ «Ир»-и дæснидæр косгутæй еу, Маркс æма Энгельси уадзимисти фиццаг тæлмацгæнæг ирон æвзагмæ, прогрессивон интеллигенций минæвæрттæ Хъанухъуати Алмахседти, Санати Елхъани, Башир Долгати æмбал æма æмтохгæнæг. Берæвæрсуг æй Батæрбеги æхсæнадон архайд, хормæ хаста адæми царди зин уавæртæ ке æма цæй фудæй æнцæ, еци фудимели хабæрттæ. Кæми æрцæридæ, уоми æ цæрæнбунат исуидæ е ’мтохгæнгути гъар астъонæ – æ ездон уодигъæдæ æма æ сæрæндзийнадæй æхемæ æлваста, исонибони амондбæл æновуд ка адтæй, уони.

Хъазар æнцæ махæн Батæрбеги исфæлдистадон бунтæ. Радзурдтæ, драмон уадзимистæ, цалдæр ке нæ фæцæй, уæхæн уацауи æма пьеси. Берæ нæ ’нцæ, фал сæ ахедундзийнадæ минкъий нæй, нæ адæми цард си равдиста æнхæстæй, нивæфтудæй, æ тухгин искурдиадæ, æ арф зундирахаст уадзимисти ирдæй зиннунцæ. Литератури фиццаг къахдзæфтæ ку кодта, уæд Батæрбегæн дæр Къостай хузæн æ бон адтæй уотæ зæгъун:

 

Вы создали право владенья,

Где так обездолен народ…

Мне вашего счастья не нужно –

В нем счастья народного нет!..

В блестящих хоромах мне душно,

Меня ослепляет их свет…

 

Хуæнхаг лæги меддуйне – е æй сæйрагдæр финсæги исфæлдистади, хумæтæг адæймаги царди уавæртæ, е ’нкъарæнти хъурдохæн, æгъдау æма æфсæрми ке тоги рагъардтонцæ, уони æвдесуй æ уадзимисти. Арф психологон уагæбæл амад æнцæ æ радзурд «Ханиффи» хъайтарти рахастдзийнæдтæ. Хъасболат æма Хангерий кæнгæ æнсувæрти ард бахуардтонцæ, æма фидтæлти фарнæ цæстигагуйау гъæуай кодтонцæ. Æнæнгъæлæги æнæбари сæ муди къæмæ ниххаудтæй – Хангерий бауарзта Хъасболати хуæрæ Ханиффи. Ард бахуæруни сæрти бахезун – мардæрцудæй уæлдай нæ адтæй. Æма ’й фидбилизи азар басугъта – æхе нæ бауорæдта, е ‘нкъарæнтæ ибæл фæууæлахез æнцæ æма ибæл рохс дуйне батар æй.

Ходуйнаги бæсти – мæлæт. Уæхæн тæрхон рахаста æхецæн. Сирддзастæй нæййес цæрæн, æгъдæуттæ ка фехала, е æлгъистаг уодзæнæй, æма уой бæсти – мæлæт. Карз æма домагæ цардиуагæ адæймаги рæдуйун нæ уагъта. Хъайтарти алли дзурд, алли æнкъарæнбæл дæр æууæндтæй.

 

АДÆМИ ХУАРЗÆН КА ‘Й, ÆЦÆГ ÆГЪДАУ Е ÆЙ!..

Æ иннæ радзурдти дæр финсæг æхе равдиста дæсни психологæй, фал уоми тухгиндæр æнцæ социалон мотивтæ, хумæтæг хуæнхаги фæлгонц аразуй æ рæстæги царди цаути бундорбæл. Æмуод æй финсæг æ хъайтарти хæццæ, лæдæруй син сæ тухст уавæр, хуæздæр амондмæ ке бæллунцæ, сæ марæги зонун ке байдæдтонцæ, еци менеугутæ сæ æвæрунцæ еу тæрхæгбæл разагъди лæгти хæццæ.

Уæззау куститæй хъæбæр ниффæлладæй Гуйман, радзурд «Бæхдавæг»-и хъайтар. Марамæлай къæбæр æй æ фудæбон. Галтæ, уæрдун, фæрæт æма фиййаг – æнæ уонæй нæ федауй. Ниггубур æй царди уæзæй, фал æ реуи тæлфуй кæдзос зæрдæ. Æ синхон Базземæ дæр багъæуаги сахат агъазмæ фæззиннуй. Æ уодæй фулдæр бауарзта хуæрзуод, хуæдæфсармæ кизги. Уой цæстæмæ æхе гъаруй лæгдзийнадæ равдесунбæл.

