Нæ республики бæстæзонæн музейи раздæри директор, УСФСР-и культури æскъуæлхт косæг ЛАЗАРТИ Хæсанæ æ рæстæги берæ цæмæдесаг æрмæгутæ бацæттæ кодта Устур Фидибæстон тугъди цаутæ æма архайгути туххæй, уæлдайдæр ба немуцаг-фашистон æрбалæборгутæй Цæгат Иристон исуæгъдæ кæнуни тугъдтити бæгъатæрти туххæй. Уонæй еу мухур кæнæн абони – кæд финст 1978 анзи æрцудæй, уæддæр абони дæр ма цæмæдесаг æнцæ, ци хабæртти кой си кæнуй, етæ.

* * *

Кæд æма дзæвгарæ рæстæг рацудæй, Устур Фидибæстон тугъд нæ адæми устур уæлахезæй ку рахецæн æй, уæдæй ардæмæ, уæддæр нин нерæнгæ дæр ма табуйаг æнцæ еци хъазауатон тохи цаутæ æма хабæрттæ. Уæлдай табуйаг ба нин æнцæ, нæ Райгурæн бæсти сæрбæлтау рæстуодæй æ цард ка иснивонд кодта, уони рохс нæмттæ… Зæрдхъурмæй сæ имисæн, цитгин сæ кæнæн, аллихузон мадзæлттæй архайд цæуй, цæмæй æностæмæ фæлтæрæй-фæлтæрмæ иронх ма уонцæ… Ахедгæ куст цæуй нæ ахургæнæндæнтти, музейти, æфсæддон комиссариатти æма æндæр организацити нæ хъиамæтгун тугъдонти нæмттæ æма се ’хсардзийнади хабæрттæ исбæлвурд кæнуни фæдбæл. Гъулæггагæн, сæ еугурей туххæй бæлвурд æрмæг æрæмбурд кæнун къохи алкæд нæ бафтуйуй. Зæгъæн, Цæгат Иристони зæнхæбæл немуцаг-фашистон æрбалæборгути нихмæ ци карз тугъдтитæ цудæй, уонæми цаути æма си бæгъатæрæй архайæг советон æфсæддонти туххæй дæр нерæнгæ ма еугур хабæрттæ æргомгонд нæма æрцудæнцæ. Фал уой туххæй куст идарддæр дæр æнхæстгонд цæуй, æма уоми ба хъæбæр устур агъазгæнæг æнцæ еци тугъдтити архайгутæ, сæ имисуйнæгтæ.

Устур Фидибæстон тугъди инвалид Николай Бочаров нæ республики бæстæзонæн музеймæ ци финстæг æрбарвиста, уоми финсуй: «Некæд ми феронх уодзæнæнцæ Гизæли алфамбулай карз тугъдтитæ. Некæд ми феронх уодзæнæнцæ Иристони адæми сæрæндзийнадæ æма ездондзийнадæ, се ’новуддзийнадæ нæ Райгурæн бæстæбæл, сæ сæрустурдзийнадæ сæребарæхæссæг Советон Æфсадæй æма уомæн алцæмæй дæр агъаз кæнунмæ разæнгарддзийнадæ. Сæхуæдтæ æгудзæгдзийнадæ æма æстонг æййафгæй, махæн амал кодтонцæ хуæлцæ: кæрдзин, æхсир æма æндæр продукттæ, тугъди будурæй æдас рауæнтæмæ хастонцæ цæф æфсæддонти. Еу бон нæмæ ’рбампурстонцæ знаги танкитæ æма фестæг æфсад. Фал мах дæр лæмæгъæй не ’рбаййафтонцæ. Фашистти æрбауагътан 200 метрей уæнгæ, уæдта сæбæл ралæудтан дорадзагъд кæнун дзармадзантæй, пулеметтæй æма автоматтæй. Еу танкæн æ хъуæцæ искалдæй, иннемæн æ рæхис ратудта, æртиккаг æ медбунати кинау низзилдæй, арти æвзæгтæ испеллон кодтонцæ цуппæрæймагбæл, фæндзæймагбæл… Иннетæ, сæ сæртæ римæхсунмæ фæцæнцæ…»

Советон Цæдеси Бæгъатæр, отставки дæлболкъон Давид Маргулис ба нæмæ Ленинградæй ци финстæг исæрвиста, уоми финста: «ССР Цæдеси гъæуайкæнуйнади Министрадæн сахар Подольски ци архив ес, уоми гæгъæдити хæццæ ку зонгæ кодтон, уæд си берæ æрмæг разиндтæй нæ 1115 танкити нихмæ тохгæнæг артиллерион полкки туххæй. Æхцæуæн мин адтæй, цифуддæр знаги ниддæрæн кæнуни гъуддагмæ нæ полкки тугъдонтæ ци æвæрæн бахастонцæ, е иронхуати ке нæ байзадæй…»

… Аци полккæн 1942 анзи Мæздæги, уой фæсте ба Майрæмадаги, Дзиуаригъæуи, уæдта Гизæлмæ бацæуæнти тогкалæн тугъдтити рæстæг командæ кодта Д. Маргулис æхуæдæг. Æ тугъдонтæ равдистонцæ агъазиау бæгъатæрдзийнадæ. Мæздæги бунмæ фестæг æфсади æнæ агъазæй полк цалдæр хатти бауорæдта немуцаг фашистти танкитæ, басугътонцæ си гитлеронти 19 танки. Дзæуæгигъæумæ бацæуæнти полк æртæ бонемæ ниддæрæн кодта знаги 48 танки, 66 хуæдтолги, дзармадзанти æртæ батарейи… Уæлдай хъæбæрæдæр ба полк фескъуæлхтæй Майрæмадаги рæбун тугъдтити. Уой туххæй ин исаккаг кодтонцæ гвардиони ном.

Знаг æ бæттæнтæ тудта Арвикоми надмæ байервæзунбæл. Цийфæнди мадзæлттæй дæр æй гъудæй бауорамун. Советон тугъдонтæ сæ еугур хъауритæй дæр аразтонцæ мадзæлттæ, цæмæй цæугæдон Майрæмадаги билгæрæнттæмæ хæстæг ци бæрзæндæ адтæй (569), е ’знаги къохтæмæ ма бахауа. Фал æмпурсуни размæ æнæмæнгæ базонун гъудæй, Майрæмадаги рæбун фашисттæн сæ хъауритæ цæйбæрцæ ’нцæ, кæми æма куд æвæрд æнцæ, еци хабæрттæ. Уони нæ базонгæй, архайун ку райдæдтайуонцæ, уæд æрцудайдæ устур зиантæ. Полкки командир Давид Маргулис фæдздзурдта тъасхæгæнгути къуари командирмæ æма ин æ размæ исæвардта бæлвурд ихæс. Æма етæ дæр хуарз исарæхстæнцæ сæ еци ихæс гъæугæ хузи исæнхæст кæнунмæ – боницъæхтæбæл сæ хæццæ æрбахъæртун кодтонцæ «æвзаг». Нæ тъасхæгæнгутæ ци бæрæггæнæнтæ ’рбахастонцæ, етæ æцæг ке ’нцæ, е исбæлвурд æй уацайраг афицери радзубандийæй дæр. Махонтæ æгириддæр секк нецæбæл бал кодтонцæ.