Уомæй испайда кодта æдзæсгон Сабан æма Гуйман æнæбари абæрæг иссæй. Æ сæрмæ бæргæ нæ хаста æгадæ миутæ, фал къæппæги бахаудтæй, æхе фæсмонæй бахуардта, сайд æма мæнгард миутæй æ исæфт фæууидта. Æ тæрегъæд уотæ арф æвдист æй уадзимиси æма сæбæл дузæрдуг неке фæууодзæнæй.

Цауддæр нæй фиййау Бадей фæлгонц дæр. Е дæр – кæдзосзæрдæ хуæнхаг, æрдзи хъæболæ. Е дæр мæгур æма æфхуæрд – кедæр фонси фæдбæл зелуй, фал æрдзи рæсугъддзийнадæй исуадзуй æ туппуртæ. Лæдæруй, адæймаг æма æрдзæ æмдухæ ке нæ ’нцæ, уæдта адæм æмхузон ке нæ ’нцæ. Еуетæ – амондгун, иннетæ – гæвзукк æма дæлбарæ, еуетæ – ахургонд, иннетæ – фонсау æгомуг. Ке зæгъун æй гъæуй, æ социалон уавæри уедæгтæ искъахун нæ фæразуй. Æ зунд уоййасæ нæ кæрдуй, æма æ реуи иссугъдæй æнахур бæллец – киунугæ кæсунмæ бæллун байдæдта, цæмæй исуа амондхæссæг, адæмæн ести хуæрзти бацæуа, æма æхецæн дæр искæна ном æма кадæ.

Мæгури зæрдæ фунтæй хъал фæууй. Æ сæнттæ æй идардмæ рахæссунцæ, фал æ бæллецтæ къохи кæми æфтуйунцæ. Баде саст базурæй байзадæй. Царди хуæрзтæй фенæхай æй, æ гъезæмæрттæй нæ фæййервазтæй, арфдæр имæ багъардта, æнæбон ке ’й, е. Нурæй фæстæмæ дæр æнæ нифсæй ке цæрдзæнæй, уой балæдæрдтæй. Уæхæн æй цардиуагæ, царди фæткæ.

Цæхæркалгæ Хъазбеги цъоппæй æ цæститæ ратонун нæ кумдтонцæ. Хори тунти рæвдудæй-еу бафсастæй. Нур ба? Хор ранигулдæй фæсхонхмæ. Хъазбег раййивта ирайгæ хузæ – фиййау æ цæстисугтæй æхе æхснуй. Уæддæр радзурд адæймагмæ æвзурун кæнуй райдзаст гъудитæ. Кæд фиййау уодварнæмæ тундзуй, уæд ин ес исонибон, ескæд уобæл дæр хор ракæсдзæнæй, фæййервæздзæнæй æ гъезæмæрттæй. Ескæд…

Нур ба бал Гуйман дæр æма Баде дæр æнцæ сæ рæстæги цагъартæ, фудцæрдтити амæттæгтæ, сæ сæнтти тæрегъæддаг хъæболтæ, састбазур цæргæстæ.

Нæ адæми царди исафуйнаг, мæлуйнаг æгъдæуттæ минкъий нæ адтæй. Нæ финсгутæй сæ нихмæ æ баргун гъæлæс ка нæ исиста, уæхæн нæ адтæй. «Æгъдауи уацари» – уотæ исхудта Батæрбег æ уадзимистæй еуей. Тогесуни æгъдау берæ фидбилизтæ æрхаста адæмæн. Цæсти æфтаун, фаун, карзæй дзорун тогесуни нихмæ – е фагæ нæй. Уотæ гъуди кодта финсæг, æма æ уингæ цæстæй фæууидта, дзиллитæ сæхуæдтæ арази ке нæбал æнцæ, еци æгъдауæй, исæфти къахбæл ке лæуунцæ, уой лæдæрун ке байдæдтонцæ.

Радзурди хъайтар Фацбай арти содзуй. Æхсæз анзей размæ ин е ’нсувæри рамардтонцæ. Лæг æнцойнæ нæбал зонуй. Æ мадæ æхсæвæй-бонæй гъæрзуй, дæ тог райсæ, зæгъгæ. Гъæунгæмæ ракæсæн нæййес – алкедæр æй уайдзæфти буни фæккæнуй. Кизгуттæ имæ се ’ргом нæбал æздахунцæ – тæрсагæбæл æй нимайунцæ. Бæргæ ’й лæдæруй Фацбай, тог райсунæй адæймаги кадæбæл неци бафтуйдзæнæй, амонд не ’ссердзæнæй. Æ сæр исдзæгъæл уй. Цæмæн? Ци пайда æрхæсдзæнæй тогесун? Æ цæсгон искæдзос уодзæнæй? Æма æхебæл къæмæ рабадун ку некæд бауагъта. Æ тоггини хæццæ хæрхæмбæлд ку фæцæнцæ, уæд Фацбай æ хъæма исласта, æма æнæбари æхебæл гадзирахаттæй рацудæй – рафæлдахта лæги.

Фацбай нæ фæттухгин æй фидтæлтиккон æгъдаубæл, æ амæттаг разиндтæй. Гъо, фал уал анзи карди комбæл дæ уод фæддарæ, дæ бæттæнтæ рæдовæ, дæхе фидбилизæй бахезæ, архайæ рæстдзийнадæ иссерунбæл – етæ дæр хъайтарæн уодæвзарæн адтæнцæ, фал имæ рохси тунæ дæр ферттивта. Æ иннæ радзурдти хæццæ еума уадзимис иссæй ирон царди ахсгиаг цаутæ æвдесæг.

 

МÆГУР УÆЛДАЙ МÆГУР ÆЙ, Æ СÆРБÆЛ ДЗОРÆГ ИН КУ НÆ УА…

Финсæгæн æ зундирахаст æма е ‘сфæлдистадæ баст фæуунцæ. Куд загътан, уотемæй Туйгъанти Батæрбег революцион змæлди активонæй архайдта. Бæстæ исæзмалдæй. Адæм тохæндзаумæуттæмæ бавналдтонцæ. Косгутæй рауадæй тохи сæргъузойтæ.

Батæрбег марксистон теорийæй ефтонг адтæй – «Капитал» хуарз зудта, «Коммунистон партий Манифест» дæр ма ирон æвзагмæ раййивта. Мадта революцион змæлдæн дæр æ арфдæр гулфæни ранигъулдæй, пропагандист дæр адтæй, рохситауæг дæр, социал-демократон къуæртти ’й сæ рæбуйнагдæрбæл нимадтонцæ, Дзæуæгигъæуи дæр, Мæскуй дæр е ’мтохгæнгутæй некæд фæццох æй, æма уæд финсæги исфæлдистади куд гъæуама нæ фæззиндтайдæ косæг къласи темæ? Е нæ, фал ма е ‘новуддæр фарсхуæцæг разиндтæй.

Косæг къласи темæ Батæрбеги ‘сфæлдистади фæззиндтæй раздæр æма æнхæстдæрæй. Сауæнгæ 1904 анзи ниффинста æ пьесæ «Параллели».

Æфхуæрд косгутæ æма сæ цагъаргæнгути ‘хсæн цæуй мæлæтдзаг тох, нæ син ес бафедауæн. Хецæуттæ сæхе буни æндзарунцæ, фонси уавæрмæ æртардтонцæ сæ даргути, фал етæ дæр нæбал фæразунцæ къæлæт хæссун, сæ бартæбæл исдзурдтонцæ. Пьесæн æ бундори æвæрд ес еци буцæу æхсæнади дууæ хаййи ‘хсæн. Долматовтæ æма Щукинтæ цъирунцæ фабрики косгути тог, фал сæ бохъ царди бундор æзмæлун байдæдта. Æма куд нæ!

Андрейи бийнонтæ фæццагъди ‘нцæ стонг æма незæй. Косæгæн æ къох уæззау кусти рахаудтæй. Фургуст æма фудцæрдтитæй еугай-дугаййæй исæфунцæ. Сæ маст тонуй, фал нурма лæмæгъ æнцæ, сæ фæндитæ æма нисантæ нæма исеу æнцæ тохи медæгæ. Уæддæр сæ уорамæг уорамун нæбал бафæраздзæнæй. Федæн уони къохи æй, кæд ма паддзахи сайæн дзубандитæбæл æууæндунцæ æма ин æ хуæрзтæбæл сæ зæрдæ дарунцæ, уæддæр. Тарфунæй нæбал кæнунцæ, фал рохс исонибонмæ над иссерунмæ нæма арæхсунцæ. Цийфæнди уæд, буцæу карзæй-карздæр кæнуй, æма æнцонтæй рахецæн уа, е сæ уодбæлхуæцгутæй дæр не ’руагæс кæнуй.