Полкки 1-аг батарейæ æрфедар æй, гитлеронтæ фиццагидæр дони сæрти æрбампурсунмæ ци рауæн гъавтонцæ, уоми. Махонтæй дууæ хатти фулдæр адтæнцæ æзнаги тухтæ, уæлдайдæр ба танкитæ. Фал махонтæ нæ фæттарстæнцæ. Байеудагъ æнцæ карз тугъдтитæ. Дзармадзани командир сержант Легошин æма æ гъавæг Поляков сæ фиццаг нигъгъавдæй фегуппæг кодтонцæ, колонни сæргъи ци танк адтæй, уой. Иннæ дзармадзани командир Шатунов æма Румянцев ба еци тугъди ниппурхæ кодтонцæ 3 танки. Уой бæрцитæ ниддæрæн кодтонцæ Крестьянинов æма Пентеш, Сухих æма Остани, Подсвирев æма Иванов дæр. Еци бон Майрæмадаги дæлвæзти полкки артиллеристтæ искунæг кодтонцæ знаги 21 танки, 31 хуæдтолги, еу æхсæзхæтæлон миномет æма æртæ ротей бæрцæ ба фестæг æфсæддонтæй. Дуккаг бон ба немуцæгтæ ’рбакалдтонцæ нæуæг хъауритæ. Етæ æвзурстонцæ Дзиуаригъæу æма Майрæмадаги ’хсæн махонти федæрттæ ’рбатонунмæ. Еци рауæн ба уæлдай æнтæстгиндæрæй архайдтонцæ Маргулиси полкки 4-аг æма 5-аг батарейтæ: искунæг кодтонцæ 12 танки, 18 хуæдтолги, сæдæгай рæнгъонтæ æма афицертæ.

Маргулис разамунд кæмæн лæвардта, еци артиллерион полккæй беретæ сæ агъазиау бæгъатæрдзийнади туххæй хуарзæнхæгонд æрцудæнцæ бæрзонд хуæрзеугутæй. Маргулисæн æхецæн лæвæрд æрцудæй Сурх Турусай, Анатолий Нишельскийæн – Сурх Стъалуй, Василий Легошинæн – Фидибæстон тугъди 2-аг къæпхæни ордентæ, Иван Поляков, Степан Румянцев, Юрий Крат æма иннетæн дæр лæвæрд æрцудæнцæ ордентæ. Дзиуаригъæуи тугъдтити сæ бæгъатæрдзийнади туххæй æнæгъæнæй полккæй ордентæ æма майдантæ лæвæрд æрцудæнцæ 137 адæймагемæн.

… Медесгун финстæг исæрвиста Цæгат Иристонмæ 34-аг денгизон фестæг батальони раздæри командир Степан Богачев дæр. Уотæ си имиста: «1942 анзи 7 ноябри нæ батальон дзармадзанти батарейæ æма минометон взводи хæццæ архайдта Гизæл, уой фæсте ба Дæллаг Саниба немуцаг-фашистон æрбалæборгутæй исуæгъдæ кæнунбæл тугъдтити. Нæ размæ æвæрд æрцудæй ахсгиаг ихæс. Боницъæхтæбæл мегъи аууæнтти хæстæгдæр бацудан æзнаги федæрттæмæ. Уæдта, куддæр уæлдæфи сурх ракетæ истахтæй, уотæ нигъгъæр кодтонцæ дзармадзантæ æма минометтæ, æмхузонæй æмпурстан размæ. Фал æзнагæн Гизæли алфамбулай ци федар адтæй, уордигæй искустонцæ мæлæтхæссæг хуæцæнгæрзтæ æма нæ фиццаг нимпурст фегуппæг æй… Изæри æхсæз сахаттебæл Степан Богачев фæдздзурдта роти æма батарейи командиртæмæ. Хестæр лейтенант Кузнецовæн байихæс кодта батарейи дзармадзантæ æзнаги федæрттæмæ хæстæгдæр бакæнун æма астæуккаг дот ниппурхæ кæнун. Роти командиртæ дæр райстонцæ бæлвурд ихæстæ. Не ’фсæддонтæ размæ ку æмпурстонцæ, уæд сæ бауорамун æзнаги бон нæбал иссæй, ледзæги фæцæй…»