Тухгин ма ‘нцæ фабриканттæ Долматов æма Щукин, зæнхгинтæ Казанов æма Последов, фал сæ тог исусун байдæдта, сæ бохъ цард сæ хъури фæббадуй. «Æнамонд игурдтæ» сæ хонуй интеллигент Самсонов. Нецæййаг гъуддæгути цагъартæ, ниуæзтæ агорунмæ бафтуйунцæ, сæ зунд батар æй, æхца æма си мулк гъæддаг сирдтæ исаразтонцæ. Уомæн æма етæ иссæнцæ сæ дин, сæ царди медес æма нисан дæр. Сæ цæуæт дæр æнцæ сæхе хузæн. Щукини фурт Николай уотæ зæгъуй: «Мæнæн куд хуæздæр уа, гъæуама уотæ цæрон, раст дæн æви нæ, уой мæтæ мæмæ нæййес æма нæ уодзæнæй».

Цæмæдесаг æй либерал Самсонови фæлгонц. Дохтирæй косуй, фабриканттæй нæй, сæ нихмæ дæр ма æргомæй исдзоруй, фал æ исæфт уинуй къласон тохæй. Косгутæ ке нæбал косунцæ, уомæй арази нæй, гъома, дан, хецæутти хæццæ кæрæдзей балæдæретæ æма бафедауетæ. Æ «философийæн» царди бундор нæййес, æма метин мæсугау рагъзæлдзæнæй тохи дзамани.

 

УАРЗТ ÆМА ФУДÆНХÆ, РÆСТАДÆ ÆМА ХÆРАН – ЦАРД СИ Е ‘ДЗАГ ÆЙ…

Батæрбег берæ æнзти фæккуста æ уацау «Батаноко Тембот»-бæл. Уадзимис арæзт æй кæсгон адæми историй цаутæбæл. Кæсæги истори финсæг хуарз зудта, хестæрти хабæрттæ æма таурæхътæ, историон æрмæг дæр æрæмбурд кодта. Фæндадтæй æй нæ синхæгти цард нæудæсæймаг æноси райдайæни равдесун. Еци рæстæг паддзах Цæгат Кавкази аразта тугъдон федæрттæ, æма феодалтæн дæр сæ зæнхитæ байста. Æлдæрттæ уæхæн уавæрбæл арази кæми адтайуонцæ æма равзурстонцæ Уруси æфсади хæццæ истох кæнун. Мæгурти тухст уавæр дæр син фæппайда æй. Тугъди пеллон арти сæ бакалдтонцæ. Уотемæй ба некæд банцадæй карз буцæу кæсгон æхсæнадæн æхе медæг – къниæзти æма цагъарти ‘хсæн.

Бонгин Шатлинокой галауани шариат æма хъурани домæнтæмæ гæсгæ æвæрд адтæй цардиуагæ. Цагъайраг æ къниазмæ фæстæмæ фæккæсун дæр не ’ндиудта. Æгомуг. Æлгъистаг, тæрегъæддаг. Адтæй се ’хсæн лæгау лæгтæ дæр. Бæхгæс Шухаиб сæребарæ цардмæ бæллуй, цагъайраги уавæрæй фæййервæзунмæ бæллуй. Фæлледзон, загъта, Абхазти бæстæмæ, цæмæй исуон уæгъдебарæ адæймаг. Фæлледзон… Е дæр бæлдæ ’й, адæймаг сæрустурæй цæрун ке уарзуй, уой æвдесæн æй.

Адæми царди циуавæрфæнди доги дæр фæууй зæрдæмæгъаргæ хабæрттæ æма цаутæ. Куд нæ адтайдæ гъæздуг æлдари устур хæдзари дæр цæсти ахедгæ хузтæ. Гурмашукой коргутæ галауани ку фæззиндтæнцæ, минæвæрттæ рагон æгъдæуттæ куд æнхæст кодтонцæ, етæ айдагъ цæмæдесаг нæ ’нцæ, ес сæ царди фæтки менеугутæ, истори æма этнографий уагæ, аййев æндæвд. Иннæ уæхæн Батаноко æма Шатлинокой федуд, кенæ Жилля-Гуаша е ’фсийни хæццæ ку фембалдæй, еци хабар.

Батæрбеги исфæлдистадæ ’ртасгутæ финсæги устур æнтæстбæл нимайунцæ Хаджи-Паго æма Инали фæлгонцтæ. Сæ еугурей аййевдæр, рæсугъддæр хуарæнтæй равдиста финсæг Жилля-Гуаша æма Кушуки сорæттæ. Кизгæ æма сабий цæрунцæ æнæхийнæ æма æнæмастæй, сæ уодирахаст æййевгæ цæуй æма син адæймаг æнкъаруй сæ алли уолæфт, сæ зæрдити тæлфт, сæ фæлмæн дзурди азæлд.

Гъулæггагæн, уацау кæронмæ финст нæ фæцæй. Петербурги Батæрбеги багъудæй финсæги пъеро æндæр хуæцæнгарзæй баййевун. Революцион æзмæлди уолæнтæ ’й æндæр сагъæстæбæл бафтудтонцæ. Уæдта райдæдта фиццаг империалистон тугъд. Цалдæр бæсти бацæнцæ тогуарæн буцæуи амæттаг. Мингай, миллионгай фесавдæнцæ æвуд салдæттæ. Батæрбег архайдта тугъди фидбилизтæ æвдесунбæл. Фал æ нæуæг пьесæ еуæй-еу рауæнтæй фæстæмæ идзаг рауадæй философон гъудитæ æма сагъæстæй. Уарзт æма фудæнхæ, рæстдзийнадæ æма хæран, æма ма берæ æндæр фарстатæбæл цæуй дзубанди уадзимиси.

«Пьеса по существу бессюжетна, – финста Суменати Замирæ, – философ, работая в своем кабинете, уснул, и во сне перед ним появляются Справедливость, Любовь, Добро, Логика, Зло, Ненависть, Сознание человека и ведут между собой спор о том, почему в мире царят Зло и Насилие».

Пьеси дзурд цауй дууæ хузи адæймагей цардбæл. Фабрикант æма æ уосæ цардæй тъæпп хаунцæ, æнæуагæ миутæй сæхе боц кæнунцæ, нæййес сæмæ æгъдау æма æфсармæ. Мæгур Иван ба, кæрдзини морæ имæ ке нæййес, уой туххæй æхе рамарунмæ цæттæ фæууй. Финсæг уотæ зæгъуйнаг æй: уарзт æма хæран дæр, алцидæр царди æууæлтæй æвзуруй, æма етæ ‘нцæ исафуйнаг, кенæ ба æхсæнади федуд нæ уодзæнæй, уомæн æма æ закъæнттæ дæр æхе домæнтæбæл амад фæуунцæ.

Иннæ хузæ: тугъдонтæ акъоппити кæрæдзей цæгъдунцæ. Цæй фудæй? Исонибони сæрбæлтау. Рæстæги сæрбæлтау. Уæхæн гъуди нæ разæнгард кодта финсæги. Æ пьесæ Батæрбег æмдзæвгитæй ке ниффинста, е æй æ искурдиадæ берæвæрсуг ке æй, уой æвдесæн. Уæдта, æвæдзи, ци фарстатæбæл дзоруй, уони медес ирддæрæй равдесуни фæрæзнæ.

 

Æ КАРНИ ХАБÆРТТÆ ИН ГЪÆУАМА ЗОНОНЦÆ ЕУГУР ФÆЛТÆРТÆ ДÆР…

Историй темæ айдагъ æ уацау «Батаноко Тембот»-и бундорбæл æвæрд нæ адтæй. Финсæг æмгъуди адтæй нæхе адæми историй хæццæ дæр. «Дигор-Хъабани» равдесунмæ гъавта, Иристон æхсæрдæсæймаг æма æвддæсæймаг æности ку ниддехтæ ‘й, феодалтæ кæрæдзей медæгæ ку рауадæнцæ, кæрæдзей ку нæбал лæдæрдтæнцæ, еци æверхъау догæ. Дин дæр ма ирон адæми дууæ хаййебæл байурста. Динамонгутæ адæми еудзийнади цифуддæр æзнæгтæ иссæнцæ æма адæм дууæ Хуцауемæн ковун байдæдтонцæ.

Туйгъанти Батæрбег адтæй устур искурдиади хецау æма зингзæрдæ æхсæнадон архайæг. Æ минкъий исфæлдистади дæр берæ бæркад ес, æма æ ном иронх нæ кæнуй. Æхе нистауæн, æхе загъдау,

Отвагу подлинных героев

И их страданья не забудь…

Запечатлеть в уме своем

Солдат простых бессмертных образ,

Чудесный вид простых людей,

Творящих нехотя легенду…

Берæ хуарз гъудитæ загътонцæ Туйгъанти Батæрбеги туххæй сæ уацти Суменати Замирæ, Хæдарцати Азæ, Ардасенти Хадзибатæр, Джусойти Нафи æма профессор Леонид Семенов. Е ‘сфæлдистадæ, е ‘хсæнадон-революцион архайд æма ин æ цард гъæуама зононцæ нæ адæми абони æма исонибони фæлтæр дæр.

МÆРЗОЙТИ Сергей (1927-2008), Цæгат Иристони адæмон финсæг

2006 анз